Original Title: Harvest Stages and Umbel Order Contribution on Eryngo (Eryngium foetidum L.) Seed Yield and Quality
Source: li01.tci-thaijo.org
Disclaimer: Summary generated by AI based on the provided document. Please refer to the original paper for full scientific accuracy.

ដំណាក់កាលនៃការប្រមូលផល និងការចូលរួមចំណែកតាមលំដាប់កញ្ចុំផ្កា (Umbel Order) ទៅលើទិន្នផល និងគុណភាពគ្រាប់ពូជជីររណារ (Eryngium foetidum L.)

ចំណងជើងដើម៖ Harvest Stages and Umbel Order Contribution on Eryngo (Eryngium foetidum L.) Seed Yield and Quality

អ្នកនិពន្ធ៖ Boonsong Ekpong (Department of Horticulture, Kasetsart University, Thailand), Sutevee Sukprakarn (Department of Horticulture, Kasetsart University, Thailand)

ឆ្នាំបោះពុម្ព៖ 2006, Kasetsart J. (Nat. Sci.)

វិស័យសិក្សា៖ Horticulture

១. សេចក្តីសង្ខេបប្រតិបត្តិ (Executive Summary)

បញ្ហា (The Problem)៖ ការសិក្សានេះស្វែងរកការកំណត់ពេលវេលាប្រមូលផលដ៏ល្អប្រសើរបំផុត ដើម្បីទទួលបានទិន្នផល និងគុណភាពគ្រាប់ពូជជីររណារ (Eryngium foetidum L.) ខ្ពស់បំផុត ដោយសាររុក្ខជាតិនេះមានលំនាំនៃការចេញផ្កាមិនព្រមគ្នា។

វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការស្រាវជ្រាវនេះត្រូវបានអនុវត្តដោយប្រើប្រាស់ការរៀបចំពិសោធន៍បែបប្លុកចៃដន្យពេញលេញ (Randomized Complete Block Design) ដោយធ្វើការប្រមូលផលគ្រាប់ពូជតាមលំដាប់កញ្ចុំផ្កាផ្សេងៗគ្នា។

ការប្រមូលផលតាមដំណាក់កាលកញ្ចុំផ្កាទី១ ដល់ទី១០ (Sequential harvesting by umbel orders)
ការវាស់វែងទិន្នផល និងទម្ងន់គ្រាប់ពូជក្នុង ១០០០ គ្រាប់ (Seed yield and 1000-seed weight measurement)
ការធ្វើតេស្តអត្រាដុះពន្លក និងសន្ទស្សន៍នៃការដុះពន្លក (Germination test and germination index evaluation)

លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖

ទិន្នផលគ្រាប់ពូជខ្ពស់បំផុតត្រូវបានកត់ត្រានៅដំណាក់កាលប្រមូលផលទី៧ (H7) និងទី៨ (H8) ជាមួយនឹងទិន្នផលជាមធ្យម ១៦,៥ ក្រាម/ម៉ែត្រការ៉េ នៅពេលគ្រាប់មានពណ៌ត្នោតចាស់លាយខ្មៅ។
កញ្ចុំផ្កាលំដាប់ទី៧ (7th umbel order) មានការចូលរួមចំណែកច្រើនជាងគេក្នុងការផ្តល់ទិន្នផលគ្រាប់ពូជសរុប។
គ្រាប់ពូជដែលបានមកពីកញ្ចុំផ្កាលំដាប់ទី១ ដល់ទី៥ មានគុណភាពខ្ពស់ជាងគេ ដោយមានទម្ងន់ធ្ងន់ និងមានអត្រាដុះពន្លកខ្ពស់បំផុតចន្លោះពី ៩៣,៦% ទៅ ៩៥,៨%។

២. ការវិភាគលើប្រសិទ្ធភាព និងដែនកំណត់ (Performance & Constraints)

