Original Title: Life Cycle Assessment of agri-food systems: An operational guide dedicated to developing and emerging economies
Source: doi:10.35690
Document Type: Textbook / Educational Material
Disclaimer: Summary generated by AI based on the provided document. Please refer to the original material for complete content.

ការវាយតម្លៃវដ្តជីវិតនៃប្រព័ន្ធកសិ-ចំណីអាហារ៖ មគ្គុទ្ទេសក៍ប្រតិបត្តិការសម្រាប់សេដ្ឋកិច្ចកំពុងអភិវឌ្ឍន៍ និងងើបឡើងថ្មី

ចំណងជើងដើម៖ Life Cycle Assessment of agri-food systems: An operational guide dedicated to developing and emerging economies

អ្នកនិពន្ធ៖ Claudine Basset-Mens (CIRAD), Angel Avadí (CIRAD), Cécile Bessou (CIRAD), Ivonne Acosta-Alba (EvaLivo), Yannick Biard (CIRAD), Sandra Payen (CIRAD)

ឆ្នាំបោះពុម្ព៖ 2021, Éditions Quæ

វិស័យសិក្សា៖ Environmental Science / Agriculture

១. សេចក្តីសង្ខេប (Overview)

ប្រធានបទ (Topic)៖ ឯកសារនេះដោះស្រាយបញ្ហាប្រឈមក្នុងការអនុវត្តការវាយតម្លៃវដ្តជីវិត (LCA) នៅក្នុងប្រព័ន្ធកសិ-ចំណីអាហារនៃប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍន៍ ដែលជួបប្រទះនឹងកង្វះទិន្នន័យ ភាពស្មុគស្មាញនៃអាកាសធាតុតំបន់ត្រូពិច និងភាពចម្រុះនៃប្រព័ន្ធកសិកម្មក្រៅផ្លូវការ។

រចនាសម្ព័ន្ធ (Structure)៖ អ្នកនិពន្ធបានចងក្រងវិធីសាស្ត្រផ្អែកលើការចុះអនុវត្តផ្ទាល់នៅទីវាល និងការស្រាវជ្រាវបែបចូលរួម ដើម្បីបង្កើតក្របខណ្ឌវាយតម្លៃបរិស្ថានដែលស្របតាមបរិបទជាក់ស្តែង។

ចំណុចសំខាន់ៗ (Key Takeaways)៖

២. គោលបំណងសិក្សា (Learning Objectives)

បន្ទាប់ពីអានឯកសារនេះ អ្នកគួរអាច៖

  1. យល់ដឹងពីបញ្ហាប្រឈមជាក់លាក់នៃការអនុវត្តការវាយតម្លៃវដ្តជីវិត (Life Cycle Assessment - LCA) នៅក្នុងប្រព័ន្ធកសិ-ចំណីអាហារនៃប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍន៍។
  2. ចេះរៀបចំគម្រោងស្រាវជ្រាវ ការជ្រើសរើសសំណាក និងការប្រមូលទិន្នន័យជាក់ស្តែងពីទីវាល (Foreground Data Collection) រួមជាមួយអ្នកពាក់ព័ន្ធក្នុងស្រុក។
  3. អាចអនុវត្តម៉ូដែលគណនានៃការបញ្ចេញឧស្ម័នកសិកម្ម (Direct Field Emission Models) និងការវាយតម្លៃផលប៉ះពាល់បរិស្ថាន ដែលស័ក្តិសមសម្រាប់តំបន់អាកាសធាតុត្រូពិច។
  4. ចេះវិភាគភាពមិនប្រាកដប្រជានៃទិន្នន័យ (Uncertainty Analysis) និងបកស្រាយលទ្ធផលនៃការវាយតម្លៃប្រកបដោយតម្លាភាពជូនអ្នកធ្វើសេចក្តីសម្រេចចិត្ត។

មគ្គុទ្ទេសក៍នេះផ្តល់នូវក្របខណ្ឌប្រតិបត្តិការ និងវិធីសាស្ត្រជាក់ស្តែងសម្រាប់ការអនុវត្តការវាយតម្លៃវដ្តជីវិត (LCA) ទៅលើប្រព័ន្ធកសិ-ចំណីអាហារនៅក្នុងប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍន៍ ដែលតែងតែជួបប្រទះបញ្ហាកង្វះទិន្នន័យ និងភាពស្មុគស្មាញនៃតំបន់ត្រូពិច។ វាគ្របដណ្តប់តាំងពីការរចនាការសិក្សាជាមួយអ្នកពាក់ព័ន្ធ ការជ្រើសរើសម៉ូដែលវិភាគត្រឹមត្រូវ ការបំប្លែងទិន្នន័យ រហូតដល់ការទំនាក់ទំនងលទ្ធផលប្រកបដោយភាពជឿជាក់។

