បញ្ហា (The Problem)៖ ការសិក្សានេះដោះស្រាយបញ្ហាការធ្លាក់ចុះនៃជីជាតិដី និងទិន្នផលពោត នៅក្នុងប្រព័ន្ធដាំដុះពោតជាបន្តបន្ទាប់ដែលខ្វះការគ្រប់គ្រង និងថែរក្សាជីជាតិដីបានត្រឹមត្រូវ។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការស្រាវជ្រាវនេះបានវាយតម្លៃលើប្រព័ន្ធដាំដុះ និងប្រភេទជីផ្សេងៗគ្នាក្នុងរយៈពេល ២១ឆ្នាំ ដោយប្រើប្រាស់ទ្រង់ទ្រាយពិសោធន៍ 3x4 Factorial នៅក្នុងប្លុកចៃដន្យ (RCB)។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| No Fertilizer (Control) ការមិនប្រើប្រាស់ជី (ប្រព័ន្ធត្រួតពិនិត្យ) |
មិនតម្រូវឱ្យមានការចំណាយលើធាតុចូល (ជី) នោះទេ។ | ធ្វើឱ្យទិន្នផលធ្លាក់ចុះយ៉ាងខ្លាំង (៥៦%) តាមពេលវេលា និងបណ្តាលឱ្យជីជាតិដីចុះខ្សោយ។ | ទិន្នផលពោតជាមធ្យមត្រឹមតែ ៣៩១ គីឡូក្រាម/រ៉ៃ (ពីឆ្នាំ ១៩៩០-២០០២)។ |
| Chemical Fertilizer Only ការប្រើប្រាស់ជីគីមីតែមួយមុខ (10-5-5) |
ផ្តល់ទិន្នផលខ្ពស់ភ្លាមៗ និងមានអត្រាផលចំណេញសេដ្ឋកិច្ចខ្ពស់។ | មិនសូវមានប្រសិទ្ធភាពក្នុងការបង្កើនសារធាតុសរីរាង្គក្នុងដីសម្រាប់រយៈពេលវែងនោះទេ។ | ទិន្នផលពោតកើនឡើងដល់ ៧៣១ គីឡូក្រាម/រ៉ៃ ប៉ុន្តែសារធាតុសរីរាង្គក្នុងដីមានត្រឹម ២.៣០%។ |
| Chicken Manure Application ការប្រើប្រាស់លាមកមាន់ (១ តោន/រ៉ៃ/ឆ្នាំ) |
ជួយកែលម្អគុណភាពដីបានយ៉ាងល្អ ដោយបង្កើនសារធាតុសរីរាង្គ ផូស្វ័រ និងប៉ូតាស្យូម។ ធានានិរន្តរភាពដីរយៈពេលវែង។ | សារធាតុចិញ្ចឹមរលាយយឺតជាងជីគីមី និងទាមទារកម្លាំងពលកម្មក្នុងការដឹកជញ្ជូន និងដាក់ជី។ | ទិន្នផលពោតមធ្យម ៧២៧ គីឡូក្រាម/រ៉ៃ (ខ្ពស់ជាងការមិនប្រើជី ៨៦%) និងសារធាតុសរីរាង្គដីកើនដល់ ២.៤៧%។ |
| Chemical Fertilizer + Chicken Manure ការប្រើប្រាស់ជីគីមីរួមបញ្ចូលជាមួយលាមកមាន់ |
ផ្តល់ទិន្នផលខ្ពស់បំផុត និងជួយស្តារជីជាតិដីបានល្អប្រសើរបំផុត។ | មានការចំណាយថ្លៃដើមខ្ពស់បំផុតលើធាតុចូលកសិកម្មទាំងពីរប្រភេទ។ | ទិន្នផលពោតលោតដល់ ៨០២ គីឡូក្រាម/រ៉ៃ និងសារធាតុសរីរាង្គក្នុងដីឡើងដល់ ២.៩០%។ |
| Maize-Mungbean Cropping System ប្រព័ន្ធដាំដុះពោតឆ្លាស់សណ្តែកបាយ |
សណ្តែកបាយជួយចាប់យកអាសូតពីបរិយាកាសមកក្នុងដី ព្រមទាំងផ្តល់ផលចំណេញសេដ្ឋកិច្ចខ្ពស់បំផុត។ | តម្រូវឱ្យមានការគ្រប់គ្រងដំណាំពីរប្រភេទខុសគ្នា និងទីផ្សារសម្រាប់លក់សណ្តែកបាយ។ | ផ្តល់នូវអត្រាផលចំណេញត្រឡប់ (Marginal Rate of Return) ខ្ពស់រហូតដល់ ៣១៣%។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការសិក្សានេះទាមទារធនធានកសិកម្មមូលដ្ឋាន ឧបករណ៍វិភាគដី និងធាតុចូលសម្រាប់ធ្វើការពិសោធន៍ក្នុងរយៈពេលវែង (២១ឆ្នាំ)។
