បញ្ហា (The Problem)៖ ជំងឺរលាកគែមស្លឹកបាក់តេរី (Bacterial Blight) បង្កឡើងដោយបាក់តេរី Xanthomonas oryzae គឺជាការគំរាមកំហែងយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដល់ពូជស្រូវក្រអូបថៃ KDML105 ដែលងាយរងគ្រោះ ដែលតម្រូវឱ្យមានការបញ្ចូលហ្សែនធន់ដើម្បីការពារទិន្នផល និងគុណភាពស្រូវ។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការសិក្សានេះបានប្រើប្រាស់ម៉ាកឃ័រម៉ូលេគុលប្រភេទ STSs ដើម្បីតាមដាន និងជ្រើសរើសហ្សែនធន់នឹងជំងឺនៅក្នុងកម្មវិធីបង្កាត់ពូជស្រូវ។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Conventional Breeding ការបង្កាត់ពូជតាមបែបប្រពៃណី |
មិនទាមទារឧបករណ៍មន្ទីរពិសោធន៍ស្មុគស្មាញ និងចំណាយតិចលើសម្ភារៈម៉ូលេគុល។ កសិករនិងអ្នកបង្កាត់ពូជអាចអនុវត្តបានតាមរយៈការសង្កេតផ្ទាល់លើរុក្ខជាតិ។ | ប្រើប្រាស់ពេលវេលាយូរ និងខ្វះភាពសុក្រឹតក្នុងការជ្រើសរើសហ្សែនពហុគុណ (Multiple genes)។ វាពិបាកក្នុងការបែងចែករវាងទម្រង់ហ្សែនសែន (Homozygous) និងកូនកាត់ (Heterozygous) ជាពិសេសសម្រាប់ហ្សែនលាក់ (Recessive genes)។ | មិនសូវមានប្រសិទ្ធភាពក្នុងការបញ្ចូលហ្សែនច្រើន (Gene Pyramiding) ហើយមេរោគអាចបំប្លែងខ្លួនដើម្បីយកឈ្នះភាពធន់បានយ៉ាងងាយ។ |
| Sequence Tagged Sites (STSs) Marker-Assisted Selection (MAS) ការជ្រើសរើសដោយប្រើម៉ាកឃ័រប្រភេទ STSs |
មានភាពរហ័ស ងាយស្រួល និងមានប្រសិទ្ធភាពខ្ពស់ក្នុងការកំណត់អត្តសញ្ញាណហ្សែនគោលដៅ។ អាចបែងចែកយ៉ាងច្បាស់រវាងទម្រង់ Homozygous និង Heterozygous ដែលជួយសម្រួលដល់ការបញ្ចូលហ្សែនពហុគុណ។ | ទាមទារអ្នកជំនាញដែលមានចំណេះដឹងផ្នែកជីវវិទ្យាម៉ូលេគុល និងត្រូវការចំណាយលើឧបករណ៍មន្ទីរពិសោធន៍ដូចជាម៉ាស៊ីន PCR និងសារធាតុគីមីផ្សេងៗ។ | កំណត់បានកូនកាត់ F1 ជោគជ័យចំនួន ៤៣ ដើមដែលមានហ្សែន xa13 និង ១០៥ ដើមដែលមានហ្សែន Xa21 ព្រមទាំងរកឃើញថាហ្សែន xa5 និង Xa21 មានប្រសិទ្ធភាពខ្ពស់បំផុតក្នុងការទប់ទល់នឹងមេរោគ។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការអនុវត្តវិធីសាស្ត្រនេះទាមទារឱ្យមានឧបករណ៍មន្ទីរពិសោធន៍ជីវសាស្ត្រម៉ូលេគុលកម្រិតមធ្យម ប៉ុន្តែវាមានតម្លៃថោក និងចំណាយពេលតិចជាងការប្រើប្រាស់បច្ចេកវិទ្យាស្វែងរកលំដាប់ហ្សែន (DNA Sequencing) ដែលមានតម្លៃថ្លៃ។
