បញ្ហា (The Problem)៖ ការស្រាវជ្រាវនេះដោះស្រាយបញ្ហានៃការខ្វះខាតការវាយតម្លៃជាបរិមាណនៃភាពមិនប្រាកដប្រជា (Uncertainty) និងអថេរភាព (Variability) នៅក្នុងការវាយតម្លៃវដ្តជីវិតបរិស្ថាន (Environmental Life Cycle Assessment - LCA) ដែលការព្រងើយកន្តើយលើកត្តានេះអាចនាំឱ្យមានការសម្រេចចិត្តខុសក្នុងការគ្រប់គ្រងបរិស្ថាន។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការសិក្សានេះបានបង្កើតក្របខ័ណ្ឌចាត់ថ្នាក់ភាពមិនប្រាកដប្រជា និងប្រើប្រាស់ម៉ូដែលបរិស្ថានកម្រិតខ្ពស់ រួមផ្សំជាមួយការវិភាគស្ថិតិដើម្បីវាយតម្លៃ និងគណនាសក្តានុពលផលប៉ះពាល់។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Monte Carlo Simulation / Latin Hypercube Sampling ការវិភាគ Monte Carlo ជាមួយនឹងការគំរូ Latin Hypercube |
អាចចាត់ចែងភាពមិនប្រាកដប្រជានៃប៉ារ៉ាម៉ែត្រជាច្រើនក្នុងពេលតែមួយ និងបង្ហាញពីទំនាក់ទំនង (correlations) នៃទិន្នន័យបានយ៉ាងល្អ។ | ទាមទារឱ្យមានទិន្នន័យច្រើនដើម្បីកំណត់របាយប្រូបាប៊ីលីតេ (probability distributions) សម្រាប់ប៉ារ៉ាម៉ែត្រនីមួយៗ និងត្រូវការកម្លាំងកុំព្យូទ័រខ្ពស់។ | បានបង្ហាញថា ភាពមិនប្រាកដប្រជានៃប៉ារ៉ាម៉ែត្រសម្រាប់សក្តានុពលនៃការពុលមានទំហំចាប់ពី ១,៥ ទៅ ៦ កម្រិតលំដាប់ទំហំ (orders of magnitude)។ |
| Scenario Analysis ការវិភាគសេណារីយ៉ូ (សម្រាប់ជម្រើសបទដ្ឋាន) |
ស័ក្តិសមបំផុតក្នុងការវាយតម្លៃភាពមិនច្បាស់លាស់ដែលបណ្តាលមកពីការសម្រេចចិត្ត ឬជម្រើសគោលនយោបាយ (ឧទាហរណ៍៖ ការកំណត់ពេលវេលា វិធីសាស្ត្របែងចែក)។ | មិនផ្តល់លទ្ធផលជាទម្រង់ប្រូបាប៊ីលីតេទេ គ្រាន់តែផ្តល់នូវព្រំដែននៃលទ្ធផលដែលអាចកើតមានប៉ុណ្ណោះ។ | ការមិនរាប់បញ្ចូលផលប៉ះពាល់កម្រិតពិភពលោក (global scale) បានធ្វើឱ្យសក្តានុពលនៃការពុលរបស់លោហៈផ្លាស់ប្តូររហូតដល់ ២,៣ កម្រិតលំដាប់ទំហំ។ |
| Spatially Explicit Modeling (RAINS-LCA) ម៉ូដែលភូមិសាស្ត្រជាក់លាក់សម្រាប់វាយតម្លៃបរិស្ថាន (RAINS-LCA) |
គិតបញ្ចូលនូវកម្រិតងាយរងគ្រោះនៃប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីតាមតំបន់នីមួយៗ ដែលធ្វើឱ្យការវាយតម្លៃអាស៊ីតកម្ម និងអឺត្រុភីកម្មមានភាពសុក្រឹតខ្ពស់។ | ត្រូវការទិន្នន័យភូមិសាស្ត្រ និងទិន្នន័យនៃការបំភាយយ៉ាងលម្អិតតាមតំបន់ (high-resolution data) ដែលពិបាកនឹងស្វែងរក។ | រកឃើញថា ភាពខុសគ្នាតាមតំបន់ជាក់លាក់នៃសក្តានុពលអាស៊ីតកម្មមានទំហំរហូតដល់ ៣,៥ កម្រិតលំដាប់ទំហំ បើប្រៀបធៀបទៅនឹងម៉ូដែលទូទៅ។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការអនុវត្តវិធីសាស្ត្រវាយតម្លៃភាពមិនប្រាកដប្រជានៅក្នុង LCA ទាមទារឱ្យមានទិន្នន័យមូលដ្ឋានធំៗ កម្មវិធីកុំព្យូទ័រពិសេស និងអ្នកជំនាញដែលមានចំណេះដឹងផ្នែកស្ថិតិ។
