Original Title: การถ่ายทอดทางพันธุกรรมลักษณะใบย่อยขอบเว้าและใบย่อยหลายใบในถั่วเขียว
Source: li01.tci-thaijo.org
Disclaimer: Summary generated by AI based on the provided document. Please refer to the original paper for full scientific accuracy.

ការបញ្ជូនតំណពូជនៃលក្ខណៈសន្លឹកស្លឹកមានគែមឆែក និងសន្លឹកស្លឹកច្រើននៅក្នុងសណ្តែកបាយ

ចំណងជើងដើម៖ การถ่ายทอดทางพันธุกรรมลักษณะใบย่อยขอบเว้าและใบย่อยหลายใบในถั่วเขียว

អ្នកនិពន្ធ៖ Wiboon Sripisut, Peerasak Srinives

ឆ្នាំបោះពុម្ព៖ 1986, Thai Agricultural Research Journal

វិស័យសិក្សា៖ Agricultural Genetics

១. សេចក្តីសង្ខេបប្រតិបត្តិ (Executive Summary)

បញ្ហា (The Problem)៖ តើការបញ្ជូនតំណពូជនៃលក្ខណៈសន្លឹកស្លឹកមានគែមឆែក និងសន្លឹកស្លឹកច្រើននៅក្នុងសណ្តែកបាយ (Vigna radiata) ត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយហ្សែនដូចម្តេចខ្លះ?

វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការសិក្សាបានធ្វើឡើងតាមរយៈការបង្កាត់ពូជមេបាសណ្តែកបាយដែលមានលក្ខណៈស្លឹកខុសគ្នា រួចធ្វើការវិភាគលើកូនកាត់ជំនាន់បន្ទាប់ដោយប្រើប្រាស់តេស្តស្ថិតិដើម្បីកំណត់ពីការបញ្ជូនតំណពូជ។

ការបង្កាត់ពូជរវាងសណ្តែកបាយដែលមានស្លឹកឆែក និងស្លឹកច្រើន ជាមួយពូជធម្មតា (Cross-breeding of donor and normal lines)
ការសង្កេតកូនកាត់ជំនាន់ F1 និង F2 (Observation of F1 and F2 progenies)
ការធ្វើតេស្តស្ថិតិ Chi-square សម្រាប់ភាពសាកសម (Chi-square test for goodness of fit)

លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖

លក្ខណៈសន្លឹកស្លឹកមានគែមឆែក (Lobed leaflets) គឺជាលក្ខណៈលេច (Dominant) ទៅលើលក្ខណៈស្លឹកធម្មតា។
លក្ខណៈសន្លឹកស្លឹកបី (Trifoliate leaflets) គឺជាលក្ខណៈលេចទៅលើលក្ខណៈស្លឹកច្រើន (Multiple leaflets)។
លក្ខណៈនីមួយៗត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយហ្សែននៅទីតាំងទោល (Single locus gene) ដែលស្ថិតនៅលើក្រូម៉ូសូមផ្សេងៗគ្នា។

២. ការវិភាគលើប្រសិទ្ធភាព និងដែនកំណត់ (Performance & Constraints)

វិធីសាស្ត្រ (Method)	គុណសម្បត្តិ (Pros)	គុណវិបត្តិ (Cons)	លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result)
Monohybrid Cross Analysis ការវិភាគការបង្កាត់កូនកាត់ឯកតំណពូជ (សិក្សាលក្ខណៈមួយម្តងៗ)	ងាយស្រួលក្នុងការសង្កេត និងវាយតម្លៃថាតើលក្ខណៈមួយជាលក្ខណៈលេច (Dominant) ឬលាក់ (Recessive)។	មិនអាចបង្ហាញពីទំនាក់ទំនង ឬការតភ្ជាប់គ្នារវាងហ្សែនខុសៗគ្នាបានទេ។	ទិន្នន័យបានបង្ហាញសមាមាត្រ 3:1 នៅក្នុងជំនាន់ F2 ដែលបញ្ជាក់ថាលក្ខណៈស្លឹកឆែក និងស្លឹកបី ត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយហ្សែនទីតាំងទោល (Single locus gene)។
Dihybrid Cross Analysis ការវិភាគការបង្កាត់កូនកាត់ទ្វិតំណពូជ (សិក្សាលក្ខណៈពីរក្នុងពេលតែមួយ)	អាចកំណត់ថាតើហ្សែនទាំងពីរស្ថិតនៅលើក្រូម៉ូសូមតែមួយ (Linkage) ឬបំបែកដោយឯករាជ្យពីគ្នា។	ទាមទារចំនួនសំណាក និងទំហំដាំដុះធំជាងមុន ដើម្បីអាចសង្កេតឃើញគ្រប់បន្សំនៃលក្ខណៈទាំងអស់។	ទិន្នន័យបានបង្ហាញសមាមាត្រ 9:3:3:1 នៅក្នុងជំនាន់ F2 ដែលបញ្ជាក់ថាហ្សែនគ្រប់គ្រងលក្ខណៈទាំងពីរនេះស្ថិតនៅលើក្រូម៉ូសូមផ្សេងគ្នា។

ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការសិក្សានេះទាមទារធនធានកសិកម្មជាក់ស្តែងសម្រាប់ការដាំដុះ និងឧបករណ៍ស្ថិតិជាមូលដ្ឋានសម្រាប់ការវិភាគទិន្នន័យ។

Germplasm (Seeds): គ្រាប់ពូជសណ្តែកបាយដែលមានលក្ខណៈប្លែកពីគ្នា (ពូជស្លឹកឆែក V2773-S, ពូជស្លឹកច្រើន V5926 និងពូជធម្មតា) ពីមជ្ឈមណ្ឌល AVRDC។
Field Space: ដីឡូត៍ពិសោធន៍កសិកម្ម ជាមួយនឹងការរៀបចំគម្លាតដាំដុះ 50 x 12.5 សង់ទីម៉ែត្រ ក្នុងមួយដើម។
Time: ពេលវេលាច្រើនរដូវកាល សម្រាប់ការបង្កាត់ពូជ និងរង់ចាំការលូតលាស់នៃកូនកាត់ជំនាន់ F1, F2 និងការបង្កាត់ត្រឡប់ (Backcross)។
Data Analysis Tool: ការប្រើប្រាស់រូបមន្តស្ថិតិ Chi-square ដើម្បីធ្វើតេស្តភាពសាកសមនៃទិន្នន័យ (Goodness of fit)។

៣. ការពិនិត្យសម្រាប់បរិបទកម្ពុជា/អាស៊ីអាគ្នេយ៍

ភាពលំអៀងនៃទិន្នន័យ (Data Bias)៖

ការសិក្សានេះត្រូវបានធ្វើឡើងនៅក្នុងប្រទេសថៃ (សាកលវិទ្យាល័យ Kasetsart) ដោយប្រើប្រាស់ពូជសណ្តែកបាយពីមជ្ឈមណ្ឌលស្រាវជ្រាវបន្លែអាស៊ី (AVRDC) ដែលមានអាកាសធាតុស្រដៀងនឹងប្រទេសកម្ពុជា។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ លទ្ធផលអាចមានភាពលម្អៀងទៅលើហ្សែននៃពូជមេបាជាក់លាក់ដែលត្រូវបានជ្រើសរើស ហេតុនេះការយកមកអនុវត្តនៅកម្ពុជាចាំបាច់ត្រូវមានការធ្វើតេស្តបន្ថែមជាមួយពូជសណ្តែកបាយក្នុងស្រុក ដើម្បីបញ្ជាក់ពីលំនាំនៃការបញ្ជូនតំណពូជ។

លទ្ធភាពនៃការអនុវត្ត (Applicability)៖

វិធីសាស្ត្រ និងរបកគំហើញនៃការសិក្សានេះ មានសារៈសំខាន់ខ្លាំងសម្រាប់ការស្រាវជ្រាវ និងការកែលម្អពូជដំណាំសណ្តែកបាយនៅប្រទេសកម្ពុជា។

វិទ្យាស្ថានស្រាវជ្រាវ និងអភិវឌ្ឍន៍កសិកម្មកម្ពុជា (CARDI): អាចប្រើប្រាស់ចំណេះដឹងពីការបញ្ជូនតំណពូជនេះ ដើម្បីបង្កាត់ពូជសណ្តែកបាយថ្មីៗ ដែលមានទម្រង់ស្លឹកប្រសើរជាងមុន សម្រាប់ការស្រូបយកពន្លឺព្រះអាទិត្យ និងផ្តល់ទិន្នផលខ្ពស់។
សាកលវិទ្យាល័យភូមិន្ទកសិកម្ម (RUA): អាចប្រើប្រាស់ជាឯកសារយោង និងការអនុវត្តជាក់ស្តែងសម្រាប់និស្សិតក្នុងមុខវិជ្ជាពន្ធុវិទ្យា និងការបង្កាត់ពូជដំណាំ (Plant Genetics and Breeding)។
តំបន់កសិកម្មខេត្តបាត់ដំបង និងកំពង់ចាម: ជាតំបន់ដាំដុះសណ្តែកបាយដ៏សំខាន់ ដែលកសិករអាចទទួលបានអត្ថប្រយោជន៍ពីការណែនាំពូជថ្មី (Isogenic lines) ដែលមានទម្រង់ស្លឹកសាកសមនឹងអាកាសធាតុក្នុងតំបន់ និងមានភាពធន់នឹងជំងឺ។

