បញ្ហា (The Problem)៖ ការសិក្សានេះផ្តោតលើបញ្ហាជំងឺប្លាសស្រូវដែលបង្កដោយមេរោគផ្សិត Pyricularia grisea ដែលធ្វើឱ្យទិន្នផលស្រូវធ្លាក់ចុះយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ តាមរយៈការស្វែងយល់ពីអន្តរកម្មរវាងផ្សិតនិងរុក្ខជាតិ ដើម្បីកំណត់អត្តសញ្ញាណហ្សែនដែលពាក់ព័ន្ធនឹងការឆ្លងជំងឺនៅដំណាក់កាលដំបូង។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ អ្នកស្រាវជ្រាវបានប្រើប្រាស់បច្ចេកទេសបង្កើតបណ្ណាល័យសេដេអិនអេ (cDNA libraries) ពីកូនស្រូវអាយុ ៣ សប្តាហ៍ ដើម្បីស្រង់ និងវិភាគលំដាប់ហ្សែនដែលឆ្លើយតបនឹងមេរោគ។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| cDNA Library Construction and EST Sequencing ការបង្កើតបណ្ណាល័យសេដេអិនអេ (cDNA Library) និងការកំណត់លំដាប់ស្លាកហ្សែន (ESTs) |
អាចចាប់យកហ្សែនដែលកំពុងបញ្ចេញសកម្មភាព (Expressed genes) នៅពេលវេលាជាក់លាក់ណាមួយ (ម៉ោងទី ៦ និង ២៤) ក្រោយការឆ្លងមេរោគ ដោយផ្តល់ទិន្នន័យពិតប្រាកដពីប្រតិកម្មរបស់រុក្ខជាតិ។ | ត្រូវការចំណាយខ្ពស់ ប្រើប្រាស់ពេលយូរក្នុងការអនុវត្តក្នុងមន្ទីរពិសោធន៍ និងបច្ចេកទេស Single-pass sequencing អាចមិនទទួលបានលំដាប់ហ្សែនពេញលេញ (Full-length sequence)។ | ទទួលបានបណ្ណាល័យហ្សែន OSHy71/EST6 និង OSHy71/EST24 ដែលមានទំហំហ្សែនបញ្ចូលជាមធ្យម 2.5-kb និង 1.5-kb។ |
| In Silico Analysis (BLASTx Homology Search) ការវិភាគទិន្នន័យជីវសាស្ត្រដោយប្រើប្រាស់ក្បួនដោះស្រាយ BLASTx |
មានល្បឿនលឿនក្នុងការកំណត់មុខងារប៉ាន់ស្មានរបស់ហ្សែន ដោយប្រៀបធៀបជាមួយមូលដ្ឋានទិន្នន័យហ្សែនសកល (NCBI GenBank) ដោយមិនបាច់ធ្វើពិសោធន៍បន្ថែម។ | ភាពជាក់លាក់អាស្រ័យលើទិន្នន័យដែលមានស្រាប់នៅក្នុង Database ហេតុនេះហ្សែនថ្មីៗទាំងស្រុងអាចត្រូវបានចាត់ថ្នាក់ត្រឹមជា "ប្រូតេអ៊ីនមិនទាន់ស្គាល់មុខងារ" (Hypothetical proteins) ប៉ុណ្ណោះ។ | កំណត់អត្តសញ្ញាណបានហ្សែនធន់នឹងជំងឺចំនួន ២ (NBS-LRR និង RPM1) ព្រមទាំងប្រូតេអ៊ីនមិនទាន់ស្គាល់មុខងារចំនួន ៤៤% ក្នុងចំណោម ២៥ ESTs។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការសិក្សានេះទាមទារការវិនិយោគខ្ពស់លើឧបករណ៍មន្ទីរពិសោធន៍ជីវវិទ្យាម៉ូលេគុលទំនើបៗ សារធាតុគីមីថ្លៃៗ និងកម្មវិធីវិភាគទិន្នន័យជីវពត៌មានវិទ្យា (Bioinformatics)។