ការសិក្សានេះត្រូវបានធ្វើឡើងនៅមជ្ឈមណ្ឌលស្រាវជ្រាវស្រូវអ៊ូប៊ុនរាជធានី (Ubon Ratchathani) ប្រទេសថៃ ដោយផ្តោតលើពូជស្រូវក្រអូប KDML105 និងប្រភេទមេរោគរលាកគែមស្លឹកបាក់តេរី (Xoo) ដែលមាននៅក្នុងតំបន់នោះ។ ទិន្នន័យនេះមានសារៈសំខាន់ខ្លាំងសម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា ដោយសារកម្ពុជាមានលក្ខខណ្ឌអាកាសធាតុ កសិកម្មស្រដៀងគ្នា ហើយពូជស្រូវប្រណីតរបស់កម្ពុជាក៏អាចប្រឈមនឹងជំងឺនេះដូចគ្នា។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ការជ្រើសរើសហ្សែនធន់គួរតែត្រូវបានសាកល្បងជាមួយមេរោគ Xoo ក្នុងស្រុករបស់កម្ពុជាបន្ថែមទៀតដើម្បីធានាប្រសិទ្ធភាព។
វិធីសាស្ត្រជ្រើសរើសដោយប្រើម៉ាកឃ័រម៉ូលេគុល (MAS) នេះមានសក្តានុពល និងអត្ថប្រយោជន៍ខ្ពស់ណាស់ក្នុងការដោះស្រាយបញ្ហាជំងឺស្រូវនៅក្នុងវិស័យកសិកម្មកម្ពុជា។
ជារួម បច្ចេកវិទ្យានេះគឺជាឧបករណ៍ដ៏មានអានុភាពដែលអាចជួយប្រទេសកម្ពុជាក្នុងការអភិវឌ្ឍពូជស្រូវប្រកបដោយនិរន្តរភាព កាត់បន្ថយការពឹងផ្អែកលើសារធាតុគីមី និងពង្រឹងសន្តិសុខស្បៀងជាតិកម្រិតខ្ពស់។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Sequence Tagged Sites (STSs) | ជាបំណែក DNA ខ្លីៗដែលមានលំដាប់តួអក្សរជាក់លាក់ ហើយមានទីតាំងតែមួយគត់នៅក្នុងហ្សែនូមរបស់ភាវៈរស់។ នៅក្នុងការបង្កាត់ពូជ គេប្រើវាជា "ម៉ាកឃ័រ" ឬសញ្ញាសម្គាល់ម៉ូលេគុលដើម្បីស្វែងរក និងតាមដានហ្សែនដែលនៅជិតវាបំផុត ដូចជាហ្សែនធន់នឹងជំងឺជាដើម។ | ប្រៀបដូចជាបង្គោលគីឡូម៉ែត្រនៅតាមដងផ្លូវ ដែលប្រាប់យើងឱ្យដឹងច្បាស់ថាទីតាំងដែលយើងចង់រក (ហ្សែនធន់នឹងជំងឺ) ស្ថិតនៅត្រង់ណាពិតប្រាកដ។ |
| Marker-assisted selection (MAS) | គឺជាដំណើរការនៃការជ្រើសរើសរុក្ខជាតិ ឬសត្វ សម្រាប់ធ្វើពូជ ដោយផ្អែកលើការវិភាគរកវត្តមាននៃម៉ាកឃ័រ DNA (DNA markers) ដែលមានទំនាក់ទំនងទៅនឹងលក្ខណៈដែលចង់បាន (ឧទាហរណ៍ ភាពធន់នឹងជំងឺ) ជំនួសឱ្យការរង់ចាំមើលរូបរាងខាងក្រៅ ឬការវាយលុកពីជំងឺផ្ទាល់។ | ដូចជាការស្កេនមើលបាកូដ (Barcode) លើទំនិញដើម្បីដឹងពីគុណភាពលាក់កំបាំងខាងក្នុង ដោយមិនបាច់ហែកសំបកវេចខ្ចប់មើលនោះទេ។ |
| Pyramiding | ជាបច្ចេកទេសបង្កាត់ពូជដែលគេបញ្ចូលហ្សែនដែលមានមុខងារស្រដៀងគ្នា (ឧទាហរណ៍ ហ្សែនធន់នឹងជំងឺ ៣ ឬ ៤ ប្រភេទខុសៗគ្នា) ផ្តុំបញ្ចូលគ្នាទៅក្នុងរុក្ខជាតិតែមួយ ដើម្បីឱ្យរុក្ខជាតិនោះមានសមត្ថភាពទប់ទល់នឹងជំងឺកាន់តែខ្លាំង និងមានប្រសិទ្ធភាពយូរអង្វែងទោះបីមេរោគបំប្លែងខ្លួនក៏ដោយ។ | ដូចជាការសង់ជញ្ជាំងការពារបន្ទាយ ដោយដាក់របាំងការពារច្រើនជាន់ (កសិណទឹក, របាំងឈើ, ជញ្ជាំងថ្ម) ធ្វើឱ្យសត្រូវកាន់តែពិបាកវាយទម្លុះ។ |
