បញ្ហា (The Problem)៖ ការប្រើប្រាស់ជីគីមីច្រើនហួសកម្រិតអាចបង្កផលប៉ះពាល់ដល់បរិស្ថាន ឯការប្រើប្រាស់ជីសរីរាង្គតែមួយមុខបញ្ចេញសារធាតុចិញ្ចឹមយឺត។ ការសិក្សានេះមានគោលបំណងវាយតម្លៃពីប្រសិទ្ធភាពនៃការរួមបញ្ចូលគ្នារវាងជីរ៉ែនីដ្រូសែន និងជីកំប៉ុសជន្លេន ដើម្បីបង្កើនទិន្នផលសាលាដរ៉ូម៉ែន (Lactuca sativa var. longifolia Lam) និងសុខភាពដី។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការស្រាវជ្រាវនេះត្រូវបានអនុវត្តនៅស្ថានីយ៍ដំណាំនៃសាកលវិទ្យាល័យភូមិន្ទកសិកម្ម ដោយប្រើប្រាស់ការរចនាពិសោធន៍ប្រភេទប្លុកចៃដន្យពេញលេញ (Randomize Complete Block Design - RCBD)។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| 50% N fertilizer + 50% Vermicompost (T3) ការប្រើជីរ៉ែនីដ្រូសែន ៥០% លាយជាមួយជីកំប៉ុសជន្លេន ៥០% |
ផ្តល់ទម្ងន់ទិន្នផលខ្ពស់បំផុត និងបង្កើនផ្ទៃស្លឹកបានល្អ។ ជួយបង្កើនកម្រិតកាបូនសកម្មក្នុងដី (POXC) ដែលល្អសម្រាប់អតិសុខុមប្រាណ និងរក្សាតុល្យភាពរវាងការបញ្ចេញសារធាតុចិញ្ចឹមលឿននិងយឺត។ | ទាមទារការចំណាយពេលវេលាក្នុងការលាយជីទាំងពីរប្រភេទ និងត្រូវការធនធានជីកំប៉ុសជន្លេនក្នុងបរិមាណសមរម្យ។ | ទទួលបានទម្ងន់ស្រស់ ២៥១.០៧ ក្រាម/ដើម និងកម្រិត POXC ៤០៣.៤២ mg/kg (ខ្ពស់ជាងគេ)។ |
| 100% N fertilizer + 0% Vermicompost (T1 - Control) ការប្រើជីរ៉ែនីដ្រូសែន ១០០% (មិនមានជីកំប៉ុសជន្លេន) |
ងាយស្រួលរកទិញលើទីផ្សារ ងាយស្រួលប្រើប្រាស់ និងបញ្ចេញសារធាតុចិញ្ចឹមបានលឿនភ្លាមៗដល់រុក្ខជាតិ។ | ផ្តល់ទម្ងន់ទិន្នផលទាបជាងការលាយជីសរីរាង្គ ហើយមានកម្រិតកាបូនសកម្មក្នុងដីទាបបំផុត ដែលអាចធ្វើឱ្យដីខូចគុណភាពនៅពេលប្រើរយៈពេលយូរ។ | ទទួលបានទម្ងន់ស្រស់ត្រឹមតែ ១៩២.៨៧ ក្រាម/ដើម និងកម្រិត POXC ទាបបំផុត ២១៨.៦០ mg/kg។ |
| 0% N fertilizer + 100% Vermicompost (T5) ការប្រើជីកំប៉ុសជន្លេន ១០០% (មិនមានជីគីមី) |