ការសិក្សានេះត្រូវបានធ្វើឡើងនៅក្នុងប្រទេសថៃ ដោយប្រើប្រាស់ពូជស្រូវក្នុងស្រុកប្រភេទ Indica (Hahng-Yi 71) និងមេរោគផ្សិត Pyricularia grisea ស្ត្រេន (Strain) បទុមធានី។ ទោះបីជាកម្ពុជាមានលក្ខខណ្ឌកសិ-បរិស្ថាន និងពូជស្រូវ Indica ស្រដៀងគ្នាក៏ដោយ ក៏ស្ត្រេននៃមេរោគផ្សិតប្លាសនៅកម្ពុជាអាចមានភាពកាចសាហាវ (Virulence) ខុសគ្នា ដែលទាមទារឱ្យមានការផ្ទៀងផ្ទាត់ប្រសិទ្ធភាពហ្សែនធន់ទាំងនេះឡើងវិញជាមួយមេរោគក្នុងស្រុក។
លទ្ធផលនៃការសិក្សានេះមានតម្លៃយ៉ាងធំធេងសម្រាប់វិស័យកសិកម្មកម្ពុជា ជាពិសេសក្នុងការប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងជំងឺប្លាសដែលតែងតែគំរាមកំហែងដល់ផលិតកម្មស្រូវ។
ការបំប្លែងចំណេះដឹងពីកម្រិតម៉ូលេគុលនេះទៅជាការអនុវត្តជាក់ស្តែងក្នុងការបង្កាត់ពូជ នឹងរួមចំណែកយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការធានាសន្តិសុខស្បៀង និងនិរន្តរភាពកសិកម្មនៅកម្ពុជា។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| cDNA library (បណ្ណាល័យសេដេអិនអេ) | ជាបណ្តុំនៃកូនហ្សែន (DNA) ដែលត្រូវបានចម្លងត្រឡប់មកវិញពី RNA (mRNA) របស់កោសិកា ដែលបង្ហាញពីហ្សែនដែលកំពុងសកម្មនៅពេលជាក់លាក់ណាមួយ (ឧទាហរណ៍ ពេលកំពុងឆ្លងមេរោគ)។ វាជួយអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រសិក្សាពីប្រតិកម្មរបស់រុក្ខជាតិ។ | ដូចជាការថតចម្លងនិងប្រមូលផ្តុំតែសៀវភៅណាដែលកំពុងបើកអានក្នុងបណ្ណាល័យដ៏ធំមួយ ដើម្បីដឹងថាសិស្សកំពុងរៀនមេរៀនអ្វីនៅពេលនោះ។ |
| Expressed Sequence Tags (ESTs) (ស្លាកលំដាប់ហ្សែនដែលបញ្ចេញសកម្មភាព) | ជាបំណែកខ្លីៗនៃលំដាប់សេដេអិនអេ (cDNA) ដែលត្រូវបានប្រើប្រាស់ដើម្បីកំណត់អត្តសញ្ញាណហ្សែនដែលកំពុងបញ្ចេញសកម្មភាពយ៉ាងរហ័ស ដោយមិនចាំបាច់អានលំដាប់ហ្សែនទាំងស្រុង។ វាជួយក្នុងការស្វែងរកហ្សែនថ្មីៗក្នុងកោសិការុក្ខជាតិ។ | ដូចជាការអានតែចំណងជើងនិងអត្ថបទសង្ខេបនៃសៀវភៅនីមួយៗ ដើម្បីដឹងយ៉ាងរហ័សថាសៀវភៅនោះនិយាយអំពីអ្វី ដោយមិនបាច់អានគ្រប់ទំព័រ។ |
