Original Title: Nhiều mô hình ứng dụng KH&CN có tính lan tỏa rộng, góp phần thúc đẩy phát triển nông nghiệp, nông dân, nông thôn
Source: scholar.dlu.edu.vn
Document Type: Report
Disclaimer: Summary generated by AI based on the provided document. Please refer to the original report for full accuracy.

គំរូកម្មវិធីវិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យាជាច្រើនដែលមានការសាយភាយទូលំទូលាយ រួមចំណែកជំរុញការអភិវឌ្ឍន៍កសិកម្ម កសិករ និងជនបទ

ចំណងជើងដើម៖ Nhiều mô hình ứng dụng KH&CN có tính lan tỏa rộng, góp phần thúc đẩy phát triển nông nghiệp, nông dân, nông thôn

អ្នកនិពន្ធ៖ GS.TS Nguyễn Tuấn Anh (Ban Chủ nhiệm Chương trình KH&CN phục vụ xây dựng nông thôn mới), TSKH Bạch Quốc Khang (Ban Chủ nhiệm Chương trình KH&CN phục vụ xây dựng nông thôn mới)

ឆ្នាំបោះពុម្ព៖ 2019, Tạp chí Khoa học - Công nghệ và Đổi mới sáng tạo

វិស័យសិក្សា៖ Rural Development

១. សេចក្តីសង្ខេបប្រតិបត្តិ (Executive Summary)

បញ្ហា/ប្រធានបទ (The Problem/Topic)៖ ឯកសារនេះពិនិត្យមើលលទ្ធផល និងផលប៉ះពាល់នៃកម្មវិធីវិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យា (KH&CN) ដែលបម្រើដល់ការកសាងជនបទថ្មីនៅប្រទេសវៀតណាមក្នុងចន្លោះឆ្នាំ ២០១២ ដល់ ២០១៧។

វិធីសាស្ត្រ (Approach)៖ របាយការណ៍នេះធ្វើការសង្ខេបលទ្ធផលពីការអនុវត្តគម្រោង និងភារកិច្ចវិទ្យាសាស្ត្រចំនួន ៦៩ ដោយផ្តោតលើប្រសិទ្ធភាពនៃគំរូជាក់ស្តែងដែលបានដាក់ពង្រាយនៅតាមមូលដ្ឋាន។

ការអនុវត្តបច្ចេកវិទ្យាកសិកម្ម និងប្រព័ន្ធធារាសាស្ត្រ (Agricultural Technology and Irrigation Systems)
ការវាយតម្លៃលើការគ្រប់គ្រងបរិស្ថាន និងកាកសំណល់ (Environmental and Waste Management Assessment)
ការវិភាគលើការផ្លាស់ប្តូររចនាសម្ព័ន្ធដំណាំ (Crop Restructuring Analysis)

សេចក្តីសន្និដ្ឋានសំខាន់ៗ (Key Conclusions)៖

គំរូសន្សំសំចៃទឹកបានជួយកាត់បន្ថយការប្រើប្រាស់ទឹកពី ២០% ទៅ ៣០% ស្របពេលដែលបង្កើនទិន្នផលដំណាំបានជាង ១០%។
ការគ្រប់គ្រងកាកសំណល់នៅជនបទមានភាពប្រសើរឡើង ដោយអត្រាសំរាមចាក់ចោលបានថយចុះពី ៤៥% មកត្រឹម ២០% និងមានការកើនឡើងនូវការផលិតជីសរីរាង្គ។
ការផ្លាស់ប្តូររចនាសម្ព័ន្ធដំណាំនិងការផ្សារភ្ជាប់ទីផ្សារ បានបង្កើនទិន្នផលបន្លែ ៣០-៣៥% និងបង្កើនប្រាក់ចំណូលកសិករជាង ២៥%។

២. ការរកឃើញសំខាន់ៗ (Key Findings)

របាយការណ៍នេះបង្ហាញពីភាពជោគជ័យដ៏ធំធេងនៃកម្មវិធីវិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យា (KH&CN) របស់ប្រទេសវៀតណាមក្នុងចន្លោះឆ្នាំ ២០១២-២០១៧ សម្រាប់ការអភិវឌ្ឍន៍ជនបទថ្មី។ ការដាក់ពង្រាយគំរូជាង ២០០ បានធ្វើឲ្យប្រសើរឡើងយ៉ាងខ្លាំងនូវប្រសិទ្ធភាពនៃការប្រើប្រាស់ទឹក ការគ្រប់គ្រងកាកសំណល់ និងបានជួយបង្កើនប្រាក់ចំណូលរបស់កសិករតាមរយៈការផ្លាស់ប្តូររចនាសម្ព័ន្ធដំណាំមានតម្លៃខ្ពស់។