មានសុវត្ថិភាពខ្ពស់ចំពោះបរិស្ថាន ជួយកែលម្អរចនាសម្ព័ន្ធដី និងរក្សាសំណើមបានល្អប្រសើរ។ | បញ្ចេញសារធាតុចិញ្ចឹមយឺត ដែលធ្វើឱ្យរុក្ខជាតិលូតលាស់មិនទាន់ពេលវេលា និងតម្រូវឱ្យប្រើប្រាស់ក្នុងបរិមាណច្រើន (១០ តោន/ហិកតា)។ | ទទួលបានទម្ងន់ស្រស់ទាបបំផុត ១៨៩.០០ ក្រាម/ដើម តែមានកម្រិត POXC ល្អបង្គួរ ៣៥៤.៨១ mg/kg។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការស្រាវជ្រាវនេះត្រូវការធនធានកសិកម្មមូលដ្ឋាន និងឧបករណ៍វិភាគដីក្នុងមន្ទីរពិសោធន៍ ដែលអាចរកបាននៅក្នុងបរិបទប្រទេសកម្ពុជា។
ការសិក្សានេះត្រូវបានធ្វើឡើងនៅស្ថានីយ៍ដំណាំនៃសាកលវិទ្យាល័យភូមិន្ទកសិកម្ម (RUA) រាជធានីភ្នំពេញ លើប្រភេទដីល្បាយខ្សាច់ (Sandy loam soil) ក្នុងរដូវប្រាំង។ ទិន្នន័យនេះមានភាពពាក់ព័ន្ធ និងជាតំណាងដ៏ល្អសម្រាប់កម្ពុជា ព្រោះវាឆ្លុះបញ្ចាំងពីលក្ខខណ្ឌអាកាសធាតុ និងប្រភេទដីជាក់ស្តែងរបស់កសិករក្នុងតំបន់វាលទំនាប ប៉ុន្តែលទ្ធផលអាចមានការប្រែប្រួលបន្តិចបន្តួចប្រសិនបើអនុវត្តលើប្រភេទដីឥដ្ឋ ឬក្នុងរដូវវស្សា។
របកគំហើញនៃអត្រាលាយជីនេះពិតជាមានប្រយោជន៍ និងអាចយកទៅអនុវត្តផ្ទាល់សម្រាប់ការអភិវឌ្ឍវិស័យកសិកម្មនៅកម្ពុជា។
សរុបមក ការអនុវត្តរូបមន្តជីចម្រុះនេះមិនត្រឹមតែជួយបង្កើនទិន្នផល និងប្រាក់ចំណូលប៉ុណ្ណោះទេ តែវាក៏ជាដំណោះស្រាយយូរអង្វែងសម្រាប់សង្គ្រោះ និងការពារគុណភាពដីកសិកម្មនៅកម្ពុជាផងដែរ។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Vermicompost | ជាប្រភេទជីសរីរាង្គដែលផលិតឡើងតាមរយៈការប្រើប្រាស់ជន្លេនដើម្បីបំប្លែងកាកសំណល់សរីរាង្គ (ដូចជាកាកសំណល់ផ្ទះបាយ ឬលាមកសត្វ) ឱ្យទៅជាសារធាតុចិញ្ចឹមដែលរុក្ខជាតិងាយស្រូបយក។ | ដូចជាការឱ្យជន្លេនស៊ីសំរាមសរីរាង្គ រួចបញ្ចេញចោលមកវិញនូវលាមកដែលជាអាហារដ៏ឆ្ងាញ់ និងមានជីវជាតិបំផុតសម្រាប់រុក្ខជាតិ។ |
| Mineral fertilizer | ជាជីគីមី ឬជីអសរីរាង្គដែលផលិតចេញពីរ៉ែខួងយកពីដី ឬសំយោគតាមបែបឧស្សាហកម្ម ដែលមានផ្ទុកសារធាតុចិញ្ចឹម (ដូចជានីដ្រូសែន ផូស្វ័រ ប៉ូតាស្យូម) ក្នុងកម្រិតខ្ពស់ និងរលាយលឿនក្នុងដី។ | ដូចជាថ្នាំបំប៉នវីតាមីនគ្រាប់ដែលយើងផឹកដើម្បីទទួលបានកម្លាំងភ្លាមៗ តែបើប្រើច្រើនពេកអាចប៉ះពាល់ដល់សុខភាព និងបរិស្ថាន។ |