| Artificial inoculation (ការចាក់បញ្ចូលមេរោគសិប្បនិម្មិត) | គឺជាវិធីសាស្ត្រក្នុងមន្ទីរពិសោធន៍ដែលអ្នកស្រាវជ្រាវយកស្ព័រផ្សិតឬមេរោគទៅបាញ់ ឬចាក់បញ្ចូលដោយផ្ទាល់លើរុក្ខជាតិក្នុងកម្រិតដែលបានកំណត់ទុកជាមុន ដើម្បីបង្កឱ្យមានជំងឺ និងសិក្សាពីយន្តការការពាររបស់រុក្ខជាតិនោះ។ | ដូចជាការសាកល្បងប្រព័ន្ធសុវត្ថិភាពដោយចេតនា តាមរយៈការយកមេរោគទៅដាក់លើកុំព្យូទ័រ ដើម្បីមើលថាតើកម្មវិធីកម្ចាត់មេរោគដំណើរការល្អកម្រិតណា។ |
| NBS-LRR resistance gene (ហ្សែនធន់នឹងជំងឺប្រភេទ NBS-LRR) | ជាក្រុមហ្សែនដ៏ធំបំផុតនៅក្នុងរុក្ខជាតិដែលមានតួនាទីចាំចាប់សញ្ញាពីម៉ូលេគុលរបស់មេរោគ (Pathogens) និងបញ្ជាឱ្យកោសិការុក្ខជាតិរៀបចំយន្តការការពារខ្លួនពីជំងឺភ្លាមៗ។ | ដូចជាប្រព័ន្ធរោទិ៍សុវត្ថិភាពនៅក្នុងផ្ទះ (Alarm System) ដែលនឹងបន្លឺសំឡេងពេលមានចោរគាស់ទ្វារចូល ដើម្បីប្រាប់ម្ចាស់ផ្ទះឱ្យត្រៀមខ្លួនការពារ។ |
| BLASTx (កម្មវិធីប្រៀបធៀបហ្សែន BLASTx) | ជាឧបករណ៍ជីវព័ត៌មានវិទ្យាមួយ (Bioinformatics) សម្រាប់យកលំដាប់នុយក្លេអូទីត (DNA) ដែលទើបរកឃើញថ្មី ទៅប្រៀបធៀបស្វែងរកភាពស្រដៀងគ្នាជាមួយនឹងមូលដ្ឋានទិន្នន័យប្រូតេអ៊ីនជាសកល ដើម្បីទស្សន៍ទាយពីមុខងាររបស់ហ្សែននោះ។ | ដូចជាការយកស្នាមម្រាមដៃរបស់ជនសង្ស័យ ទៅស្កេនផ្ទៀងផ្ទាត់ជាមួយមូលដ្ឋានទិន្នន័យរបស់ប៉ូលីសអន្តរជាតិ ដើម្បីរកមើលថាគេជានរណា និងមានប្រវត្តិបែបណា។ |
| Transcription factor (កត្តាចម្លងហ្សែន) | ជាប្រភេទប្រូតេអ៊ីនពិសេសដែលតភ្ជាប់ទៅនឹង DNA របស់កោសិកា ដើម្បីគ្រប់គ្រង (បើក ឬបិទ) ដំណើរការនៃការបញ្ចេញសកម្មភាពរបស់ហ្សែនផ្សេងៗទៀត ជាពិសេសនៅពេលរុក្ខជាតិត្រូវឆ្លើយតបទៅនឹងសម្ពាធឬជំងឺ។ | ដូចជាកុងតាក់ភ្លើងកុងត្រូលធំប្រចាំអគារ ដែលអាចបញ្ជាបើកឬបិទភ្លើងនៅតាមបន្ទប់នីមួយៗទៅតាមតម្រូវការចាំបាច់ជាក់ស្តែង។ |
| Single-pass sequencing (ការកំណត់លំដាប់បេសកាត់ទិសដៅតែមួយ) | ជាបច្ចេកទេសអានលំដាប់ DNA ដែលធ្វើឡើងតែម្ខាងឬតែមួយជុំ ដើម្បីទទួលបានទិន្នន័យបឋមបានលឿននិងចំណាយតិច ជាជាងការអានទាំងសងខាងដើម្បីបានភាពសុក្រឹតខ្ពស់។ វិធីនេះប្រើច្រើនក្នុងការផលិតទិន្នន័យ ESTs ។ | ដូចជាការអានអត្ថបទត្រួសៗតែមួយដងដើម្បីចាប់យកអត្ថន័យសំខាន់ ដោយមិនបានចំណាយពេលផ្ទៀងផ្ទាត់អក្ខរាវិរុទ្ធមួយពាក្យម្តងៗដើម្បីរកកំហុស។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