| Polymerase Chain Reaction (PCR) | ជាបច្ចេកទេសមន្ទីរពិសោធន៍ដែលប្រើសម្រាប់ពង្រីក ឬបង្កើតច្បាប់ចម្លង (Copy) នៃបំណែក DNA ជាក់លាក់ណាមួយឱ្យបានរាប់លានដងក្នុងរយៈពេលដ៏ខ្លី ដើម្បីឱ្យគេមានបរិមាណ DNA គ្រប់គ្រាន់អាចមើលឃើញ និងយកវាទៅវិភាគបន្តបាន។ | ដូចជាម៉ាស៊ីនកូពី (Photocopier) ដ៏អស្ចារ្យមួយ ដែលអាចចម្លងអត្ថបទមួយបន្ទាត់ចេញពីសៀវភៅដ៏ក្រាស់ ឱ្យទៅជាក្រដាសរាប់លានសន្លឹកក្នុងពេលមួយប៉ព្រិចភ្នែក។ |
| Near Isogenic Lines (NILs) | ជាក្រុមនៃខ្សែស្រឡាយរុក្ខជាតិដែលមានសមាសភាពហ្សែនស្ទើរតែដូចគ្នាទាំងស្រុង (ជាទូទៅច្រើនជាង ៩៩%) ប៉ុន្តែខុសគ្នាតែទៅលើហ្សែនមួយ ឬពីរទីតាំងប៉ុណ្ណោះ។ អ្នកវិទ្យាសាស្ត្របង្កើតវាឡើងដើម្បីងាយស្រួលសិក្សាពីឥទ្ធិពលនៃហ្សែនជាក់លាក់ណាមួយ (ឧទាហរណ៍ ហ្សែនធន់នឹងជំងឺ)។ | ដូចជាកូនភ្លោះពិតពីរនាក់ ដែលមានមុខមាត់និងរូបរាងដូចគ្នាទាំងស្រុង ប៉ុន្តែម្នាក់ពាក់វ៉ែនតា និងម្នាក់ទៀតមិនពាក់វ៉ែនតា (វ៉ែនតាតំណាងឱ្យហ្សែនដែលខុសគ្នា)។ |
| Electrophoresis | ជាវិធីសាស្ត្របំបែកម៉ូលេគុល DNA ទៅតាមទំហំរបស់វា ដោយប្រើប្រាស់ចរន្តអគ្គិសនីឱ្យរត់កាត់សាច់ជែល (Agarose gel)។ ដោយសារ DNA មានបន្ទុកអវិជ្ជមាន វានឹងរត់ទៅរកប៉ូលវិជ្ជមាន ហើយបំណែក DNA តូចៗនឹងរត់បានលឿន និងឆ្ងាយជាងបំណែក DNA ធំៗ។ | ដូចជាការរៀបចំការប្រណាំងរត់ឆ្លងកាត់ព្រៃក្រាស់មួយ ដែលមនុស្សស្គមនិងតូច (DNA តូច) អាចរត់លួចចូលតាមចន្លោះដើមឈើបានលឿនជាងមនុស្សធាត់កម្ពស់ខ្ពស់ (DNA ធំ)។ |
| Heterozygous genotype | ជាស្ថានភាពដែលរុក្ខជាតិមានទម្រង់ហ្សែន (Alleles) ខុសគ្នាចំនួនពីរសម្រាប់លក្ខណៈណាមួយ (មួយទទួលបានពីឪពុក និងមួយទៀតពីម្តាយ)។ ឧទាហរណ៍ កូនកាត់ F1 ទទួលបានហ្សែនធន់នឹងជំងឺពីឪពុក និងហ្សែនមិនធន់ពីម្តាយ។ | ដូចជាការមានកាក់មួយដែលមានមុខម្ខាងជារូបក្បាល និងម្ខាងទៀតជារូបកន្ទុយ ដែលផ្ទុយពីកាក់មានមុខដូចគ្នាទាំងសងខាង។ |
| Restriction enzyme | ជាប្រូតេអ៊ីនពិសេស (អង់ស៊ីម) ដែលមានតួនាទីកាត់ខ្សែ DNA ដាច់ពីគ្នានៅត្រង់ទីតាំងលំដាប់តួអក្សរជាក់លាក់ណាមួយ (Recognition site)។ នៅក្នុងការសិក្សានេះ គេប្រើវាដើម្បីកាត់ពិនិត្យមើលភាពខុសគ្នានៃម៉ាកឃ័រ STS ដើម្បីបញ្ជាក់ពីវត្តមានហ្សែន។ | ដូចជាកន្ត្រៃវេទមន្តដែលអាចកាត់ខ្សែញួរបានតែនៅត្រង់កន្លែងដែលមានលាបពណ៌ក្រហមប៉ុណ្ណោះ ហើយមិនអាចកាត់នៅកន្លែងផ្សេងបានឡើយ។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
