បញ្ហា (The Problem)៖ ដំណាំអម្បូរត្រសក់ (Cucurbitaceous plants) នៅក្នុងប្រទេសថៃកំពុងរងការខូចខាតយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរទាំងបរិមាណនិងគុណភាព ដោយសារជំងឺស្លឹកួញលឿងដែលបង្កឡើងដោយវីរុស Squash leaf curl Yunnan virus (SLCuYV) និងចម្លងដោយសត្វរុយស (Whiteflies)។ ការសិក្សានេះមានគោលបំណងវាយតម្លៃស្វែងរកពូជរុក្ខជាតិដែលមានភាពធន់ដើម្បីកាត់បន្ថយការបាត់បង់ទិន្នផលដោយសារជំងឺនេះ។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការសិក្សានេះត្រូវបានធ្វើឡើងនៅក្នុងលក្ខខណ្ឌផ្ទះកញ្ចក់ ដោយប្រើប្រាស់សត្វរុយសជាភ្នាក់ងារចម្លងវីរុសទៅកាន់កូនរុក្ខជាតិ និងប្រើប្រាស់បច្ចេកទេសវិភាគដើម្បីកំណត់កម្រិតនៃការឆ្លងមេរោគ។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Pumpkin (Cucurbita moschata) Evaluation ការវាយតម្លៃលើពូជល្ពៅ (Pumpkin) |
មានប្រភពពូជហ្សែនច្រើន (១០៦ ពូជ) ត្រូវបានយកមកសាកល្បង ដែលផ្តល់នូវទិន្នន័យទូលំទូលាយ។ | ភាគច្រើននៃពូជល្ពៅ (ប្រមាណ ៩៧%) គឺងាយរងគ្រោះ និងទន់ខ្សោយចំពោះវីរុសនេះ។ | ក្នុងចំណោម ១០៦ ពូជ មានតែ ៣ ពូជប៉ុណ្ណោះដែលមានភាពស៊ាំ (Immune) និង ២០ ពូជមានភាពធន់ (Resistant)។ |
| Wax Gourd (Benincasa hispida) Evaluation ការវាយតម្លៃលើពូជត្រឡាច (Wax Gourd) |
បង្ហាញពីកម្រិតភាពធន់ខ្ពស់គួរជាទីគាប់ចិត្ត និងអាចប្រើជាប្រភពហ្សែនដ៏ល្អសម្រាប់ការបង្កាត់ពូជ។ | នៅមានពូជមួយចំនួនតូចនៅតែបង្ហាញរោគសញ្ញាជំងឺ និងងាយរងគ្រោះនៅឡើយ។ | ក្នុងចំណោម ៣៩ ពូជ មាន ១០ ពូជមានភាពស៊ាំ (Immune) និង ១២ ពូជមានភាពធន់ (Resistant)។ |
| Ridge Gourd (Luffa acutangula) Evaluation ការវាយតម្លៃលើពូជននោងជ្រុង (Ridge Gourd) |
បង្ហាញនូវភាពស៊ាំកម្រិតខ្ពស់បំផុតចំពោះវីរុស ដែលអាចបណ្តាលមកពីវត្តមាននៃហ្សែនលេចធ្លោទោល (Single dominant gene)។ | ចំនួនពូជដែលបានយកមកធ្វើតេស្តមានតិចតួចពេក (ត្រឹមតែ ៧ ពូជ) ដែលទាមទារការសិក្សាបន្ថែម។ | ពូជទាំង ៧ ដែលបានធ្វើតេស្ត គឺមានភាពស៊ាំនឹងជំងឺ ១០០% ដោយមិនបង្ហាញរោគសញ្ញាអ្វីទាំងអស់។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការសិក្សានេះទាមទារការរៀបចំមន្ទីរពិសោធន៍ជីវសាស្ត្រ និងកន្លែងបណ្តុះកូនរុក្ខជាតិដែលទាមទារការថែទាំខ្ពស់ ដើម្បីជៀសវាងការឆ្លងរាលដាលមេរោគចេញក្រៅ។
ការសិក្សានេះត្រូវបានធ្វើឡើងនៅក្នុងប្រទេសថៃ (សាកលវិទ្យាល័យ Kasetsart) ដោយប្រើប្រាស់វីរុស Squash leaf curl Yunnan virus Isolate TH-PK-2018 និងពូជដំណាំដែលប្រមូលបាននៅក្នុងតំបន់នោះ។ ទោះបីជាមានភាពស្រដៀងគ្នានៃអាកាសធាតុ ក៏ប៉ុន្តែលក្ខណៈហ្សែននៃពូជដំណាំអម្បូរត្រសក់ និងប្រភេទវីរុស (Viral strains) ដែលកំពុងរាតត្បាតនៅប្រទេសកម្ពុជាអាចមានភាពខុសគ្នា ដែលទាមទារឲ្យមានការធ្វើតេស្តផ្ទាល់នៅក្នុងស្រុក។
វិធីសាស្ត្រនិងលទ្ធផលនៃការសិក្សានេះ មានសារៈសំខាន់ខ្លាំងណាស់សម្រាប់ការអភិវឌ្ឍវិស័យកសិកម្មនៅកម្ពុជា ពិសេសក្នុងការដោះស្រាយបញ្ហាជំងឺរួញស្លឹកលើដំណាំ។