៣. គោលគំនិតសំខាន់ៗ (Key Concepts)

គោលគំនិត (Concept) ការពន្យល់ (Explanation) ឧទាហរណ៍ (Example)
Life Cycle Assessment (LCA)
ការវាយតម្លៃវដ្តជីវិត (LCA)		 ជាវិធីសាស្ត្រស្តង់ដារអន្តរជាតិ (ISO 14040/14044) ក្នុងការវាយតម្លៃផលប៉ះពាល់បរិស្ថាននៃផលិតផលឬសេវាកម្មណាមួយ ពេញមួយខ្សែច្រវាក់តម្លៃរបស់វា ចាប់ពីការទាញយកវត្ថុធាតុដើម រហូតដល់ការចោលជាកាកសំណល់ចុងក្រោយ។ ការវាយតម្លៃផលប៉ះពាល់បរិស្ថាននៃការផលិតស្វាយចន្ទី ដោយគិតបញ្ចូលតាំងពីការប្រើប្រាស់ជីក្នុងការដាំដុះ ការប្រមូលផល ការកែច្នៃគ្រាប់ ការវេចខ្ចប់ និងការដឹកជញ្ជូន។
Life Cycle Inventory (LCI)
បញ្ជីសារពើភណ្ឌវដ្តជីវិត (LCI)		 គឺជាដំណាក់កាលនៃការប្រមូល និងរៀបចំចងក្រងទិន្នន័យអំពីធនធានចូល (ធាតុចូលដូចជាទឹក ថាមពល) និងទិន្នន័យចេញ (ការភាយឧស្ម័ន កាកសំណល់) សម្រាប់គ្រប់ដំណាក់កាលនៃប្រព័ន្ធដែលសិក្សា។ ក្នុងបរិបទប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍន៍ វាទាមទារការចុះប្រមូលផ្ទាល់នៅទីវាល (Foreground data) ដោយសារកង្វះទិន្នន័យរដ្ឋ។ ការចុះសម្ភាសន៍កសិករដើម្បីកត់ត្រាបរិមាណប្រេងឥន្ធនៈដែលប្រើសម្រាប់ម៉ាស៊ីនបូមទឹក និងបរិមាណថ្នាំសម្លាប់សត្វល្អិតដែលប្រើប្រាស់ក្នុងមួយហិកតា។
Direct Field Emissions
ការបញ្ចេញផ្ទាល់នៅទីវាល		 សំដៅលើការភាយចេញនូវឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ សារធាតុចិញ្ចឹម ឬសារធាតុគីមីផ្សេងៗទៅក្នុងបរិយាកាស ដី ឬទឹក ដោយផ្ទាល់ពីសកម្មភាពកសិកម្ម ឬវារីវប្បកម្ម។ ដោយសារម៉ូដែលទូទៅច្រើនតម្រូវសម្រាប់តំបន់ត្រជាក់ ការជ្រើសរើសម៉ូដែលឲ្យត្រូវនឹងអាកាសធាតុត្រូពិចគឺជារឿងចាំបាច់។ ការគណនាបរិមាណឧស្ម័នមេតាន (Methane) ដែលភាយចេញពីការធ្វើស្រែប្រាំងលិចទឹក ឬការលេចជ្រាបសារធាតុនីត្រាត (Nitrate leaching) ពីការប្រើប្រាស់ជីលាមកសត្វហួសកម្រិត។
Life Cycle Impact Assessment (LCIA)
ការវាយតម្លៃផលប៉ះពាល់វដ្តជីវិត (LCIA)		 ជាការបំប្លែងទិន្នន័យពីបញ្ជីសារពើភណ្ឌ (LCI) ទៅជាសូចនាករដែលអាចយល់បានអំពីការខូចខាតបរិស្ថាន (Impact categories) ដូចជា ការឡើងកម្តៅផែនដី ភាពកង្វះខាតទឹក ឬឥទ្ធិពលពុលទៅលើប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ី។ ការប្រើប្រាស់សូចនាករ AWaRe (Available Water Remaining) ដើម្បីវាស់ស្ទង់ថា តើការដាំដុះដំណាំនៅរដូវប្រាំងបានបង្កឲ្យមានបញ្ហាខ្វះខាតទឹកកម្រិតណាដល់សហគមន៍តំបន់នោះ។
Uncertainty Analysis
ការវិភាគភាពមិនប្រាកដប្រជា		 ជាវិធីសាស្ត្រក្នុងការវាយតម្លៃកម្រិតនៃភាពលម្អៀង ឬកំហុសឆ្គងដែលអាចកើតមាននៅក្នុងលទ្ធផល LCA ដែលបណ្តាលមកពីកង្វះទិន្នន័យ ការប្រើប្រាស់ទិន្នន័យប៉ាន់ស្មាន ឬភាពចម្រុះនិងមិនរៀបរយនៃប្រព័ន្ធកសិកម្មក្រៅផ្លូវការ។ ការប្រើប្រាស់បច្ចេកទេស Monte Carlo simulation នៅក្នុងកម្មវិធី SimaPro ដើម្បីបង្កើតជួរប្រូបាប៊ីលីតេ បង្ហាញពីភាគរយនៃការជឿជាក់លើលទ្ធផលប្រៀបធៀបរវាងការដាំដុះសរីរាង្គនិងធម្មតា។

