បញ្ហា (The Problem)៖ កសិករក្រីក្រនៅអាហ្វ្រិកខាងត្បូងប្រឈមនឹងបញ្ហាទិន្នផលដំឡូងជ្វាទាប និងមិនមានស្ថិរភាព ដោយសារការប្រើប្រាស់ពូជក្នុងស្រុកចាស់ៗដែលខ្វះគុណភាព និងមិនសូវធន់។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការសិក្សានេះបានប្រើប្រាស់វិធីសាស្ត្រជ្រើសរើសពូជដោយមានការចូលរួម ដើម្បីវាយតម្លៃពូជដំឡូងជ្វាថ្មីៗនៅតាមទីតាំងចំនួនប្រាំមួយ ដោយមានកិច្ចសហការពីកសិករក្នុងចន្លោះឆ្នាំ ២០០០ ដល់ ២០០៣។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Traditional Formal Plant Breeding ការបង្កាត់ពូជតាមបែបប្រពៃណីផ្លូវការ |
ការគ្រប់គ្រងការពិសោធន៍មានភាពច្បាស់លាស់ និងមានឯកសណ្ឋានភាពល្អនៅស្ថានីយ៍ស្រាវជ្រាវ។ | ផ្តោតតែលើដំណាំសេដ្ឋកិច្ចក្នុងលក្ខខណ្ឌថែទាំល្អប្រសើរ ដែលមិនសូវផ្តល់ប្រយោជន៍ដល់កសិករក្រីក្រដែលខ្វះខាតធនធាន។ | មិនមានអត្រាទទួលយកច្រើនពីកសិករក្រីក្រក្នុងតំបន់ដីមិនសូវមានជីជាតិ។ |
| Participatory Varietal Selection (PVS) ការជ្រើសរើសពូជដោយមានការចូលរួមពីកសិករ |
កសិករមានភាពជាម្ចាស់ការ ទទួលបានការបណ្តុះបណ្តាល ជ្រើសរើសពូជត្រូវនឹងលក្ខខណ្ឌជាក់ស្តែង និងចំណាយតិច។ | ខ្វះឯកសណ្ឋានភាពក្នុងដីឡូតិ៍ពិសោធន៍ (ជីជាតិដី ការស្រោចទឹកមិនស្មើគ្នា កង្វះការថែទាំ) ធ្វើឲ្យមានមេគុណបម្រែបម្រួលទិន្នន័យខ្ពស់។ | បានបញ្ចេញពូជថ្មីចំនួន ១០ ប្រភេទ (សាច់ពណ៌ក្រែម ៧ និងពណ៌លឿងទុំ ៣) ដែលកសិករពេញចិត្ត។ |
| Modified PVS (On-station Pre-selection + On-farm Evaluation) PVS កែច្នៃ (ធ្វើតេស្តលើស្ថានីយ៍ស្រាវជ្រាវមុន) |
កាត់បន្ថយបញ្ហាមិនស្មើគ្នានៃដី និងការថែទាំ ព្រមទាំងរក្សាបាននូវការចូលរួម និងការសម្រេចចិត្តរបស់កសិករ។ | ទាមទារពេលវេលាបន្ថែម (ប្រហែល ២ ឆ្នាំ) និងចំណាយសម្រាប់ការថែទាំនៅស្ថានីយ៍ស្រាវជ្រាវមុននឹងបញ្ជូនទៅកសិករ។ | ត្រូវបានផ្តល់ជាអនុសាសន៍សម្រាប់ការស្រាវជ្រាវនៅពេលអនាគតដើម្បីបង្កើនប្រសិទ្ធភាពវិទ្យាសាស្ត្រនៃវិធីសាស្ត្រ PVS ។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការអនុវត្តវិធីសាស្ត្រនេះតម្រូវឱ្យមានកិច្ចសហការយ៉ាងជិតស្និទ្ធរវាងកសិករ មន្ត្រីផ្សព្វផ្សាយកសិកម្ម និងអ្នកបច្ចេកទេសស្រាវជ្រាវ ព្រមទាំងធនធានកសិកម្មសម្រាប់តំបន់ខ្វះខាត។
