បញ្ហា (The Problem)៖ ឯកសារនេះពិនិត្យទៅលើបញ្ហាប្រឈម និងកត្តាជំរុញនានាក្នុងការនាំយកបច្ចេកវិទ្យាដំណាំកែប្រែហ្សែន (Transgenic crops) ជាពិសេសពូជពោត Bt និងចេកតំបន់ខ្ពង់រាប មកឱ្យកសិករខ្នាតតូចនៅអនុតំបន់សាហារ៉ាអាហ្វ្រិកប្រើប្រាស់។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការសិក្សានេះប្រើប្រាស់វិធីសាស្ត្រស្រាវជ្រាវបែបវិភាគ (Diagnostic research) មុនពេលបញ្ចេញពូជដំណាំ ដើម្បីសិក្សាពីប្រព័ន្ធគ្រាប់ពូជ សេដ្ឋកិច្ចសង្គម និងការយល់ឃើញរបស់កសិករ។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Conventional Plant Breeding ការបង្កាត់ពូជដំណាំតាមបែបប្រពៃណី |
កសិករធ្លាប់ស្គាល់ និងអាចរក្សាទុកគ្រាប់ពូជបានដោយខ្លួនឯងសម្រាប់ពូជក្នុងស្រុកមួយចំនួន។ វាមិនសូវមានបញ្ហាចម្រូងចម្រាសពាក់ព័ន្ធនឹងច្បាប់ជីវសុវត្ថិភាពនោះទេ។ | ទាមទារពេលវេលាយូរក្នុងការបង្កាត់ និងពិបាកទប់ទល់នឹងសត្វល្អិត ឬជំងឺរាតត្បាតជាក់លាក់ធ្ងន់ធ្ងរ (ដូចជាជំងឺផ្សិតលើចេក)។ | ការកើនឡើងទិន្នផលមានសភាពយឺតយ៉ាវ ហើយជួបការលំបាកក្នុងការធានាស្ថិរភាពទិន្នផលសម្រាប់តំបន់ដែលដីខ្សត់ ឬមានការរាតត្បាតខ្លាំង។ |
| Transgenic Crop Varieties (Bt / Disease-Resistant) ពូជដំណាំកែប្រែហ្សែន (ឧ. ពោត Bt និងចេកធន់នឹងជំងឺ) |
អាចទប់ទល់នឹងសត្វល្អិតចង្រៃជាក់លាក់ (ដូចជាដង្កូវ Busseola fusca) និងជំងឺផ្សេងៗបានយ៉ាងមានប្រសិទ្ធភាព និងផ្ទាល់បំផុត។ | ប្រឈមនឹងហានិភ័យនៃឯកសណ្ឋានភាពហ្សែន (genetic uniformity) ដែលអាចធ្វើឱ្យសត្វល្អិតស៊ាំនឹងថ្នាំ និងទាមទារប្រព័ន្ធច្បាប់គ្រប់គ្រងជីវសុវត្ថិភាព។ | តាមការប៉ាន់ស្មាន អាចជួយកាត់បន្ថយការខាតបង់ទិន្នផលបានប្រមាណ ១២-១៤% សម្រាប់ពោតនៅប្រទេសកេនយ៉ា បើប្រើប្រាស់ហ្សែនបានត្រឹមត្រូវ។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការអភិវឌ្ឍ និងណែនាំពូជដំណាំកែប្រែហ្សែនទាមទារឱ្យមានការវិនិយោគយ៉ាងច្រើនពីវិស័យសាធារណៈ និងដៃគូអភិវឌ្ឍន៍។