សរុបមក ការយល់ដឹងពីអត្តចរិតនៃការបញ្ជូនតំណពូជនៃលក្ខណៈស្លឹក គឺជាមូលដ្ឋានគ្រឹះដ៏សំខាន់ជួយឱ្យអ្នកស្រាវជ្រាវកម្ពុជាអាចបង្កើតពូជសណ្តែកបាយ Vigna radiata ដែលមានសក្តានុពលខ្ពស់ស្របតាមស្ថានភាពកសិកម្មក្នុងស្រុក។

៤. ផែនការសកម្មភាពសម្រាប់និស្សិត (Actionable Roadmap)

ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖

សិក្សាមូលដ្ឋានគ្រឹះ និងប្រមូលពូជដំណាំ (Germplasm Collection): និស្សិតត្រូវស្វែងយល់ពីទ្រឹស្តីពន្ធុវិទ្យារបស់ Mendel និងទាក់ទងទៅកាន់ស្ថាប័នដូចជា CARDI ឬ World Vegetable Center ដើម្បីស្នើសុំគ្រាប់ពូជសណ្តែកបាយដែលមានលក្ខណៈប្លែកៗគ្នា (ឧទាហរណ៍៖ ស្លឹកឆែក និងស្លឹកធម្មតា) សម្រាប់ធ្វើការពិសោធន៍។
រៀបចំការបង្កាត់ពូជដោយដៃ (Controlled Pollination): អនុវត្តបច្ចេកទេសបង្កាត់ពូជដោយការដកកេសរឈ្មោល (Emasculation) និងផ្ទេរលម្អងពីពូជមួយទៅពូជមួយទៀត ដើម្បីបង្កើតកូនកាត់ជំនាន់ទី១ (F1) និងទុកឱ្យពួកវាបង្កាត់ដោយខ្លួនឯងដើម្បីបង្កើតជំនាន់ទី២ (F2)។
ប្រមូលទិន្នន័យរូបរាង (Phenotypic Data Collection): ចុះកត់ត្រាចំនួនដើមដែលមានលក្ខណៈស្លឹកនីមួយៗ (ស្លឹកឆែក ស្លឹកធម្មតា ស្លឹកបី ឬស្លឹកច្រើន) ឱ្យបានច្បាស់លាស់នៅក្នុងជំនាន់ F2 និងកត់ត្រាចូលក្នុងកម្មវិធី Microsoft Excel។
វិភាគទិន្នន័យស្ថិតិ (Statistical Analysis): ប្រើប្រាស់កម្មវិធី R, SPSS ឬ Excel ដើម្បីគណនាតេស្ត Chi-square ផ្ទៀងផ្ទាត់ថាតើទិន្នន័យដែលទទួលបានពិតជាស្របតាមសមាមាត្រពន្ធុវិទ្យា 3:1 ឬ 9:3:3:1 ដែរឬទេ។
វាយតម្លៃទិន្នផល និងការបោះពុម្ពផ្សាយ (Yield Evaluation and Publication): ប្រៀបធៀបទិន្នផលរបស់ពូជសណ្តែកបាយដែលមានទម្រង់ស្លឹកខុសៗគ្នា រួចចងក្រងលទ្ធផលនៃការសិក្សាជាសារណា ឬអត្ថបទស្រាវជ្រាវ ដើម្បីចែករំលែកចំណេះដឹងដល់វិស័យកសិកម្មនៅកម្ពុជា។

៥. វាក្យសព្ទបច្ចេកទេស (Technical Glossary)

