បញ្ហា (The Problem)៖ របាយការណ៍នេះដោះស្រាយបញ្ហាផលប៉ះពាល់បរិស្ថាននៃផលិតកម្មស្បៀងអាហារសកល ដែលរួមចំណែកដល់ការបញ្ចេញឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ (GHG) ពី ២៥% ទៅ ៣០% និងស្វែងរកយុទ្ធសាស្ត្រកាត់បន្ថយផលប៉ះពាល់ទាំងនេះដើម្បីសម្រេចបាននូវគោលដៅអភិវឌ្ឍន៍ប្រកបដោយចីរភាពរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិ (SDGs)។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការសិក្សានេះប្រើប្រាស់ទិន្នន័យផលិតកម្មសកលរួមបញ្ចូលគ្នាជាមួយនឹងការវាយតម្លៃវដ្តជីវិត (Life Cycle Assessment) ដើម្បីកំណត់ចំណុចក្តៅនៃផលប៉ះពាល់បរិស្ថាន។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Alternate Wetting and Drying (AWD) / Mid-season draining for Rice ការបញ្ចេញទឹកពាក់កណ្តាលរដូវ ឬការផ្សើមនិងសម្ងួតស្រែឆ្លាស់គ្នា (AWD) សម្រាប់ស្រូវ |
កាត់បន្ថយការបញ្ចេញឧស្ម័នមេតាន (CH4) យ៉ាងច្រើនដោយមិនប៉ះពាល់ដល់ទិន្នផលគ្រាប់ស្រូវ។ ជាយុទ្ធសាស្ត្រសន្សំសំចៃទឹកដែលមានប្រសិទ្ធភាព។ | មិនស័ក្តិសមសម្រាប់ស្រែទំនាបដែលពឹងផ្អែកលើទឹកលិចជាប់លាប់ និងពិបាកអនុវត្តប្រសិនបើគ្មានប្រព័ន្ធធារាសាស្ត្រដែលអាចគ្រប់គ្រងទឹកបានល្អ។ | អាចកាត់បន្ថយការបញ្ចេញឧស្ម័នមេតានរហូតដល់ ៨០% សម្រាប់ការដាំដុះស្រូវ។ |
| Anaerobic Digesters for Manure Management ឧបករណ៍រំលាយកាកសំណល់សរីរាង្គដោយគ្មានអុកស៊ីហ្សែន (អាងជីវឧស្ម័ន) សម្រាប់គ្រប់គ្រងលាមកសត្វ |
កាត់បន្ថយការបញ្ចេញឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់បានខ្ពស់ និងអាចទាញយកឧស្ម័នជីវឧស្ម័ន (Biogas) ដើម្បីប្រើប្រាស់ជាថាមពលកកើតឡើងវិញប្រកបដោយនិរន្តរភាព។ | មានតម្លៃថ្លៃក្នុងការរៀបចំដំឡើង និងទាមទារការថែទាំបច្ចេកទេសខ្ពស់ ដែលជាឧបសគ្គសម្រាប់កសិដ្ឋានតូចៗនៅក្នុងប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍន៍។ | អាចកាត់បន្ថយការបញ្ចេញឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់រហូតដល់ ៨០% តាមរយៈការកាត់បន្ថយមេតាន និងជំនួសការប្រើប្រាស់អគ្គិសនីពីឥន្ធនៈហ្វូស៊ីល។ |
| Maize-Soybean Intercropping ការដាំដំណាំចម្រុះពោត និងសណ្តែកសៀង |