ការសិក្សានេះត្រូវបានធ្វើឡើងនៅមជ្ឈមណ្ឌលស្រាវជ្រាវដំណាំចម្ការ ខេត្តនគរសួគ៌ ប្រទេសថៃ ដែលមានអាកាសធាតុត្រូពិចក្ដៅសើម និងប្រភេទដីឥដ្ឋលាយខ្សាច់។ ទោះបីជាលក្ខខណ្ឌភូមិសាស្ត្រជាក់លាក់ខ្លះអាចខុសពីតំបន់មួយចំនួន ប៉ុន្តែអាកាសធាតុ និងប្រភេទដំណាំគឺស្រដៀងគ្នាខ្លាំងទៅនឹងប្រទេសកម្ពុជា ដែលធ្វើឱ្យទិន្នន័យនេះមានតម្លៃខ្ពស់សម្រាប់ការអនុវត្ត។
វិធីសាស្ត្រនៃការបង្វិលដំណាំ និងការប្រើប្រាស់លាមកមាន់នេះ គឺមានសារៈសំខាន់ និងអាចអនុវត្តបានយ៉ាងប្រសើរសម្រាប់វិស័យកសិកម្មនៅកម្ពុជា។
ជារួម ការផ្លាស់ប្តូរទម្លាប់ពីការដាំដុះដំណាំទោល មកប្រើប្រព័ន្ធដាំដុះឆ្លាស់រួមជាមួយជីសរីរាង្គ គឺជាដំណោះស្រាយចំណាយទាប ដែលធានាបានទាំងទិន្នផលខ្ពស់ និងនិរន្តរភាពដីយូរអង្វែងសម្រាប់កសិករកម្ពុជា។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Factorial in RCB (ការរៀបចំពិសោធន៍បែប Factorial ក្នុងប្លុកចៃដន្យ) | ជាទម្រង់នៃការរៀបចំការពិសោធន៍កសិកម្ម ដែលកត្តាពីរ ឬច្រើន (ឧទាហរណ៍ ប្រព័ន្ធដាំដុះ និងប្រភេទជី) ត្រូវបានសាកល្បងរួមគ្នានៅក្នុងប្លុកដីដែលបែងចែកដោយចៃដន្យ ដើម្បីកាត់បន្ថយឥទ្ធិពលនៃភាពខុសគ្នានៃគុណភាពដីពីធម្មជាតិ។ | ដូចជាការសាកល្បងថ្នាំពីរប្រភេទក្នុងពេលតែមួយ ទៅលើក្រុមអ្នកជំងឺផ្សេងៗគ្នាដោយចៃដន្យ ដើម្បីមើលថាថ្នាំណាពូកែជាង ឬពេលប្រើចូលគ្នាមានប្រសិទ្ធភាពកម្រិតណា។ |
| Marginal Rate of Return / MRR (អត្រាផលចំណេញត្រឡប់) | ជារង្វាស់សេដ្ឋកិច្ចដែលបង្ហាញពីទំហំនៃប្រាក់ចំណេញបន្ថែម ដែលទទួលបានពីការវិនិយោគបន្ថែមលើធាតុចូលណាមួយ (ដូចជាការចំណាយបន្ថែមលើការទិញជី ឬពូជសណ្តែកបាយ) បើធៀបនឹងការមិនអនុវត្ត ឬអនុវត្តវិធីចាស់។ | បើអ្នកចាយលុយបន្ថែម ១ដុល្លារ ជារង្វាស់ប្រាប់ថាអ្នកនឹងចំណេញលុយមកវិញបានប៉ុន្មានសេនពីការចាយនោះ។ |
| Partial Budget Analysis (ការវិភាគថវិកាដោយផ្នែក) | គឺជាវិធីសាស្ត្រវាយតម្លៃសេដ្ឋកិច្ចកសិកម្ម ដែលផ្តោតតែទៅលើការប្រែប្រួលនៃការចំណាយ និងប្រាក់ចំណូល ដែលកើតចេញពីការផ្លាស់ប្តូរការអនុវត្តជាក់លាក់ណាមួយ (ឧទាហរណ៍ ការប្តូរពីការមិនដាក់ជី មកដាក់ជី) ដោយមិនគិតពីការចំណាយថេរផ្សេងទៀតដែលមិនពាក់ព័ន្ធ។ | ដូចជាការគិតតែពីលុយសាំងដែលកើនឡើង និងលុយចំណេញពីការរត់តាក់ស៊ីបន្ថែមម៉ោង ដោយមិនបាច់គិតបញ្ចួលថ្លៃទិញឡាននោះទេ។ |