ការរកឃើញ (Finding)	ព័ត៌មានលម្អិត (Detail)	ភស្តុតាង (Evidence)
ប្រសិទ្ធភាពប្រព័ន្ធធារាសាស្ត្រសន្សំសំចៃទឹក (Water-saving Irrigation Efficiency)	បច្ចេកវិទ្យាស្រោចស្រពសន្សំសំចៃទឹក (ដូចជាប្រព័ន្ធបាញ់ទឹកសម្ពាធទាប) បានជួយកាត់បន្ថយការប្រើប្រាស់ទឹកយ៉ាងច្រើន ខណៈពេលដែលទិន្នផលដំណាំនៅតែកើនឡើង និងជួយកាត់បន្ថយការបញ្ចេញឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ពីការដាំស្រូវ។	សន្សំសំចៃទឹកបាន ២០-៣០%, បង្កើនទិន្នផលដំណាំលើសពី ១០% និងកាត់បន្ថយការបញ្ចេញឧស្ម័ន CO2 ចំនួន ១,៥ តោន/ហិកតា/រដូវ សម្រាប់ការផលិតស្រូវ។
ការកែលម្អការគ្រប់គ្រងបរិស្ថានជនបទ (Rural Environment Management)	គំរូនៃការគ្រប់គ្រងកាកសំណល់រួមបញ្ចូលគ្នាបានកាត់បន្ថយការពឹងផ្អែកលើទីលានចាក់សំរាម ដោយបង្វែរកាកសំណល់ទៅជាជីសរីរាង្គ និងជីវឧស្ម័ន (Biogas) ព្រមទាំងមានការប្រើប្រាស់ថាមពលព្រះអាទិត្យសម្រាប់ចម្រោះទឹកស្អាត។	អត្រាសំរាមចាក់ចោលបានថយចុះពី ៤៥% មកត្រឹម ២០% ចំណែកការកែច្នៃធ្វើជីសរីរាង្គនិងជីវឧស្ម័នកើនឡើង ១៤៧%។ ប្រព័ន្ធចម្រោះទឹកសាបដើរដោយពន្លឺព្រះអាទិត្យបានផ្គត់ផ្គង់ទឹកដល់សិស្សនិងគ្រូពី ៨០០ ទៅ ១.០០០ នាក់នៅកោះ Ly Son។
កំណើនប្រាក់ចំណូលពីការផ្លាស់ប្តូរដំណាំ (Income Growth via Crop Restructuring)	ការផ្លាស់ប្តូរពីការដាំដុះបែបប្រពៃណីដែលមានទិន្នផលទាប (ដូចជាពោត និងស្រូវ) ទៅជាការដាំរុក្ខជាតិឱសថ បន្លែសុវត្ថិភាព និងផ្លែឈើតាមស្តង់ដារ VietGAP បានផ្តល់ប្រាក់ចំណូលខ្ពស់ជាងមុនជាច្រើនដង។	ចំណូលពីការដាំបន្លែសុវត្ថិភាពកើនដល់ ២៥០-៣០០ លានដុង/ហិកតា/ឆ្នាំ បើធៀបនឹងស្រូវដែលមានត្រឹម ៦០-៧០ លានដុង។ ការដាំក្រូចថ្លុងស្តង់ដារ VietGAP ទទួលបានចំណូល ៥០០ លានដុង/ហិកតា ដោយជួយបង្កើនប្រាក់ចំណូលកសិករលើសពី ២៥%។
ការស្តារឡើងវិញនូវដំណាំវ័យចំណាស់ (Rejuvenation of Old Crops)	ការប្រើប្រាស់ផលិតផលជីវសាស្ត្ររួមបញ្ចូលគ្នាជាមួយបច្ចេកទេសស្រោចស្រពសន្សំសំចៃទឹក បានជួយពន្យារអាយុកាល និងបង្កើនទិន្នផលទ្វេដងសម្រាប់ចម្ការកាហ្វេចាស់ៗ។	ចម្ការកាហ្វេអាយុ ៣០ ឆ្នាំនៅតំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល អាចបង្កើនទិន្នផលដល់ ៤,៥-៥ តោន/ហិកតា (តម្លៃ ១៨០-២០០ លានដុង) បើធៀបនឹងទិន្នផលចាស់ត្រឹម ២-២,៥ តោន/ហិកតា។