សន្សំសំចៃការប្រើប្រាស់ផ្ទៃដី កាត់បន្ថយការប្រើប្រាស់ជីនីដ្រូសែនគីមី និងបង្កើនប្រសិទ្ធភាពទិន្នផលនៃប្រព័ន្ធកសិកម្មតាមរយៈការជួយគ្នាទៅវិញទៅមកនៃរុក្ខជាតិ។ | ទាមទារការផ្លាស់ប្តូរទម្លាប់ដាំដុះ និងប្រហែលជាត្រូវការការគ្រប់គ្រងស្មុគស្មាញជាងការដាំដំណាំទោល (Monoculture) ពេលប្រមូលផល។ | សន្សំធនធានដីបានជាមធ្យម ៣២% និងជីនីដ្រូសែន ៤៤% ក្រោមលក្ខខណ្ឌទិន្នផលស្រដៀងគ្នា។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការសិក្សានេះផ្អែកលើការវិភាគទិន្នន័យបន្ទាប់បន្សំ (Secondary Data) និងម៉ូដែលវាយតម្លៃវដ្តជីវិត (LCA) ដែលទាមទារកម្មវិធីកុំព្យូទ័រ និងមូលដ្ឋានទិន្នន័យឯកទេស។
ទោះបីជាការសិក្សានេះប្រើទិន្នន័យផលិតកម្មសកលពី FAOSTAT ក៏ដោយ ប៉ុន្តែមូលដ្ឋានទិន្នន័យ LCA លម្អិត (Agri-footprint) គ្របដណ្តប់តែប្រទេសធំៗដូចជា អាមេរិក ប្រេស៊ីល ចិន និងអឺរ៉ុប។ វាខ្វះខាតទិន្នន័យជាក់លាក់សម្រាប់ប្រទេសតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ភាគច្រើន (លើកលែងតែថៃ ឥណ្ឌូនេស៊ី និងវៀតណាមក្នុងករណីខ្លះ) ដែលមានន័យថាការទាញយកលទ្ធផលមកប្រើនៅកម្ពុជាត្រូវមានការកែសម្រួលដើម្បីឆ្លុះបញ្ចាំងពីបរិបទភូមិសាស្ត្រ និងការអនុវត្តកសិកម្មក្នុងស្រុក។
ទោះបីជាមានគម្លាតទិន្នន័យមួយចំនួនក្តី វិធីសាស្ត្រសិក្សា និងយុទ្ធសាស្ត្រកាត់បន្ថយផលប៉ះពាល់ក្នុងរបាយការណ៍នេះមានភាពពាក់ព័ន្ធ និងផ្តល់ប្រយោជន៍យ៉ាងខ្លាំងសម្រាប់ការអភិវឌ្ឍវិស័យកសិកម្មនៅកម្ពុជា។
ជារួម ការបញ្ជ្រាបការគិតតាមបែបវដ្តជីវិត (Life Cycle Thinking) នឹងជួយកម្ពុជាក្នុងការរៀបចំគោលនយោបាយកសិកម្មប្រកបដោយការទទួលខុសត្រូវខ្ពស់ និងបង្កើនភាពធន់ទៅនឹងការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Life Cycle Assessment (LCA) | ការវាយតម្លៃវដ្តជីវិត គឺជាវិធីសាស្ត្រវិទ្យាសាស្ត្រសម្រាប់វាស់ស្ទង់ផលប៉ះពាល់បរិស្ថាននៃផលិតផលមួយតាំងពីការប្រមូលវត្ថុធាតុដើម ការផលិត ការប្រើប្រាស់ រហូតដល់ការបោះចោលចុងក្រោយ។ នៅក្នុងរបាយការណ៍នេះ វាវាស់វែងពីកសិដ្ឋានរហូតដល់ទ្វាររោងចក្រ (Farm-to-gate)។ | ដូចជាការតាមដានប្រវត្តិរូបនៃការចំណាយ និងការខូចខាតដែលវត្ថុមួយបានបង្កឡើង តាំងពីថ្ងៃវាកើតរហូតដល់ថ្ងៃវាស្លាប់។ |
| Eutrophication | ការបំពុលប្រភពទឹកដោយសារធាតុចិញ្ចឹមលើសកម្រិត (ជាពិសេសនីដ្រាត និងផូស្វ័រពីជីគីមី) ដែលធ្វើឱ្យសារាយដុះលូតលាស់ខុសធម្មតា និងទាញយកអុកស៊ីសែនពីក្នុងទឹករហូតដល់អស់ ដែលបណ្តាលឱ្យពពួកមច្ឆជាតិងាប់។ | ដូចជាការដាក់ជីច្រើនពេកទៅក្នុងអាងចិញ្ចឹមត្រី ធ្វើឱ្យស្លែដុះពេញអាងហើយត្រីងាប់ដោយសារថប់ដង្ហើម (ខ្វះអុកស៊ីសែន)។ |