| POXC (Permanganate oxidizable carbon) | ត្រូវបានស្គាល់ថាជា "កាបូនសកម្ម" នៅក្នុងដី ដែលជារង្វាស់នៃបរិមាណសារធាតុសរីរាង្គក្នុងដីដែលអតិសុខុមប្រាណអាចប្រើប្រាស់ជាប្រភពថាមពលបានយ៉ាងងាយស្រួល។ វាជាសូចនាករសម្រាប់វាយតម្លៃសុខភាពដី។ | ដូចជាអាហារសម្រន់ (ស្ករគ្រាប់) នៅក្នុងដី ដែលបាក់តេរីនិងអតិសុខុមប្រាណអាចស៊ីបានភ្លាមៗដើម្បីមានកម្លាំងធ្វើការកែលម្អគុណភាពដី។ |
| Randomize Complete Block Design (RCBD) | ជាវិធីសាស្ត្ររៀបចំប្លង់ពិសោធន៍ក្នុងកសិកម្ម ដោយបែងចែកផ្ទៃដីជាប្លុក ឬរងផ្សេងៗគ្នា រួចដាក់ការព្យាបាល (កម្រិតជី) ដោយចៃដន្យទៅក្នុងប្លុកនីមួយៗ ដើម្បីកាត់បន្ថយភាពលម្អៀងដែលបណ្តាលមកពីកត្តាមិនស្មើគ្នានៃដី។ | ដូចជាការចាប់ឆ្នោតបែងចែកសិស្សពូកែនិងខ្សោយឱ្យចូលក្នុងក្រុមផ្សេងៗគ្នាដោយយុត្តិធម៌ ដើម្បីប្រកួតប្រជែងគ្នាដោយមិនលម្អៀង។ |
| Nitrogen-use efficiency | សមាមាត្រនៃបរិមាណអាសូត (នីដ្រូសែន) ដែលរុក្ខជាតិអាចស្រូបយកបាន និងប្រើប្រាស់ដើម្បីលូតលាស់ ធៀបនឹងបរិមាណអាសូតសរុបដែលបានដាក់ចូលទៅក្នុងដី។ ប្រសិទ្ធភាពទាបមានន័យថាជីភាគច្រើនត្រូវបាត់បង់ (ហូរច្រោះ ឬរំហួត)។ | ដូចជាម៉ាស៊ីនឡានស៊ីសាំងតិច ឬច្រើន គឺការវាស់ថាតើរុក្ខជាតិអាចទាញយកជីវជាតិជីមកប្រើបានអស់កម្រិតណាដោយមិនខ្ជះខ្ជាយ។ |
| Soil organic matter (SOM) | សមាសធាតុនៅក្នុងដីដែលកើតចេញពីរុក្ខជាតិ ឬសត្វដែលងាប់ និងពុកផុយ ដែលជួយរក្សាសំណើម ផ្តល់សារធាតុចិញ្ចឹម និងធ្វើឱ្យរចនាសម្ព័ន្ធដីមានភាពធូររលុង។ | ដូចជាអេប៉ុងនៅក្នុងដី ដែលជួយជក់ទឹកនិងស្តុកទុកចំណីអាហារសម្រាប់ឱ្យឫសរុក្ខជាតិបឺតស្រូបយកបន្តិចម្តងៗ។ |
| Nitrate leaching | ដំណើរការដែលសារធាតុនីត្រាត (ទម្រង់មួយនៃនីដ្រូសែនក្នុងជីគីមី) រលាយក្នុងទឹក រួចជ្រាបចុះទៅក្នុងស្រទាប់ដីជ្រៅហួសពីប្រព័ន្ធឫសរុក្ខជាតិ ហើយអាចឈានទៅបំពុលទឹកក្រោមដី។ | ដូចជាការចាក់ទឹកស៊ីរ៉ូលើទឹកកកកិន ហើយទឹកស៊ីរ៉ូនោះហូរជ្រាបស្រក់ចោលទៅក្រោមអស់ មុននឹងយើងទាន់បានញ៉ាំ។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