៣. អនុសាសន៍ (Recommendations)

ផ្អែកលើភាពជោគជ័យនៃគំរូវិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យាទាំងនេះ របាយការណ៍បានផ្តល់ជាមូលដ្ឋានសម្រាប់អនុសាសន៍សំខាន់ៗដើម្បីពង្រីកការអនុវត្តបន្ត៖

គោលដៅ (Target)	សកម្មភាព (Action)	អាទិភាព (Priority)
រាជរដ្ឋាភិបាល (Government)	ត្រូវរៀបចំគោលនយោបាយគាំទ្រ និងឧបត្ថម្ភធន (Subsidies) សម្រាប់ការបំពាក់ប្រព័ន្ធធារាសាស្ត្រសន្សំសំចៃទឹក និងបច្ចេកវិទ្យាកសិកម្មទំនើបដល់សហគមន៍កសិកម្ម។	ខ្ពស់ (High)
វិស័យឯកជន (Private Sector)	បង្កើតភាពជាដៃគូចងក្រងជាមួយកសិករ (Contract Farming) ដើម្បីធានាទីផ្សារ និងជំរុញការផលិតកសិផលតាមស្តង់ដារសុវត្ថិភាព (GAP) សម្រាប់ការនាំចេញ។	ខ្ពស់ (High)
អាជ្ញាធរមូលដ្ឋាន (Local Authorities)	បង្កើតនិងពង្រីកគំរូគ្រប់គ្រងកាកសំណល់សហគមន៍ ដោយលើកទឹកចិត្តឱ្យមានការបែងចែកសំរាម និងកែច្នៃជាជីសរីរាង្គ ឬជីវឧស្ម័ន (Biogas) នៅតាមជនបទ។	មធ្យម (Medium)
វិទ្យាស្ថានស្រាវជ្រាវ (Research Institutions)	បង្កើនការស្រាវជ្រាវលើការប្រើប្រាស់ផលិតផលជីវសាស្ត្រ (Bio-products) ដើម្បីស្តារគុណភាពដី និងពន្យារអាយុកាលដំណាំឧស្សាហកម្ម។	មធ្យម (Medium)

៤. បរិបទកម្ពុជា (Cambodia Context)

របាយការណ៍នេះមានសារៈសំខាន់ខ្លាំងណាស់សម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា ដោយសារកម្ពុជាកំពុងប្រឈមនឹងបញ្ហាស្រដៀងគ្នា ដូចជាកង្វះខាតទឹកស្រោចស្រពនៅរដូវប្រាំង ទិន្នផលកសិកម្មនៅមានកម្រិត និងបញ្ហាកាកសំណល់នៅតាមទីជនបទ។ ការទាញយកគំរូជោគជ័យរបស់វៀតណាម អាចជួយពន្លឿនការអភិវឌ្ឍន៍សេដ្ឋកិច្ចជនបទនៅកម្ពុជាបានយ៉ាងមានប្រសិទ្ធភាព។

ផលប៉ះពាល់មូលដ្ឋាន (Local Implications)៖

កសិកម្ម និងធនធានទឹក (Agriculture and Water Resources): ខេត្តដែលងាយរងគ្រោះដោយគ្រោះរាំងស្ងួតដូចជា បាត់ដំបង បន្ទាយមានជ័យ និងកំពង់ស្ពឺ អាចទាញយកអត្ថប្រយោជន៍ពីការដំឡើងប្រព័ន្ធស្រោចស្រពសន្សំសំចៃទឹក (Drip/Sprinkler irrigation) ដើម្បីធានាបាននូវទិន្នផលខ្ពស់ពេញមួយឆ្នាំ។
ការគ្រប់គ្រងបរិស្ថានជនបទ (Rural Environmental Management): ក្រសួងបរិស្ថានអាចសហការជាមួយរដ្ឋបាលឃុំ/សង្កាត់ ក្នុងការអនុវត្តគំរូកែច្នៃកាកសំណល់សរីរាង្គទៅជាជី (Composting) និងជីវឧស្ម័ន ដែលនឹងជួយកាត់បន្ថយការដុតសំរាមនៅតាមភូមិស្រុកយ៉ាងមានប្រសិទ្ធភាព។
ដំណាំឧស្សាហកម្ម និងសេដ្ឋកិច្ច (Industrial Crops and Economics): កសិករនៅតំបន់ខ្ពង់រាប (មណ្ឌលគិរី រតនគិរី) ដែលដាំកាហ្វេ ម្រេច ឬស្វាយចន្ទី អាចអនុវត្តការប្រើប្រាស់ជីជីវសាស្ត្រ ដើម្បីកែលម្អគុណភាពដី និងបង្កើនទិន្នផលដំណាំចាស់ៗដោយមិនចាំបាច់កាប់ដាំថ្មី។