| Enteric Fermentation | ដំណើរការរំលាយអាហារនៅក្នុងក្រពះរបស់សត្វទំពារអៀង (ដូចជាគោ) ដោយប្រើប្រាស់បាក់តេរី ដែលដំណើរការនេះបង្កើតជាឧស្ម័នមេតាន ហើយបញ្ចេញមកក្រៅជាចម្បងតាមរយៈការភើរបស់សត្វ។ | ដូចជាការដែលយើងញ៉ាំអាហារហើយកូរពោះទាមទារការភើចេញមកក្រៅ ប៉ុន្តែសម្រាប់គោ វាបញ្ចេញនូវឧស្ម័នមេតានដែលធ្វើឱ្យកើនកម្តៅផែនដីយ៉ាងខ្លាំង។ |
| Biogenic Methane | ឧស្ម័នមេតានដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយដំណើរការជីវសាស្ត្រ ពោលគឺការរលួយនៃសារធាតុសរីរាង្គក្នុងលក្ខខណ្ឌគ្មានអុកស៊ីសែន ដូចជាការរំលាយអាហាររបស់សត្វ ឬការទុកលាមកសត្វគរចោលក្នុងលក្ខខណ្ឌសើមត្រាំទឹក។ | ដូចជាឧស្ម័នដែលភាយចេញពីគំនរសំរាមសើមៗដែលរលួយស្អុយ ឬភាយចេញពីលាមកសត្វនៅពេលវាត្រូវត្រាំក្នុងទឹកយូរ។ |
| Land Use Change (LUC) | ការផ្លាស់ប្តូរការប្រើប្រាស់ដីពីស្ថានភាពធម្មជាតិដើម (ដូចជាព្រៃឈើ ឬវាលស្មៅ) ទៅជាដីកសិកម្ម ដែលបណ្តាលឱ្យបាត់បង់កន្លែងផ្ទុកកាបូន និងបញ្ចេញឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់យ៉ាងច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់ទៅក្នុងបរិយាកាស។ | ដូចជាការកាប់ឆ្ការព្រៃឈើដែលធ្លាប់ជាម៉ាស៊ីនបឺតស្រូបផ្សែងពុល ដើម្បីយកដីមកសាងសង់រោងចក្រដែលបញ្ចេញផ្សែងពុលបន្ថែមទៀត។ |
| Anaerobic Digester | ប្រព័ន្ធឬអាងបិទជិតដែលប្រើប្រាស់បាក់តេរីដើម្បីបំបែកកាកសំណល់សរីរាង្គ (ឧ. លាមកសត្វ) ក្នុងស្ថានភាពគ្មានអុកស៊ីសែន ដើម្បីបង្កើតជាជីវឧស្ម័ន (Biogas) សម្រាប់ប្រើប្រាស់ជាថាមពលកកើតឡើងវិញ និងកាត់បន្ថយការភាយឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់។ | ដូចជាក្រពះដែកដ៏ធំមួយដែលស៊ីលាមកសត្វ ហើយបំប្លែងវាទៅជាហ្គាសសម្រាប់ដាំស្ល ឬបញ្ឆេះម៉ាស៊ីនភ្លើង។ |
| Alternate Wetting and Drying (AWD) | បច្ចេកទេសគ្រប់គ្រងទឹកក្នុងស្រែដោយបញ្ចេញទឹកឱ្យគោក និងបញ្ចូលទឹកវិញឆ្លាស់គ្នា ដើម្បីសន្សំសំចៃទឹក និងកាត់បន្ថយការបង្កើតឧស្ម័នមេតានពីដីស្រែ រហូតដល់ ៨០% ដោយមិនប៉ះពាល់ដល់ទិន្នផលស្រូវ។ | ដូចជាការដកដង្ហើមឱ្យដីស្រែតាមរយៈការបូមទឹកចេញខ្លះ កុំឱ្យដីលិចទឹកយូរពេករហូតដល់ស្អុយរលួយបង្កើតជាហ្គាសពុល។ |
| Intercropping | បច្ចេកទេសកសិកម្មនៃការដាំដំណាំពីរ ឬច្រើនប្រភេទឆ្លាស់គ្នានៅលើផ្ទៃដីតែមួយ (ឧទាហរណ៍ ពោត និងសណ្តែកសៀង) ដើម្បីទាញយកអត្ថប្រយោជន៍ពីការជួយគ្នាទៅវិញទៅមករវាងរុក្ខជាតិ កាត់បន្ថយការប្រើប្រាស់ជី និងការពារដី។ | ដូចជាការធ្វើការងារជាក្រុមដោយយកមនុស្សពូកែគិតនិងមនុស្សពូកែធ្វើកម្លាំងមកនៅជាមួយគ្នា ដើម្បីឱ្យការងារឆាប់ចប់និងទទួលបានលទ្ធផលល្អជាងការធ្វើម្នាក់ឯង។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