ការសិក្សានេះផ្អែកទាំងស្រុងលើទិន្នន័យ និងបរិបទនៃទ្វីបអឺរ៉ុប (ជាពិសេសប្រទេសហូឡង់ និង ៤៤ តំបន់ក្នុងអឺរ៉ុប) ដោយប្រើប្រាស់ទិន្នន័យអាកាសធាតុ ដី និងទម្លាប់នៃការបរិភោគរបស់ប្រជាជននៅទីនោះ។ នេះជាចំណុចដែលកម្ពុជាត្រូវប្រុងប្រយ័ត្ន ព្រោះកម្ពុជាមានអាកាសធាតុតំបន់ត្រូពិច ប្រភេទដីខុសគ្នា និងកម្រិតរងគ្រោះនៃប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីខុសពីអឺរ៉ុប ដែលទាមទារឱ្យមានការកែសម្រួលប៉ារ៉ាម៉ែត្រមុននឹងយកមកប្រើប្រាស់។
ទោះបីជាទិន្នន័យភាគច្រើនផ្តោតលើអឺរ៉ុបក៏ដោយ ក្របខ័ណ្ឌនិងវិធីសាស្ត្រនៃការសិក្សានេះមានអត្ថប្រយោជន៍ខ្លាំងសម្រាប់ការវាយតម្លៃបរិស្ថាននៅកម្ពុជា។
ការសម្របម៉ូដែលនិងក្របខ័ណ្ឌនៃការគណនានេះទៅនឹងបរិបទក្នុងស្រុក នឹងជួយឱ្យកម្ពុជាអាចធ្វើការសម្រេចចិត្តបានកាន់តែត្រឹមត្រូវ និងមានមូលដ្ឋានវិទ្យាសាស្ត្រច្បាស់លាស់ក្នុងការគ្រប់គ្រងផលប៉ះពាល់បរិស្ថាន។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Life Cycle Assessment (LCA) | ការវាយតម្លៃវដ្តជីវិត (LCA) គឺជាវិធីសាស្ត្រសម្រាប់ការវាយតម្លៃផលប៉ះពាល់បរិស្ថានសរុបនៃផលិតផលមួយ ដោយគិតចាប់តាំងពីការទាញយកវត្ថុធាតុដើម ការផលិត ការប្រើប្រាស់ រហូតដល់ការបោះចោលជាកាកសំណល់នាចុងបញ្ចប់។ | ដូចជាការសរសេរប្រវត្តិរូបសង្ខេបពីកំណើតរហូតដល់ស្លាប់របស់របស់របរមួយ ដើម្បីមើលថាវានាំទុក្ខទោសអ្វីខ្លះដល់បរិស្ថានពេញមួយជីវិតរបស់វា។ |
| Monte Carlo Simulation | ជាបច្ចេកទេសគណិតវិទ្យាដែលប្រើប្រាស់ការទាញយកទិន្នន័យដោយចៃដន្យច្រំដែលៗ (random sampling) រាប់ពាន់ដង ដើម្បីប៉ាន់ស្មានលទ្ធផល និងគណនាពីប្រូបាប៊ីលីតេនៃភាពមិនប្រាកដប្រជានៅក្នុងម៉ូដែលស្មុគស្មាញ។ | ដូចជាការបោះគ្រាប់ឡុកឡាក់រាប់ម៉ឺនដង រួចកត់ត្រាលទ្ធផលទុក ដើម្បីទស្សន៍ទាយថាតើលទ្ធផលចេញមកមានទម្រង់បែបណាខ្លះ និងភាគរយណាដែលចេញច្រើនជាងគេ។ |