ការបង្វែរទិសដៅពីការធ្វើកសិកម្មបែបប្រពៃណី ទៅជាការអនុវត្តបច្ចេកវិទ្យា និងវិទ្យាសាស្ត្រ (S&T) គឺជាគន្លឹះយុទ្ធសាស្ត្រតែមួយគត់ ដើម្បីជួយកសិករកម្ពុជាឱ្យទទួលបានប្រាក់ចំណូលខ្ពស់ និងធានាបាននូវចីរភាពបរិស្ថាន ស្របតាមគោលនយោបាយអភិវឌ្ឍន៍កសិកម្មរបស់រាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា។

៥. ផែនការអនុវត្ត (Implementation Roadmap)

ដើម្បីអនុវត្តតាមអនុសាសន៍នៃរបាយការណ៍នេះ គួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖

ការវាយតម្លៃស្ថានភាព និងសាកល្បងគម្រោង (Needs Assessment & Piloting): ក្រសួងកសិកម្ម រុក្ខាប្រមាញ់ និងនេសាទ (MAFF) គួរជ្រើសរើសសហគមន៍គោលដៅចំនួន ៣ ទៅ ៥ ដើម្បីធ្វើការសាកល្បងគំរូប្រព័ន្ធស្រោចស្រពសន្សំសំចៃទឹក និងការដាំដុះតាមស្តង់ដារ CamGAP មុននឹងពង្រីកជាទ្រង់ទ្រាយធំ។
ការផ្ទេរបច្ចេកវិទ្យា និងបណ្តុះបណ្តាល (Tech Transfer & Capacity Building): ពង្រឹងសមត្ថភាពមន្ត្រីផ្សព្វផ្សាយកសិកម្មថ្នាក់ឃុំ ដើម្បីចុះបង្រៀនកសិករដោយផ្ទាល់អំពីបច្ចេកទេសប្រើប្រាស់ជីសរីរាង្គ ការគ្រប់គ្រងសត្វល្អិត និងការកែច្នៃកាកសំណល់កសិកម្មទៅជាជីវឧស្ម័ន។
ការកសាងខ្សែចង្វាក់តម្លៃ ៤ ភាគី (Building 4-Party Value Chains): បង្កើតយន្តការសម្របសម្រួលរវាង រដ្ឋ (ផ្តល់គោលនយោបាយ) វិទ្យាស្ថានស្រាវជ្រាវ (ផ្តល់បច្ចេកទេស) ក្រុមហ៊ុនឯកជន (ផ្តល់ទីផ្សារ) និងកសិករ (អ្នកផលិត) ដើម្បីធានាស្ថិរភាពតម្លៃកសិផល។
ការគាំទ្រហិរញ្ញប្បទានកសិកម្ម (Agricultural Financing Support): សហការជាមួយធនាគារអភិវឌ្ឍន៍ជនបទ និងកសិកម្ម (ARDB) និងគ្រឹះស្ថានមីក្រូហិរញ្ញវត្ថុ ដើម្បីបង្កើតកញ្ចប់ឥណទានដែលមានអត្រាការប្រាក់ទាប សម្រាប់កសិករទិញឧបករណ៍បច្ចេកវិទ្យា និងប្រព័ន្ធថាមពលព្រះអាទិត្យ។
ការតាមដាន និងវាយតម្លៃជាប្រចាំ (Monitoring and Evaluation): រៀបចំប្រព័ន្ធតាមដានទិន្នន័យឌីជីថល ដើម្បីវាយតម្លៃពីផលប៉ះពាល់នៃការអនុវត្តបច្ចេកវិទ្យាទៅលើទិន្នផលដំណាំ កម្រិតជីវភាពរបស់កសិករ និងការថែរក្សាបរិស្ថាន សម្រាប់កែលម្អគម្រោងនៅជំហានបន្ទាប់។

៦. វាក្យសព្ទបច្ចេកទេស (Technical Glossary)