៤. ភាពពាក់ព័ន្ធសម្រាប់កម្ពុជា (Cambodia Relevance)

ចំណេះដឹងនេះមានសារៈសំខាន់ខ្លាំងណាស់សម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា ដោយសារសេដ្ឋកិច្ចជាតិពឹងផ្អែកយ៉ាងខ្លាំងលើវិស័យកសិកម្មនិងជលផល ខណៈដែលការអនុវត្តកសិកម្មជាក់ស្តែងនៅមានភាពចម្រុះ ក្រៅប្រព័ន្ធ (Informal) និងខ្វះខាតទិន្នន័យស្តីពីផលប៉ះពាល់បរិស្ថាន។

ការអនុវត្ត (Applications)៖

ការបញ្រ្ជាបខ្លឹមសារនេះទៅក្នុងកម្មវិធីសិក្សា នឹងជួយឲ្យនិស្សិតកម្ពុជាមានជំនាញក្នុងការវាយតម្លៃគម្រោងកសិកម្ម ឬខ្សែច្រវាក់តម្លៃ ដោយផ្អែកលើទិន្នន័យវិទ្យាសាស្ត្រច្បាស់លាស់ ដែលជាតម្រូវការទីផ្សារការងារដ៏ខ្ពស់សម្រាប់កិច្ចការអភិវឌ្ឍន៍ប្រកបដោយចីរភាព។

៥. មគ្គុទ្ទេសក៍សិក្សា (Study Guide)