ការសិក្សានេះត្រូវបានធ្វើឡើងនៅក្នុងខេត្តចំនួន ៤ នៃប្រទេសអាហ្វ្រិកខាងត្បូង ដោយផ្តោតលើសួនសហគមន៍របស់កសិករក្រីក្រដែលខ្វះខាតធនធាន។ លក្ខខណ្ឌអាកាសធាតុ និងប្រភេទដីអាចមានភាពខុសគ្នាពីកម្ពុជា ប៉ុន្តែបរិបទនៃកសិកម្មដែលពឹងផ្អែកលើការចំណាយតិច (Low-input agriculture) គឺមានលក្ខណៈស្រដៀងគ្នាខ្លាំងនឹងកសិករនៅតាមតំបន់ជនបទប្រទេសកម្ពុជា ដែលជួបប្រទះបញ្ហាដីមិនសូវមានជីជាតិ។
វិធីសាស្ត្រជ្រើសរើសពូជដោយមានការចូលរួម (PVS) នេះគឺមានសក្តានុពល និងសារៈប្រយោជន៍ខ្លាំងណាស់សម្រាប់វិស័យកសិកម្មនៅកម្ពុជា ជាពិសេសក្នុងការណែនាំពូជដំណាំថ្មីៗដល់កសិករខ្នាតតូច។
ការអនុវត្តវិធីសាស្ត្រនេះនឹងជួយពង្រឹងភាពជាម្ចាស់ការរបស់កសិករកម្ពុជា និងធានាថាពូជដែលបានណែនាំគឺពិតជាត្រូវនឹងចំណូលចិត្ត និងលក្ខខណ្ឌដាំដុះជាក់ស្តែងរបស់ពួកគេ។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Participatory Varietal Selection (PVS) (ការជ្រើសរើសពូជដោយមានការចូលរួមពីកសិករ) | វិធីសាស្ត្រមួយដែលអ្នកស្រាវជ្រាវ និងកសិករធ្វើការរួមគ្នាដើម្បីដាំសាកល្បង និងជ្រើសរើសពូជដំណាំដែលស័ក្តិសមបំផុតទៅនឹងលក្ខខណ្ឌដី អាកាសធាតុ និងចំណូលចិត្តរបស់កសិករនៅតំបន់គោលដៅជាក់ស្តែង ជាជាងការជ្រើសរើសតែនៅក្នុងស្ថានីយ៍ស្រាវជ្រាវ។ | ដូចជាការយកផលិតផលគំរូទៅអោយអតិថិជនប្រើប្រាស់ និងវាយតម្លៃដោយផ្ទាល់ មុននឹងសម្រេចចិត្តផលិតលក់ពិតប្រាកដនៅលើទីផ្សារ។ |
| Participatory Plant Breeding (PPB) (ការបង្កាត់ពូជដំណាំដោយមានការចូលរួម) | ដំណើរការដែលកសិករចូលរួមយ៉ាងសកម្មតាំងពីដំណាក់កាលដំបូងនៃការបង្កាត់ពូជដំណាំ (ការរើសមេបា) ដើម្បីបង្កើតពូជថ្មីដែលឆ្លើយតបទៅនឹងតម្រូវការជាក់លាក់របស់ពួកគេ ជំនួសអោយការរង់ចាំទទួលយកពូជសម្រេចពីអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រតែមួយមុខ។ | ដូចជាការអោយម្ចាស់ផ្ទះចូលរួមគូរគំនូសតាងផ្ទះជាមួយវិស្វករតាំងពីចាក់គ្រឹះដំបូង ដើម្បីធានាថាផ្ទះនោះត្រូវនឹងចំណូលចិត្តរបស់ពួកគេ។ |
| Landraces (ពូជដំណាំក្នុងស្រុក ឬពូជប្រពៃណី) | ពូជដំណាំក្នុងស្រុកដែលកសិករបានដាំដុះ និងរក្សាទុកពូជតាំងពីយូរលង់ណាស់មកហើយ។ វាមានភាពធន់នឹងបរិស្ថានក្នុងតំបន់ និងសត្វល្អិត ប៉ុន្តែជារឿយៗវាផ្តល់ទិន្នផលទាប ឬមិនមានស្ថិរភាពធៀបនឹងពូជដែលបានកែលម្អថ្មី។ | ដូចជារូបមន្តថ្នាំបុរាណដែលបន្សល់ទុកពីដូនតា ដែលស័ក្តិសមនឹងអ្នកភូមិ តែអាចមិនមានប្រសិទ្ធភាពព្យាបាលលឿនដូចថ្នាំពេទ្យសម័យ។ |