| Available P (ផូស្វ័រដែលអាចស្រូបយកបាន) | ជាបរិមាណនៃសារធាតុរ៉ែផូស្វ័រដែលមាននៅក្នុងដី ក្នុងទម្រង់ដែលរុក្ខជាតិអាចទាញយកទៅប្រើប្រាស់បានភ្លាមៗសម្រាប់ការលូតលាស់ ជាពិសេសជួយដល់ការលូតលាស់ប្រព័ន្ធឫស និងការចេញផ្កា។ វាមិនមែនជារង្វាស់នៃបរិមាណផូស្វ័រសរុបទាំងអស់ក្នុងដីនោះទេ។ | ដូចជាអាហារដែលចម្អិនរួចរាល់នៅលើតុ ដែលយើងអាចញ៉ាំបានភ្លាមៗ មិនមែនជាវត្ថុធាតុដើមដែលនៅរក្សាទុកកកក្នុងទូទឹកកកនោះទេ។ |
| Exchangeable K (ប៉ូតាស្យូមដែលអាចប្តូរបាន) | ជាទម្រង់នៃសារធាតុប៉ូតាស្យូម ដែលតោងជាប់នឹងភាគល្អិតដីឥដ្ឋ ឬសារធាតុសរីរាង្គក្នុងដី ហើយអាចរលាយចូលក្នុងទឹកដី (Soil solution) យ៉ាងងាយស្រួល ដើម្បីឱ្យឫសដំណាំស្រូបយកទៅប្រើប្រាស់ ជួយដល់ភាពរឹងមាំរបស់ដើម។ | ដូចជាលុយនៅក្នុងកាបូបដៃដែលយើងអាចដកយកមកចាយបានយ៉ាងងាយស្រួល និងរហ័ស ផ្ទុយពីលុយដែលកកក្នុងគណនីធនាគារមានកាលកំណត់។ |
| Cropping Systems (ប្រព័ន្ធដាំដុះ) | គឺជាការរៀបចំយុទ្ធសាស្ត្រនៃការដាំដុះដំណាំនៅលើដីតែមួយតាមលំដាប់លំដោយ ឬតាមរដូវកាល (ឧទាហរណ៍ ការដាំពោត រួចដាំសណ្តែកបាយឆ្លាស់គ្នា) ដើម្បីទាញយកអត្ថប្រយោជន៍ពីគ្នាទៅវិញទៅមក ផ្តាច់វដ្តសត្វល្អិតចង្រៃ និងរក្សាជីជាតិដីកុំឱ្យខ្សោះ។ | ដូចជាការផ្លាស់ប្តូរមុខម្ហូបប្រចាំថ្ងៃ វិលចុះវិលឡើង ដើម្បីទទួលបានវីតាមីនគ្រប់គ្រាន់ និងមិនធ្វើឱ្យរាងកាយខ្វះកង្វះជីវជាតិណាមួយ។ |
| Organic matter / OM (សារធាតុសរីរាង្គ) | ជាសមាសធាតុនៅក្នុងដីដែលកើតចេញពីរុក្ខជាតិ ឬសត្វដែលងាប់ និងរលួយ (ដូចជាស្លឹកឈើ ឬលាមកសត្វ) ដែលជាប្រភពផ្តល់សារធាតុចិញ្ចឹមយឺតៗដល់ដំណាំ និងជួយកែលម្អរចនាសម្ព័ន្ធដីឱ្យរក្សាសំណើមបានល្អ។ | ដូចជាអេប៉ុងនៅក្នុងដីដែលជួយស្រូបទប់ទឹក និងជាឃ្លាំងស្តុកអាហារបម្រុងសម្រាប់ឱ្យរុក្ខជាតិញ៉ាំបន្តិចម្តងៗរហូតដល់ធំ។ |
| Legume (ដំណាំអំបូរគ្រួសារសណ្តែក) | ជាប្រភេទរុក្ខជាតិ (ដូចជាសណ្តែកបាយ សណ្តែកដី) ដែលមានសមត្ថភាពពិសេសក្នុងការចាប់យកឧស្ម័នអាសូតពីបរិយាកាសមកស្តុកទុកក្នុងឫសរបស់វា តាមរយៈការធ្វើសហប្រាណជាមួយបាក់តេរី ដែលជួយបន្ថែមជីជាតិដីដោយស្វ័យប្រវត្តិ។ | ដូចជារោងចក្រផលិតជីធម្មជាតិខ្នាតតូចដែលកប់នៅក្នុងដី ដោយវាអាចទាញយកសារធាតុចិញ្ចឹមពីខ្យល់អាកាសមកប្រើប្រាស់ និងចែករំលែកដល់ដីបានដោយខ្លួនឯង។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