លំហាត់ និងសកម្មភាពសិក្សាដើម្បីពង្រឹងការយល់ដឹង៖

  1. លំហាត់កំណត់ដែនកំណត់ប្រព័ន្ធ (System Boundary Mapping): ជ្រើសរើសខ្សែច្រវាក់ផលិតកម្មកសិកម្មជាក់ស្តែងមួយនៅកម្ពុជា (ឧទាហរណ៍៖ ការផលិតស្ករត្នោត ឬការចិញ្ចឹមត្រីប្រា)។ គូរគំនូសបំព្រួញប្រព័ន្ធវដ្តជីវិត ដោយកំណត់ពីចំណុចចាប់ផ្តើមនៃការយកវត្ថុធាតុដើម ដល់ចំណុចបញ្ចប់នៃការប្រើប្រាស់ (Cradle-to-Grave) និងកំណត់ថាធាតុចូល/ចេញអ្វីខ្លះដែលត្រូវបញ្ចូលឬកាត់ចោល (Cut-off criteria)។
  2. ការចុះប្រមូលទិន្នន័យជាក់ស្តែង (Field Data Collection Exercise): រៀបចំកម្រងសំណួរតាមស្តង់ដារ LCI ដោយផ្អែកលើសៀវភៅនេះ រួចចុះទៅសម្ភាសន៍កសិករ ឬសិប្បកម្មខ្នាតតូចនៅក្នុងសហគមន៍ផ្ទាល់។ កត់ត្រាពីបញ្ហាប្រឈមដែលជួបប្រទះ (ដូចជា កសិករគ្មានកំណត់ត្រា ឬប្រើប្រាស់ខ្នាតរង្វាស់មិនស្តង់ដារ) និងរកវិធីបំប្លែងទិន្នន័យទាំងនោះ។
  3. ការប៉ាន់ស្មានការបញ្ចេញផ្ទាល់នៅទីវាល (Modeling Direct Emissions): ប្រើប្រាស់ឧបករណ៍គណនាឥតគិតថ្លៃ ដូចជាឯកសារណែនាំរបស់ IPCC (IPCC Guidelines) ឬ Cool Farm Tool ដើម្បីគណនាការបញ្ចេញឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ (GHG) ពីការស្រែប្រាំង ដោយប្រើប្រាស់ទិន្នន័យប៉ាន់ស្មានជម្រៅទឹក និងបរិមាណជីដែលប្រើប្រាស់ក្នុងមូលដ្ឋាន។
  4. ការប្រើប្រាស់កម្មវិធីវាយតម្លៃ (LCA Software Practice): ដំឡើងកម្មវិធី OpenLCA (ដោយឥតគិតថ្លៃ) និងសាកល្បងបញ្ចូលទិន្នន័យ LCI ដែលនិស្សិតប្រមូលបាន។ ប្រើប្រាស់ទិន្នន័យមូលដ្ឋាន (Background Data ដូចជា Agribalyse ដែលរៀបរាប់ក្នុងមគ្គុទ្ទេសក៍) ដើម្បីរត់ការវិភាគ និងទាញយកលទ្ធផល LCIA។
  5. ការវិភាគ និងធ្វើបទបង្ហាញជូនភាគីពាក់ព័ន្ធ (Stakeholder Presentation): រៀបចំរបាយការណ៍សង្ខេបសម្រាប់អ្នកធ្វើគោលនយោបាយ ដោយប្រើប្រាស់ក្រាហ្វិក (Histograms) បង្ហាញពីលទ្ធផលផលប៉ះពាល់ធំៗ (Hotspots)។ ត្រូវដាក់បញ្ចូលការពន្យល់អំពីកម្រិតនៃភាពមិនប្រាកដប្រជា (Uncertainty) និងផ្តល់អនុសាសន៍សម្រាប់ការកែលម្អប្រព័ន្ធដោយផ្អែកលើអំណះអំណាងវិទ្យាសាស្ត្រ។

៦. វាក្យសព្ទបច្ចេកទេស (Technical Glossary)