វិធីសាស្ត្រ (Method)	គុណសម្បត្តិ (Pros)	គុណវិបត្តិ (Cons)	លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result)
Early Harvest Stages (H1-H5) ការប្រមូលផលដំណាក់កាលដំបូង (H1-H5)	ទទួលបានគ្រាប់ពូជដែលមានទម្ងន់ធ្ងន់ជាងគេ និងមានគុណភាពអត្រាដុះពន្លកខ្ពស់បំផុត។	ទិន្នផលគ្រាប់ពូជសរុបមានកម្រិតទាបខ្លាំង ដោយសារកញ្ចុំផ្កាផ្សេងទៀតមិនទាន់លូតលាស់ពេញលេញនិងមិនទាន់ទុំ។	អត្រាដុះពន្លក (Germination) ខ្ពស់បំផុតពី ៩៣,៦% ទៅ ៩៥,៨% ប៉ុន្តែទិន្នផលទាបបំផុត។
Optimal Harvest Stages (H7-H8) ការប្រមូលផលដំណាក់កាលល្អបំផុត (H7-H8)	ផ្តល់នូវតុល្យភាពដ៏ល្អប្រសើររវាងការទទួលបានទិន្នផលសរុបខ្ពស់អតិបរមា និងគុណភាពគ្រាប់ពូជដែលអាចទទួលយកបាន។	ទាមទារការតាមដានពេលវេលាយ៉ាងច្បាស់លាស់ ដើម្បីចៀសវាងការខាតបង់ដោយសារការទុំជ្រុះគ្រាប់។	ទិន្នផលគ្រាប់ពូជអតិបរមា ១៦,៥ ក្រាម/ម៉ែត្រការ៉េ និងអត្រាដុះពន្លកនៅកម្រិត ៩០%។
Late Harvest Stages (H9-H10) ការប្រមូលផលដំណាក់កាលចុងក្រោយ (H9-H10)	អនុញ្ញាតឱ្យកញ្ចុំផ្កាលំដាប់ខាងលើ (Top umbel orders) ដែលចេញយូរ មានពេលទុំពេញលេញ។	ប្រឈមនឹងការបាត់បង់ទិន្នផលយ៉ាងច្រើនដោយសារការជ្រុះគ្រាប់ (Shattering) ពីកញ្ចុំផ្កាខាងក្រោម ហើយគុណភាពគ្រាប់ពូជរួមមានការធ្លាក់ចុះ។	អត្រាដុះពន្លកធ្លាក់ចុះទាបបំផុត (៨៥%) ហើយទិន្នផលសរុបក៏ថយចុះ។

ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការអនុវត្តការស្រាវជ្រាវនេះទាមទារទីតាំងដីដាំដុះកសិកម្ម ប្រព័ន្ធស្រោចស្រព និងឧបករណ៍សម្រាប់ត្រួតពិនិត្យគុណភាពគ្រាប់ពូជក្នុងមន្ទីរពិសោធន៍។

Agricultural Space & Materials: ត្រូវការដីឡូត៍ពិសោធន៍ (ទំហំ 10 m² ក្នុងមួយឡូត៍) ថាសបណ្តុះកូនរុក្ខជាតិ ធាតុកសិកម្ម (Peat media) ថង់សំណាញ់ (Nylon bags) និងគ្រាប់ពូជជីររណារ (Accession EF007)។
Fertilizer & Irrigation: ជីគីមី (15-15-15) ជីលាមកសត្វ ប្រព័ន្ធស្រោចស្រពពីលើ (Overhead irrigation) សម្រាប់ពេលដំបូង និងប្រព័ន្ធបញ្ចូលទឹកតាមរង (Furrow irrigation) ពេលរុក្ខជាតិចេញផ្កា។
Laboratory Equipment: ត្រូវការម៉ាស៊ីនផ្លុំខ្យល់សម្អាតគ្រាប់ពូជ (Air blower) ប្រអប់ប្លាស្ទិក និងទូភ្ញាស់ (Incubator) សម្រាប់ធ្វើតេស្តអត្រាដុះពន្លកក្នុងសីតុណ្ហភាព ២០-៣០°C ព្រមទាំងបន្ទប់ស្តុកគ្រាប់ពូជ (២០°C, សំណើម ៣០%)។