ការសិក្សានេះប្រមូលទិន្នន័យពីកសិករខ្នាតតូចនៅប្រទេសកេនយ៉ា អ៊ូហ្គង់ដា និងតង់ហ្សានី ក្នុងតំបន់អនុសាហារ៉ាអាហ្វ្រិក ដែលផ្តោតលើពោត និងចេក។ ទិន្នន័យនេះមានសារៈសំខាន់ខ្លាំងសម្រាប់កម្ពុជា ដោយសារកសិករកម្ពុជាភាគច្រើនជាកសិករខ្នាតតូច ដែលជួបប្រទះបញ្ហាសត្វល្អិតចង្រៃ និងមានកង្វះខាតបណ្តាញចែកចាយគ្រាប់ពូជស្រដៀងគ្នានឹងតំបន់គោលដៅក្នុងការសិក្សានេះដែរ។
វិធីសាស្ត្រស្រាវជ្រាវវិភាគ (Diagnostic research) មុនពេលបញ្ចេញពូជដំណាំថ្មីនេះ គឺពិតជាមានភាពចាំបាច់ និងអាចអនុវត្តបានយ៉ាងល្អសម្រាប់បរិបទកសិកម្មនៅកម្ពុជា។
ការចុះសិក្សាស្វែងយល់ជាមុនពីកត្តាសេដ្ឋកិច្ចសង្គម និងទីផ្សារគ្រាប់ពូជ គឺជាគន្លឹះដ៍សំខាន់ឆ្ពោះទៅរកការប្រែក្លាយបច្ចេកវិទ្យាកសិកម្មទំនើបឱ្យទៅជាសមិទ្ធផលជាក់ស្តែងប្រកបដោយចីរភាពសម្រាប់កសិករកម្ពុជា។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Transgenic crop varieties (ពូជដំណាំកែប្រែហ្សែន / ពូជដំណាំបំប្លែងហ្សែន) | រុក្ខជាតិដែលត្រូវបានអ្នកវិទ្យាសាស្ត្របញ្ចូលហ្សែនពីពូជ ឬសរីរាង្គផ្សេង (ឧទាហរណ៍៖ បញ្ចូលហ្សែនបាក់តេរីទៅក្នុងពោត) ដើម្បីឱ្យវាទទួលបានលក្ខណៈពិសេសថ្មី ដូចជាមានសមត្ថភាពសម្លាប់សត្វល្អិតចង្រៃ ឬធន់នឹងជំងឺរាតត្បាត។ | ដូចជាការដំឡើងកម្មវិធី (App) ថ្មីទៅក្នុងទូរស័ព្ទចាស់របស់អ្នក ដើម្បីឱ្យវាមានមុខងារថ្មីដែលពីមុនមិនធ្លាប់មាន។ |
| Clonal propagation (ការបន្តពូជតាមក្លូន / ការបន្តពូជដោយមិនប្រើគ្រាប់) | ការបន្តពូជរុក្ខជាតិដោយមិនប្រើប្រាស់គ្រាប់ពូជ ប៉ុន្តែប្រើផ្នែកណាមួយនៃដើមមេ (ដូចជាកូនចេកដុះក្បែរគល់) ដែលធ្វើឱ្យកូនរុក្ខជាតិជំនាន់ក្រោយមានទម្រង់ហ្សែនដូចគ្នាបេះបិទទៅនឹងដើមមេ។ | ដូចជាការថតចម្លង (Photocopy) ឯកសារមួយសន្លឹក ដែលរាល់សន្លឹកថ្មីដែលចេញមកគឺដូចគ្នាបេះបិទ១០០% ទៅនឹងច្បាប់ដើម។ |
| Genetic uniformity (ឯកសណ្ឋានភាពហ្សែន / ភាពដូចគ្នានៃហ្សែន) | ស្ថានភាពដែលរុក្ខជាតិនៅក្នុងចម្ការធំមួយមានទម្រង់ហ្សែន ឬប្រព័ន្ធការពារដូចគ្នាបេះបិទ ដែលធ្វើឱ្យពួកវាងាយរងគ្រោះមហន្តរាយបំផុត ប្រសិនបើមានសត្វល្អិត ឬមេរោគថ្មីណាមួយអាចបំបែកប្រព័ន្ធការពារនោះបាន។ | ដូចជាអ្នកភូមិទាំងអស់ប្រើសោផ្ទះប្រភេទតែមួយ បើចោររកឃើញសោមួយ គេអាចចូលលួចបានគ្រប់ផ្ទះតែម្តងដោយគ្មានការរារាំង។ |