ពាក្យបច្ចេកទេស (English) ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition)
Life Cycle Assessment (LCA) ការវាយតម្លៃវដ្តជីវិត គឺជាវិធីសាស្ត្រវិទ្យាសាស្ត្រស្តង់ដារសម្រាប់វាយតម្លៃផលប៉ះពាល់បរិស្ថាននៃផលិតផលណាមួយ ដោយគិតបញ្ចូលគ្រប់ដំណាក់កាល ចាប់តាំងពីការទាញយកវត្ថុធាតុដើម ការផលិត ការប្រើប្រាស់ រហូតដល់ការបោះចោលជាកាកសំណល់ចុងក្រោយ (ពីងាប់ទៅរស់)។ ដូចជាការគណនាចំណាយលុយកាក់តាំងពីការទិញពូជដាំរហូតដល់លក់ផ្លែ នេះគឺជាការគណនា "ចំណាយបរិស្ថាន" ពេញមួយជីវិតរបស់ផលិតផល។
Life Cycle Inventory (LCI) បញ្ជីសារពើភណ្ឌវដ្តជីវិត គឺជាដំណាក់កាលប្រមូលនិងរៀបចំទិន្នន័យនៃការប្រើប្រាស់ធនធានចូល (ដូចជាទឹក ជី ថាមពល) និងការភាយចេញ (ដូចជាការបញ្ចេញឧស្ម័ន កាកសំណល់) ក្នុងគ្រប់ដំណាក់កាលនៃប្រព័ន្ធផលិតកម្ម។ ដូចជាការធ្វើសៀវភៅបញ្ជីចំណូលចំណាយប្រចាំខែរបស់គ្រួសារ នេះគឺជាការកត់ត្រារាល់អ្វីៗដែលចូលនិងចេញពីកសិដ្ឋាន ឬរោងចក្រ។
Life Cycle Impact Assessment (LCIA) ការវាយតម្លៃផលប៉ះពាល់វដ្តជីវិត គឺជាការបំប្លែងទិន្នន័យពីបញ្ជី LCI ទៅជាសូចនាករដែលអាចយល់បាន ដែលបង្ហាញពីកម្រិតនៃការខូចខាតដល់បរិស្ថាន ដូចជាការឡើងកម្តៅផែនដី ភាពខ្វះខាតទឹក ឬការបំពុលប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ី។ ដូចជាការយកលទ្ធផលឈាមទៅឱ្យគ្រូពេទ្យវិភាគរកជំងឺ — LCIA យកទិន្នន័យសារពើភណ្ឌឆៅទៅវិភាគរកកម្រិតគ្រោះថ្នាក់ដល់បរិស្ថានពិតប្រាកដ។
Functional unit (FU) ឯកតាមុខងារ គឺជាឯកតារង្វាស់ស្តង់ដារដែលគេកំណត់ប្រើដើម្បីប្រៀបធៀបផលប៉ះពាល់បរិស្ថាននៃផលិតផល ឬប្រព័ន្ធផ្សេងៗគ្នាឱ្យមានភាពយុត្តិធម៌ ដូចជា "អង្ករ ១គីឡូក្រាម" ឬ "ទឹកដោះគោ ១លីត្រ"។ ដូចជាការប្រើប្រាស់ខ្នាត "គីឡូម៉ែត្រក្នុងមួយលីត្រសាំង" ដើម្បីប្រៀបធៀបកម្រិតស៊ីសាំងរបស់ម៉ូតូពីរប្រភេទផ្សេងគ្នា។
System boundaries ដែនកំណត់ប្រព័ន្ធ គឺជាការសម្រេចចិត្តកំណត់ថាតើដំណើរការ ឬដំណាក់កាលណាខ្លះនៃវដ្តជីវិតផលិតផលដែលត្រូវបញ្ចូល ឬមិនត្រូវបញ្ចូលក្នុងការសិក្សាវាយតម្លៃបរិស្ថាន។ ដូចជាការបោះបង្គោលរបងដីដើម្បីកំណត់ថាដើមឈើណានៅក្នុងដីយើង នេះគឺជាការគូសព្រំដែនថាសកម្មភាពណាខ្លះដែលយើងត្រូវគណនាផលប៉ះពាល់បរិស្ថាន។
Direct field emissions ការបញ្ចេញផ្ទាល់នៅទីវាល សំដៅលើការភាយឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ ឬការជ្រាបសារធាតុគីមីនិងជី ចេញពីសកម្មភាពកសិកម្មដោយផ្ទាល់ទៅក្នុងបរិយាកាស ដី ឬប្រភពទឹក។ ក្នុងតំបន់ត្រូពិច ម៉ូដែលគណនាការភាយចេញទាំងនេះត្រូវមានភាពជាក់លាក់។ ដូចជាផ្សែងដែលហុយចេញពីបំពង់ស៊ីម៉ាំងម៉ូតូដោយផ្ទាល់ — នេះជាការភាយជាតិពុល ឬឧស្ម័នចេញពីវាលស្រែ ឬចម្ការដោយផ្ទាល់។
Cut-off criteria លក្ខណវិនិច្ឆ័យកាត់ចោល គឺជាការកំណត់គោលការណ៍ថាតើទិន្នន័យ ឬធាតុចូលណាខ្លះតូចតាចពេក (ឧ. ក្រោម ១% នៃម៉ាស់សរុប) ដែលមិនចាំបាច់បញ្ចូលក្នុងការវាយតម្លៃ ដើម្បីចំណេញពេលវេលាសិក្សាដោយមិនប៉ះពាល់លទ្ធផលរួម។ ដូចជាការធ្វើបញ្ជីចំណាយប្រចាំខែដោយរំលងការកត់ត្រាលុយទិញស្ករគ្រាប់ ១០០រៀល ព្រោះវាមិនប៉ះពាល់ដល់ការចំណាយសរុបធំដុំ។
Uncertainty analysis ការវិភាគភាពមិនប្រាកដប្រជា គឺជាវិធីសាស្ត្រគណនា (ដូចជា Monte Carlo simulation) ដើម្បីវាស់ស្ទង់កម្រិតនៃភាពលម្អៀងក្នុងលទ្ធផលវាយតម្លៃ ដែលបណ្តាលមកពីកង្វះទិន្នន័យច្បាស់លាស់ ឬការប្រែប្រួលនៃប្រព័ន្ធកសិកម្ម។ ដូចជាការប៉ាន់ស្មានម៉ោងទៅដល់គោលដៅពេលធ្វើដំណើរផ្លូវឆ្ងាយ ដែលយើងតែងកំណត់បូកដកកន្លះម៉ោងសម្រាប់ហេតុការណ៍ចៃដន្យនានា។

៧. ប្រធានបទពាក់ព័ន្ធ (Further Reading)

អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖

ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