ការកំណត់អត្តសញ្ញាណ និងអភិវឌ្ឍពូជដំណាំដែលធន់នឹងជំងឺ គឺជាដំណោះស្រាយប្រកបដោយនិរន្តរភាពបំផុត ជំនួសឲ្យការប្រើប្រាស់សារធាតុគីមីកសិកម្ម។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Begomovirus (វីរុសបេហ្គោម៉ូ) | ជាពពួកវីរុសរុក្ខជាតិដែលចម្លងដោយសត្វរុយស (Whiteflies) មានហ្សែនជាប្រភេទ DNA ខ្សែទោល ដែលបង្កជំងឺរួញស្លឹក និងស្លឹកលឿងលើដំណាំកសិកម្មជាច្រើនប្រភេទ ជាពិសេសដំណាំអម្បូរត្រសក់។ | ដូចជាក្រុមចោរឯកទេសដែលចូលលួច និងបំផ្លាញរោងចក្រផលិតអាហាររបស់រុក្ខជាតិ (ស្លឹក) ដោយមានសត្វរុយសជាអ្នកបើកឡានឌុបពួគគេទៅដល់គោលដៅ។ |
| Bemisia tabaci (សត្វរុយស ឬ Whitefly) | ជាសត្វល្អិតចង្រៃម៉្យាងដែលជញ្ជក់ទឹកដមពីរុក្ខជាតិ និងដើរតួជាភ្នាក់ងារចម្លង (Vector) វីរុសពីដើមឈើដែលមានជំងឺទៅដើមឈើដែលមានសុខភាពល្អ។ | ដូចជាមូសដែកគោលដែលបឺតឈាមមនុស្សម្នាក់ដែលមានជំងឺគ្រុនចាញ់ ហើយយកមេរោគនោះទៅចម្លងដល់មនុស្សម្នាក់ទៀតអញ្ចឹងដែរ។ |
| Enzyme-linked immunosorbent assay - ELISA (បច្ចេកទេសអេលីសា) | ជាបច្ចេកទេសវិភាគក្នុងមន្ទីរពិសោធន៍ដែលប្រើប្រាស់អង្គបដិប្រាណ (Antibodies) និងអង់ស៊ីម ដើម្បីស្វែងរក និងវាស់បរិមាណវីរុស ឬប្រូតេអ៊ីនជាក់លាក់ណាមួយនៅក្នុងសំណាករុក្ខជាតិ។ | ដូចជាការប្រើប្រាស់ឆ្កែហិតក្លិនដែលបានហ្វឹកហាត់រួច ដើម្បីស្វែងរកគ្រឿងញៀនដែលលាក់ទុកក្នុងវ៉ាលីរាប់ពាន់បានយ៉ាងសុក្រឹត។ |
| Acquisition Access Period - AAP (រយៈពេលជញ្ជក់យកមេរោគ) | ជារយៈពេលដែលគេបណ្តោយឱ្យសត្វល្អិត (ដូចជារុយស) ទុំនិងជញ្ជក់ទឹកដមពីរុក្ខជាតិដែលមានផ្ទុកមេរោគ ដើម្បីឱ្យមេរោគទាំងនោះចូលទៅកកកុញក្នុងខ្លួនរបស់វាឱ្យបានគ្រប់គ្រាន់ មុននឹងយកវាទៅចម្លងបន្ត។ | ដូចជាការទុកពេលឱ្យរថយន្តដឹកសំរាមចូលទៅប្រមូលសំរាមឱ្យពេញឡាន មុននឹងបើកចេញទៅចាក់ចោលនៅកន្លែងផ្សេង។ |
| Inoculation Access Period - IAP (រយៈពេលចម្លងមេរោគ) | ជារយៈពេលដែលគេបណ្តោយឱ្យសត្វល្អិតដែលមានផ្ទុកមេរោគក្នុងខ្លួន ទៅទុំនិងជញ្ជក់ទឹកដមពីរុក្ខជាតិដែលមានសុខភាពល្អ ដើម្បីបញ្ចេញមេរោគនោះចូលទៅក្នុងជាលិការុក្ខជាតិថ្មី។ | ដូចជាការទុកពេលឱ្យអ្នកជំងឺផ្តាសាយកណ្តាស់និងក្អកដាក់អ្នកជាសះស្បើយនៅក្នុងបន្ទប់បិទជិត ដើម្បីឱ្យមេរោគមានពេលឆ្លងទៅអ្នកនោះ។ |
| Vulnerability Index (សន្ទស្សន៍ភាពងាយរងគ្រោះ) | ជារូបមន្តគណនាដែលវាយតម្លៃលើកម្រិតនៃភាពធ្ងន់ធ្ងររបស់រោគសញ្ញាជំងឺ និងអត្រានៃការឆ្លង ដើម្បីចាត់ថ្នាក់ថាតើរុក្ខជាតិមួយពូជណាធន់ ឬងាយរងគ្រោះជាងគេ។ | ដូចជាពិន្ទុវាយតម្លៃសុខភាពប្រចាំឆ្នាំ ដែលប្រាប់យើងថាអ្នកណាមានប្រព័ន្ធការពាររាងកាយរឹងមាំជាងគេ និងអ្នកណាងាយនឹងឈឺជាងគេ។ |
| Single dominant gene (ហ្សែនលេចធ្លោទោល) | ជាប្រភេទហ្សែនតែមួយគត់ដែលមានឥទ្ធិពលខ្លាំងក្នុងការបញ្ជាកោសិកាឱ្យបង្កើតប្រព័ន្ធការពារប្រឆាំងនឹងជំងឺ ដោយមិនទាមទារការសហការពីហ្សែនផ្សេងទៀតឡើយ ដែលគេសង្ស័យថាមានវត្តមាននៅក្នុងពូជននោងជ្រុង។ | ដូចជាអង្គរក្សកំពូលម្នាក់ដែលមានសមត្ថភាពការពារម្ចាស់ពីសត្រូវទាំងមូលបានដោយខ្លួនឯង ដោយមិនបាច់ពឹងកងទ័ពផ្សេងទៀតជួយ។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