| Multi-location trials (ការធ្វើតេស្តសាកល្បងនៅទីតាំងច្រើន) | ការដាំសាកល្បងពូជដំណាំដដែលៗនៅតាមតំបន់ភូមិសាស្ត្រផ្សេងៗគ្នាដែលមានលក្ខខណ្ឌដី និងអាកាសធាតុខុសៗគ្នា ដើម្បីវាយតម្លៃពីភាពធន់ និងស្ថិរភាពនៃការផ្តល់ទិន្នផលរបស់វាមុននឹងផ្សព្វផ្សាយជាផ្លូវការ។ | ដូចជាការយកឡានម៉ូដែលថ្មីទៅបើកសាកល្បងទាំងលើផ្លូវកៅស៊ូ ផ្លូវលំ និងផ្លូវភ្នំ ដើម្បីមើលថាតើវាដំណើរការល្អគ្រប់កាលៈទេសៈដែរឬទេ។ |
| Genotype (សែន ឬសេណូទីប) | សមាសភាពសេនេទិច (DNA) របស់សារពាង្គកាយមួយដែលកំណត់ពីលក្ខណៈសម្បត្តិរូបសាស្រ្ត និងជីវសាស្ត្ររបស់វា ដូចជាពណ៌សាច់ដំឡូង ទំហំ ទិន្នផល ឬភាពធន់នឹងជំងឺផ្សេងៗ។ | ដូចជាប្លង់មេនៃអគារមួយ ដែលកំណត់ថាតើអគារនោះមានរូបរាង ទំហំ និងទម្រង់បែបណា។ |
| Least Significant Difference (LSD) (ភាពខុសគ្នាតិចតួចបំផុតដែលមានអត្ថន័យផ្នែកស្ថិតិ) | រង្វាស់ស្ថិតិដែលប្រើដើម្បីប្រៀបធៀបមធ្យមភាគនៃក្រុមពីរ ឬច្រើន ដើម្បីកំណត់ថាតើភាពខុសគ្នានៃទិន្នផល (ឧទាហរណ៍ រវាងពូជ A និងពូជ B) ពិតជាកើតឡើងដោយសារលក្ខណៈពូជពិតប្រាកដ ឬគ្រាន់តែជារឿងចៃដន្យនៃការធ្វើតេស្ត។ | ដូចជាការវាស់កម្ពស់សិស្សពីរនាក់ បើខុសគ្នាតែ ១ មីលីម៉ែត្រ គឺចាត់ទុកថាប៉ុនគ្នាជាផ្លូវការ តែបើខុសគ្នា ៥ សង់ទីម៉ែត្រ ទើបចាត់ទុកថាមានម្នាក់ខ្ពស់ជាងពិតប្រាកដ។ |
| Coefficient of variation (CV%) (មេគុណបម្រែបម្រួល) | រង្វាស់ស្ថិតិដែលបង្ហាញពីកម្រិតនៃការប្រែប្រួល ឬភាពមិនច្បាស់លាស់នៃទិន្នន័យធៀបនឹងមធ្យមភាគរបស់វា។ នៅក្នុងការពិសោធន៍កសិកម្ម CV% ខ្ពស់មានន័យថាដីឡូតិ៍ពិសោធន៍មិនសូវមានភាពស្មើគ្នា (ឧទាហរណ៍ ដីខ្លះមានជីជាតិ ខ្លះអត់ ឬការថែទាំមិនស្មើគ្នា)។ | ដូចជាការពិន្ទុសិស្សក្នុងថ្នាក់ បើគ្រប់គ្នាបានពិន្ទុប្រហែលគ្នា នោះបម្រែបម្រួលទាប តែបើមានអ្នកបានសូន្យ និងមានអ្នកបានពិន្ទុពេញ នោះបម្រែបម្រួលមានកម្រិតខ្ពស់ខ្លាំង។ |
| Pro-vitamin A (ប្រូវីតាមីន A) | សារធាតុចិញ្ចឹមមុនពេលបំប្លែង (ដូចជាបេតាការ៉ូទីន ដែលមានច្រើននៅក្នុងដំឡូងជ្វាសាច់ពណ៌លឿងទុំ) ដែលរាងកាយមនុស្សអាចបំប្លែងទៅជាវីតាមីន A ដើម្បីជួយដល់គំហើញ និងពង្រឹងប្រព័ន្ធការពាររាងកាយប្រឆាំងនឹងជំងឺ។ | ដូចជាការទិញឈើឆ្កាង (ប្រូវីតាមីន) ចូលក្នុងរោងចក្រ (រាងកាយ) ដើម្បីយកទៅកែច្នៃធ្វើជាតុទូ (វីតាមីន A) សម្រាប់ប្រើប្រាស់។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