| Characterisation factor | កត្តាលក្ខណៈ (Characterisation factor) គឺជាមេគុណឬទម្ងន់ដែលប្រើដើម្បីបំប្លែងបរិមាណនៃការបញ្ចេញសារធាតុពុលផ្សេងៗគ្នា ឱ្យទៅជាខ្នាតរង្វាស់រួមមួយក្នុងប្រភេទផលប៉ះពាល់បរិស្ថានណាមួយ (ឧទាហរណ៍៖ សក្តានុពលនៃការឡើងកម្តៅផែនដីដោយគិតជាស្មើនឹងបរិមាណ CO2)។ | ដូចជាការប្តូររូបិយប័ណ្ណផ្សេងៗ (រៀល, ដុល្លារ, បាត) ទៅជារូបិយប័ណ្ណតែមួយប្រភេទ ដើម្បីងាយស្រួលប្រៀបធៀប និងបូកសរុបតម្លៃ។ |
| Eutrophication | អឺត្រុភីកម្ម គឺជាដំណើរការដែលប្រភពទឹក (ឬដី) ទទួលបានសារធាតុចិញ្ចឹមច្រើនហួសហេតុពេក (ដូចជា នីដ្រូសែន និងផូស្វ័រ) ដែលបណ្តាលឱ្យសារាយដុះលូតលាស់ខ្លាំងខុសធម្មតា ហើយស្រូបយកអុកស៊ីសែនក្នុងទឹកអស់ ធ្វើឱ្យត្រី និងភាវៈរស់ផ្សេងៗងាប់។ | ដូចជាការដាក់ជីលើសកម្រិតទៅក្នុងផើងផ្កា ដែលធ្វើឱ្យស្មៅដុះដណ្តើមយកជីនិងទឹកអស់ ធ្វើឱ្យដើមផ្កាងាប់។ |
| Toxicity Potentials | សក្តានុពលនៃការពុល គឺជារង្វាស់ប្រៀបធៀបដែលបញ្ជាក់ពីកម្រិតគ្រោះថ្នាក់នៃសារធាតុគីមីមួយទៅលើសុខភាពមនុស្ស ឬប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ី ក្នុងមួយឯកតានៃការបញ្ចេញ ដោយធៀបនឹងសារធាតុគីមីគោលមួយទៀត។ | ដូចជាការប្រៀបធៀបកម្រិតនៃភាពហិរ ដែលយើងយកម្ទេសដៃនាងជាគោល ដើម្បីវាស់ថាតើម្ទេសអាចម៍សត្វមានកម្រិតហិរខ្លាំងជាងប៉ុន្មានដង។ |
| Critical Load | បន្ទុកអតិបរមា ឬបន្ទុកកម្រិតធ្ងន់ធ្ងរ គឺជាកម្រិតខ្ពស់បំផុតនៃការបំពុល (ឧទាហរណ៍ ការធ្លាក់ភ្លៀងអាស៊ីត) ដែលប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីមួយអាចទ្រាំទ្របានដោយមិនទទួលរងការខូចខាតធ្ងន់ធ្ងរ។ | ដូចជាទម្ងន់ធ្ងន់បំផុតដែលរថយន្តមួយអាចផ្ទុកបាន មុនពេលវាបាក់បូម ឬផ្ទុះកង់។ |
| Latin Hypercube sampling | គឺជាវិធីសាស្ត្រនៃការជ្រើសរើសសំណាកស្ថិតិ ដោយបែងចែករបាយប្រូបាប៊ីលីតេជាផ្នែកៗ (intervals) ស្មើគ្នា រួចទាញយកតម្លៃពីផ្នែកនីមួយៗនោះ ដើម្បីធានាថាសំណាកតំណាងឱ្យទិន្នន័យគ្រប់ជ្រុងជ្រោយជាងការចាប់ឆ្នោតដោយចៃដន្យធម្មតា។ | ដូចជាការកាត់នំខេកជាចំណិតស្មើៗគ្នា ហើយភ្លក់មួយម៉ាត់ពីគ្រប់ចំណិត ដើម្បីប្រាកដថាអ្នកបានភ្លក់រសជាតិនំទាំងមូល មិនមែនភ្លក់តែមួយកន្លែង។ |
| Acidification | អាស៊ីតកម្ម គឺជាដំណើរការដែលសារធាតុបំពុល (ដូចជា SO2 និង NOx) ត្រូវបានបញ្ចេញទៅក្នុងបរិយាកាស រួចធ្លាក់មកវិញក្នុងទម្រង់ជាភ្លៀងអាស៊ីត ដែលធ្វើឱ្យដី និងប្រភពទឹកចុះខ្សោយគុណភាពដោយសារកម្រិត pH ធ្លាក់ចុះទាប (កើនជាតិជូរ)។ | ដូចជាការច្របាច់ក្រូចឆ្មារចូលទៅក្នុងទឹកដោះគោ ដែលធ្វើឱ្យទឹកដោះគោខូចគុណភាព និងកកជាដុំៗដោយសារជាតិអាស៊ីត។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