| Gene flow (លំហូរហ្សែន) | ដំណើរការនៃការផ្ទេរហ្សែនពីសហគមន៍រុក្ខជាតិមួយទៅមួយទៀតតាមរយៈការហោះហើរនៃលម្អងផ្កា (ឧទាហរណ៍៖ លម្អងពោតកែប្រែហ្សែនហោះទៅបង្កាត់ជាមួយពោតក្នុងស្រុកធម្មតាតាមរយៈខ្យល់ ឬសត្វល្អិត)។ | ដូចជាពេលខ្យល់បក់ខ្លាំង យកលម្អងថ្នាំពណ៌ពីរូបគំនូរមួយ ទៅប្រឡាក់លាយឡំលើរូបគំនូរមួយទៀតដោយចៃដន្យ។ |
| Refugia (តំបន់អភិរក្សសត្វល្អិតមិនស៊ាំថ្នាំ) | ការបែងចែកដីមួយផ្នែកដាំដំណាំធម្មតា (មិនកែប្រែហ្សែន) នៅក្បែរដំណាំកែប្រែហ្សែន ដើម្បីទុកចន្លោះឱ្យសត្វល្អិតធម្មតារស់រានមានជីវិត ទៅបង្កាត់ជាមួយសត្វល្អិតដែលស៊ាំនឹងថ្នាំ ដែលជួយពន្យារកុំឱ្យសត្វល្អិតជំនាន់ក្រោយស៊ាំនឹងហ្សែនការពារទាំងអស់គ្នា។ | ដូចជាការទុកចំណីធម្មតាមួយចំនួនចោលឱ្យកណ្តុរស៊ី ដើម្បីកុំឱ្យពួកវាទាំងអស់គ្នាខំប្រឹងវិវត្តខ្លួនរៀនពីរបៀបគេចចេញពីអន្ទាក់បច្ចេកវិទ្យាទំនើបរបស់យើង។ |
| Cross-pollinating crop (ដំណាំឆ្លងលម្អងកាត់) | ប្រភេទរុក្ខជាតិ (ដូចជាពោត) ដែលទាមទារឱ្យមានការផ្ទេរលម្អងពីដើមមួយ ទៅបង្កាត់ជាមួយផ្កានៃដើមមួយផ្សេងទៀតទើបអាចបង្កើតជាគ្រាប់បាន ដែលជារឿយៗធ្វើឱ្យជំនាន់ក្រោយមានការលាយឡំហ្សែនគ្នាខ្លាំង។ | ដូចជាកូនដែលកើតមកមានមុខមាត់កាត់ទៅរកទាំងឪពុកនិងម្តាយ លាយឡំគ្នា មិនមែនថតចម្លងរូបរាងពីនរណាម្នាក់តែឯងនោះទេ។ |
| Triploids (ទ្រីប្លូអ៊ីត / រុក្ខជាតិមានក្រូម៉ូសូមបីឈុត) | សារពាង្គកាយដែលមានក្រូម៉ូសូមចំនួន ៣ ឈុត (ដូចជាពូជចេកនៅតំបន់ខ្ពង់រាបអាហ្វ្រិកភាគខាងកើត) ដែលលក្ខណៈនេះធ្វើឱ្យពួកវាជាមេបាអារ (Sterile) មិនអាចបង្កើតគ្រាប់ ឬលម្អងបានឡើយ ហើយត្រូវពឹងផ្អែកលើការដាំកូនបន្តប៉ុណ្ណោះ។ | ដូចជារោងចក្រដែលខ្វះម៉ាស៊ីនពុម្ពមួយគូដើម្បីផលិតរបស់ថ្មី ទាមទារឱ្យគេត្រូវកាត់យកបំណែកចេញពីរបស់ចាស់ផ្ទាល់តែម្តងទើបអាចបង្កើតថ្មីបាន។ |
| Tissue culture (ការបណ្ដុះជាលិកា) | បច្ចេកទេសកសិកម្មទំនើបដែលគេយកកោសិកា ឬបំណែកតូចមួយនៃរុក្ខជាតិ ទៅបណ្ដុះនៅក្នុងមន្ទីរពិសោធន៍ដែលគ្មានមេរោគ ដើម្បីបង្កើតកូនរុក្ខជាតិថ្មីៗរាប់ពាន់ដែលមានសុខភាពល្អ និងគ្មានជំងឺតពូជ។ | ដូចជាការយកកោសិកាស្បែកមួយដុំតូច ទៅបណ្តុះនិងចិញ្ចឹមនៅក្នុងទូកញ្ចក់ដ៏ស្អាតមួយ រហូតលូតលាស់ក្លាយជារាងកាយមនុស្សថ្មីមួយទាំងមូល។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