៣. ការពិនិត្យសម្រាប់បរិបទកម្ពុជា/អាស៊ីអាគ្នេយ៍

ភាពលំអៀងនៃទិន្នន័យ (Data Bias)៖

ការសិក្សានេះត្រូវបានធ្វើឡើងនៅស្ថានីយស្រាវជ្រាវបន្លែត្រូពិច នៃសាកលវិទ្យាល័យ Kasetsart (TVRC) ប្រទេសថៃ ដែលមានលក្ខខណ្ឌអាកាសធាតុត្រជាក់ និងស្ងួត (សីតុណ្ហភាពជាមធ្យម 23°C និងសំណើម 70%) ក្នុងចន្លោះខែតុលា ដល់ខែសីហា។ ទិន្នន័យនេះមានសារៈសំខាន់សម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា ដោយសារប្រទេសយើងមានអាកាសធាតុស្រដៀងគ្នា ហើយយើងអាចអនុវត្តលំនាំនេះបាននៅតំបន់ខ្ពង់រាប ឬខេត្តដែលមានអាកាសធាតុត្រជាក់សមស្រប ដើម្បីជួយឲ្យការផលិតគ្រាប់ពូជទទួលបានទិន្នផលខ្ពស់។

លទ្ធភាពនៃការអនុវត្ត (Applicability)៖

វិធីសាស្រ្តកំណត់កាលវិភាគប្រមូលផលផ្អែកលើកញ្ចុំផ្កានេះ មានអត្ថប្រយោជន៍ និងអាចយកមកអនុវត្តដោយផ្ទាល់ក្នុងវិស័យផលិតគ្រាប់ពូជកសិកម្មនៅកម្ពុជា។

តំបន់ភូមិភាគឦសាន (ខេត្តមណ្ឌលគិរី និងរតនគិរី): ដោយសារការផលិតគ្រាប់ពូជជីររណារទាមទារអាកាសធាតុត្រជាក់ និងស្ងួត តំបន់ខ្ពង់រាបទាំងនេះគឺជាទីតាំងដ៏ស័ក្តិសមបំផុតសម្រាប់ការបង្កើតកសិដ្ឋានផលិតគ្រាប់ពូជ។
កសិករ និងសហគមន៍កសិកម្ម (Farmers & Agricultural Cooperatives): កសិករអាចប្រើប្រាស់កាលវិភាគនេះ ដើម្បីកំណត់ពេលវេលាស្ទូង និងប្រមូលផលឱ្យបានត្រឹមត្រូវ (ប្រមាណ ១៦៥-១៧២ ថ្ងៃក្រោយស្ទូង) ដើម្បីជៀសវាងការខាតបង់ដោយការជ្រុះគ្រាប់ និងធានាបានគ្រាប់ពូជដែលមានគុណភាពសម្រាប់រដូវបន្ទាប់។
វិទ្យាស្ថានស្រាវជ្រាវ និងអភិវឌ្ឍន៍កសិកម្មកម្ពុជា (CARDI) និងសាកលវិទ្យាល័យកសិកម្ម (RUA): ស្ថាប័នទាំងនេះអាចយកគំរូនៃការរៀបចំកាលវិភាគផលិតកម្មនេះ (Seed production schedule) ទៅសិក្សាសាកល្បងបន្ថែមលើពូជជីររណារក្នុងស្រុក ដើម្បីផ្តល់ជាអនុសាសន៍ និងផ្សព្វផ្សាយបន្តដល់ប្រជាកសិករ។

ការអនុវត្តតាមបច្ចេកទេសគ្រប់គ្រងដំណាក់កាលប្រមូលផលនេះ នឹងជួយលើកកម្ពស់សមត្ថភាពផលិតគ្រាប់ពូជបន្លែក្នុងស្រុក កាត់បន្ថយការពឹងផ្អែកលើការនាំចូលពូជ និងបង្កើនប្រាក់ចំណូលដល់កសិករកម្ពុជា។

៤. ផែនការសកម្មភាពសម្រាប់និស្សិត (Actionable Roadmap)

ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖

រៀបចំកាលវិភាគបណ្តុះ និងស្ទូងកូន (Planting Schedule): ចាប់ផ្តើមបណ្តុះគ្រាប់ពូជ Eryngium foetidum L. នៅក្នុងថាសបណ្តុះកូន (Seedling trays) នៅដើមខែកញ្ញា រយៈពេលប្រមាណ ៤៥ថ្ងៃ រួចយកទៅស្ទូងនៅពាក់កណ្តាល ឬចុងខែតុលា ដើម្បីទទួលបានអត្ថប្រយោជន៍ពីអាកាសធាតុត្រជាក់នៃរដូវរំហើយ។
គ្រប់គ្រងប្រព័ន្ធទឹក និងជី (Water & Fertilizer Management): ប្រើប្រាស់ប្រព័ន្ធស្រោចស្រពពីលើ (Overhead irrigation) ក្នុងដំណាក់កាលលូតលាស់ដំបូង រួចប្តូរទៅប្រើការបញ្ចូលទឹកតាមរង (Furrow irrigation) នៅពេលរុក្ខជាតិចាប់ផ្តើមចេញផ្កា រួមជាមួយនឹងការដាក់ជីគីមី (15-15-15) និងជីសរីរាង្គក្នុងបរិមាណសមស្រប។
តាមដានពណ៌ និងការវិវត្តនៃកញ្ចុំផ្កា (Monitoring Umbel Development): ត្រូវត្រួតពិនិត្យជាប្រចាំលើការវិវត្តនៃកញ្ចុំផ្កាតាមលំដាប់នីមួយៗ (Umbel orders)។ សញ្ញាសម្គាល់ដ៏សំខាន់សម្រាប់ការចូលដល់ការប្រមូលផលគឺនៅពេលដែលគ្រាប់ពូជនៅលើកញ្ចុំផ្កាប្រែពណ៌ទៅជា 'ពណ៌ត្នោតចាស់លាយខ្មៅ' (Brownish black)។
កំណត់ពេលវេលាប្រមូលផលឱ្យបានត្រឹមត្រូវ (Optimal Harvesting): អនុវត្តការប្រមូលផលនៅដំណាក់កាលកញ្ចុំផ្កាទី៧ និងទី៨ (ចន្លោះពី ១៦៥ ទៅ ១៧២ ថ្ងៃក្រោយស្ទូង ឬប្រហែលដើមខែមេសា) ដើម្បីទទួលបានទិន្នផលគ្រាប់ពូជអតិបរមា (ប្រហែល 16.5 g/m²) និងអត្រាដុះពន្លក ៩០% ដោយជៀសវាងការទុកចោលយូរដែលធ្វើឱ្យគ្រាប់ជ្រុះ។
សម្អាត និងរក្សាទុកគ្រាប់ពូជ (Post-harvest Cleaning & Storage): ក្រោយពេលប្រមូលផល និងហាលខ្យល់ (Air-drying) ចំនួន ៥ថ្ងៃ ត្រូវបោកបែន និងសម្អាតគ្រាប់ពូជដោយប្រើម៉ាស៊ីនផ្លុំខ្យល់ (Air blower) រួចរក្សាទុកក្នុងសីតុណ្ហភាព ២០°C និងសំណើម ៣០% ដើម្បីរក្សាគុណភាពនិងអត្រាដុះពន្លកឱ្យបានយូរ។

៥. វាក្យសព្ទបច្ចេកទេស (Technical Glossary)