ពាក្យបច្ចេកទេស	ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation)	និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition)
Chi-square test (តេស្តកៃការ៉េ / ការសាកល្បង Chi-square)	គឺជាវិធីសាស្ត្រស្ថិតិមួយដែលប្រើសម្រាប់ប្រៀបធៀបទិន្នន័យជាក់ស្តែង (ទិន្នន័យទទួលបានពីការពិសោធន៍) ជាមួយនឹងទិន្នន័យរំពឹងទុកតាមទ្រឹស្តី ដើម្បីវាយតម្លៃថាតើលទ្ធផលនោះមានភាពសមស្របតាមច្បាប់ពន្ធុវិទ្យា (Mendelian ratio) ដែរឬទេ។	ដូចជាការបោះកាក់ ១០០ដង ហើយផ្ទៀងផ្ទាត់ថាតើវាចេញក្បាល ៥០ និងលេខ ៥០ ដូចអ្វីដែលគេរំពឹងទុកតាមទ្រឹស្តីដែរឬទេ។
Single locus gene (ហ្សែនទីតាំងទោល)	សំដៅលើហ្សែនមួយគូដែលស្ថិតនៅទីតាំងតែមួយ (locus) លើក្រូម៉ូសូម ដែលមានតួនាទីគ្រប់គ្រងលក្ខណៈរូបរាង (phenotype) ជាក់លាក់ណាមួយរបស់សិរីរាង្គ ដោយមិនពឹងផ្អែកលើហ្សែននៅទីតាំងផ្សេង។	ដូចជាកុងតាក់ភ្លើងមួយដែលគ្រប់គ្រងអំពូលភ្លើងតែមួយនៅក្នុងបន្ទប់។
Dominant trait (លក្ខណៈលេច)	គឺជាលក្ខណៈសែនដែលបង្ហាញរូបរាងចេញមកក្រៅជានិច្ចនៅក្នុងកូនកាត់ជំនាន់ទី១ (F1) ទោះបីជាវាចាប់គូជាមួយសែនដែលខ្សោយជាង (លក្ខណៈលាក់ - Recessive) ក៏ដោយ។	ដូចជាថ្នាំពណ៌ខ្មៅ គ្រាន់តែន្តក់បន្តិចចូលទៅក្នុងទឹកពណ៌ស វានឹងធ្វើឱ្យទឹកប្រែជាពណ៌ខ្មៅ (លេចចេញរូបរាងជាពណ៌ខ្មៅដាច់ខាត)។
Backcross (ការបង្កាត់ត្រឡប់)	គឺជាការយកកូនកាត់ជំនាន់ទី១ (F1) ទៅបង្កាត់ជាមួយពូជមេ ឬបាដើមណាមួយវិញ ដើម្បីបញ្ចូល ឬរក្សាលក្ខណៈហ្សែនពិសេសណាមួយរបស់មេបាទៅក្នុងកូនកាត់ថ្មី។	ដូចជាការចម្លងរូបមន្តធ្វើម្ហូបពីកូន ត្រឡប់ទៅប្រៀបធៀបនិងកែច្នៃជាមួយរូបមន្តដើមរបស់យាយ ដើម្បីឱ្យរសជាតិកាន់តែស្រដៀងរូបមន្តដើម។
Isogenic lines (ពូជដែលមានហ្សែនដូចគ្នាស្ទើរទាំងស្រុង)	ជាក្រុមរុក្ខជាតិ ឬសត្វដែលមានសមាសភាពហ្សែន (Genotype) ដូចគ្នាស្ទើរតែ ១០០% លើកលែងតែហ្សែនមួយ ឬពីរប៉ុណ្ណោះដែលខុសគ្នា ដែលគេប្រើប្រាស់ដើម្បីសិកษาពីឥទ្ធិពលនៃហ្សែនខុសគ្នានោះទៅលើទិន្នផល។	ដូចជាកូនភ្លោះពីរនាក់ដែលមានមុខមាត់និងអត្តចរិតដូចគ្នាទាំងអស់ ខុសគ្នាតែពណ៌សក់ប៉ុណ្ណោះ។
F1 and F2 progenies (កូនកាត់ជំនាន់ F1 និង F2)	F1 ជាកូនដែលកើតចេញពីការបង្កាត់ផ្ទាល់រវាងពូជមេបាពីរខុសគ្នា ចំណែក F2 គឺជាកូនដែលកើតចេញពីការបង្កាត់រវាងកូនជំនាន់ F1 និងកូន F1 គ្នាឯង។	ដូចជា F1 គឺជាកូនបង្កើតរបស់អ្នក ចំណែក F2 គឺជាចៅរបស់អ្នក។
Trifoliate leaflets (សន្លឹកស្លឹកបី)	ជាលក្ខណៈទូទៅនៃរុក្ខជាតិអំបូរពពួកសណ្តែក ដែលក្នុងមួយទងស្លឹក មានបែកចេញជាកូនសន្លឹកតូចៗចំនួន ៣ ។ នៅក្នុងការសិក្សានេះ វាជាលក្ខណៈលេចទៅលើសន្លឹកស្លឹកច្រើន (Multiple leaflets)។	ដូចជាកង្ហារដែលមានស្លាបបីភ្ជាប់នៅលើក្បាលស្នូលតែមួយ។

៦. ប្រធានបទពាក់ព័ន្ធ (Further Reading)

អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖

ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