ពាក្យបច្ចេកទេស	ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation)	និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition)
Umbel order (លំដាប់កញ្ចុំផ្កា)	ជាលំដាប់នៃការជម្រុះ ឬការបែកមែកនៃកញ្ចុំផ្ការបស់រុក្ខជាតិ ដែលកញ្ចុំផ្កាទី១ចេញមុនគេ ហើយកញ្ចុំផ្កាបន្ទាប់ចេញជាបន្តបន្ទាប់។ នៅក្នុងការសិក្សានេះ គ្រាប់ពូជពីកញ្ចុំផ្កាលំដាប់ទី១ ដល់ទី៥ មានគុណភាពល្អជាងគេ ប៉ុន្តែលំដាប់ទី៧និងទី៨ ផ្តល់ទិន្នផលខ្ពស់ជាងគេ។	ដូចជាការបែកមែកធាងនៃគ្រួសារ ដែលមានជីដូនជីតាជាលំដាប់ទី១ កូនជាលំដាប់ទី២ និងចៅជាលំដាប់ទី៣ ដែលជំនាន់ទី១តែងតែមានអាយុចាស់ជាងនិងចាស់ទុំមុន។
Indeterminate growth (ការលូតលាស់មិនព្រមគ្នា / ការលូតលាស់បន្តបន្ទាប់)	ជាប្រភេទនៃការលូតលាស់ដែលរុក្ខជាតិនៅតែបន្តបញ្ចេញផ្កា និងផ្លែជាបន្តបន្ទាប់រហូត ដែលធ្វើឱ្យមានផ្កា និងគ្រាប់ពូជក្នុងដំណាក់កាលទុំផ្សេងៗគ្នានៅលើដើមតែមួយក្នុងពេលតែមួយ។	ដូចជារោងចក្រដែលផលិតទំនិញជាបន្តបន្ទាប់ ដែលមានទំនិញខ្លះផលិតរួចរាល់ ខណៈទំនិញខ្លះទៀតទើបតែចាប់ផ្តើមផលិត។
Seed shattering (ការទុំជ្រុះគ្រាប់ពូជ)	ជាបាតុភូតដែលគ្រាប់ពូជទុំល្អ ហើយជ្រុះធ្លាក់ចេញពីកញ្ចុំផ្កា ឬផ្លែដោយឯកឯងនៅពេលដែលយើងពន្យារពេលការប្រមូលផលយូរពេក ដែលបណ្តាលឱ្យខាតបង់ទិន្នផល។	ដូចជាផ្លែស្វាយដែលទុំជោរពេក ហើយជ្រុះធ្លាក់ពីដើមដោយខ្លួនឯង បើយើងមិនប្រញាប់បេះ។
Germination index (សន្ទស្សន៍នៃការដុះពន្លក)	ជារង្វាស់ដែលបង្ហាញពីល្បឿន និងអត្រាជោគជ័យនៃការដុះពន្លករបស់គ្រាប់ពូជ។ សន្ទស្សន៍កាន់តែខ្ពស់ មានន័យថាគ្រាប់ពូជដុះបានលឿន និងមានសុខភាពល្អ។	ដូចជាការវាស់ស្ទង់ល្បឿនរបស់អ្នករត់ប្រណាំង អ្នកដែលរត់ដល់ទីដៅមុនគេ និងមានចំនួនដុះច្រើនជាងគេក្នុងពេលលឿន គឺទទួលបានពិន្ទុខ្ពស់ជាងគេ។
Anthesis (ការរីកសាយកេសរផ្កា)	ជាដំណាក់កាលដែលផ្កាចាប់ផ្តើមរីកពេញលេញ ហើយត្រៀមខ្លួនរួចជាស្រេចសម្រាប់ការបង្កកំណើត (ការផ្ទេរលម្អង) ដែលជាចំណុចចាប់ផ្តើមនៃការលូតលាស់ទៅជាគ្រាប់ពូជ។	ដូចជាការបើកទ្វារហាងជាផ្លូវការ ដើម្បីស្វាគមន៍អតិថិជន (សត្វល្អិត) ឱ្យចូលមកជួយបង្កកំណើត។
Eryngium foetidum L. (ជីររណារ)	ជាឈ្មោះវិទ្យាសាស្ត្ររបស់រុក្ខជាតិម្យ៉ាង ដែលប្រជាជនខ្មែរស្គាល់ថាជា "ជីររណារ" ឬ "ជីរបន្លា"។ វាជារុក្ខជាតិដែលមានក្លិនឈ្ងុយ ត្រូវបានគេប្រើប្រាស់ជាបន្លែ និងគ្រឿងទេសក្នុងការចម្អិនអាហារ។	ដូចជាឈ្មោះផ្លូវការក្នុងអត្តសញ្ញាណប័ណ្ណ ខណៈ "ជីររណារ" គឺជាឈ្មោះហៅក្រៅដែលអ្នកភូមិស្គាល់។

៦. ប្រធានបទពាក់ព័ន្ធ (Further Reading)

អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖

ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