ពាក្យបច្ចេកទេស	ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation)	និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition)
Science and Technology (S&T)	គោលនយោបាយក្នុងការនាំយកចំណេះដឹងវិទ្យាសាស្ត្រ និងឧបករណ៍បច្ចេកវិទ្យាទំនើប មកអនុវត្តជាក់ស្តែងក្នុងវិស័យកសិកម្ម ដើម្បីដោះស្រាយបញ្ហាទិន្នផលទាប និងកែលម្អការរស់នៅនៅតំបន់ជនបទ។	ដូចជាការប្តូរពីការភ្ជួររាស់ដោយគោ មកប្រើត្រាក់ទ័រ ឬប្រើដローンបាញ់ថ្នាំជំនួសកម្លាំងមនុស្ស។
Value Chain	ដំណើរការតភ្ជាប់គ្រប់ដំណាក់កាលពីការផលិតកសិផល ការកែច្នៃ រហូតដល់ការនាំយកទៅលក់នៅលើទីផ្សារ ដោយមានការចូលរួមពីកសិករ អ្នកទិញ និងអ្នកកែច្នៃ ដើម្បីធានាតម្លៃខ្ពស់និងទីផ្សារច្បាស់លាស់។	ដូចជាការចងក្រងជាសហគមន៍ដើម្បីដាំដំណាំ ដោយដឹងពីកន្លែងលក់ច្បាស់លាស់ និងទទួលបានតម្លៃថ្លៃជាងការលក់ឱ្យឈ្មួញកណ្តាល។
VietGAP	ស្តង់ដារនៃការអនុវត្តកសិកម្មល្អរបស់វៀតណាម (Good Agricultural Practices) ដែលកំណត់ពីគោលការណ៍ណែនាំដើម្បីធានាថាកសិផលមានសុវត្ថិភាព មិនប៉ះពាល់ដល់សុខភាពអ្នកបរិភោគ និងការពារបរិស្ថាន។	ដូចជាវិញ្ញាបនបត្របញ្ជាក់ថា បន្លែនេះដាំដោយមិនប្រើប្រាស់ថ្នាំគីមីពុល និងមានសុវត្ថិភាពបំផុតសម្រាប់ហូបចុក។
Bio-products	ផលិតផលដែលចម្រាញ់ចេញពីរុក្ខជាតិ ឬមីក្រូសរីរាង្គដែលមានប្រយោជន៍ សម្រាប់យកទៅប្រើប្រាស់ធ្វើជាជីសរីរាង្គ ឬថ្នាំកម្ចាត់សត្វល្អិតដោយមិនប៉ះពាល់ដល់ប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ី។	ដូចជាការប្រើប្រាស់ទឹកនោមគោ ឬថ្នាំផ្សំពីរុក្ខជាតិ ដើម្បីសម្លាប់ដង្កូវជំនួសឱ្យការទិញថ្នាំគីមីពុល។
Biogas	ប្រព័ន្ធកែច្នៃកាកសំណល់ ដែលបំប្លែងកាកសំណល់សរីរាង្គ (ដូចជាលាមកសត្វ ឬសំរាម) ទៅជាឧស្ម័នដែលអាចឆេះបាន សម្រាប់ប្រើប្រាស់ជាថាមពលចម្អិនអាហារ និងជួយកាត់បន្ថយការបំពុលបរិស្ថាន។	ដូចជាការយកលាមកជ្រូកទៅផ្អាប់ក្នុងអាង ដើម្បីទាញយកហ្គាសមកដាំបាយដោយមិនបាច់កាប់អុស ឬទិញហ្គាសទីផ្សារ។
Crop Restructuring	យុទ្ធសាស្ត្រផ្លាស់ប្តូរការដាំដុះ ពីប្រភេទដំណាំបែបប្រពៃណីដែលទទួលបានប្រាក់ចំណេញទាប ទៅជាការដាំដំណាំដែលមានតម្រូវការទីផ្សារ តម្លៃសេដ្ឋកិច្ចខ្ពស់ និងធន់នឹងការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ។	ដូចជាការឈប់ដាំស្រូវដែលលក់បានថោក ហើយងាកមកដាំបន្លែសុវត្ថិភាព ឬឈើហូបផ្លែដែលលក់បានលុយច្រើនជាង។
Water-saving Irrigation	បច្ចេកវិទ្យាគ្រប់គ្រងទឹកនៅតំបន់កសិកម្ម (ដូចជាប្រព័ន្ធបាញ់ទឹក ឬន្តក់ទឹក) ដែលជួយកាត់បន្ថយការខ្ជះខ្ជាយទឹក ខណៈពេលដែលរក្សាឬបង្កើនសំណើមដីសម្រាប់ការលូតលាស់របស់ដំណាំ។	ដូចជាការតទុយោបន្តក់ទឹកចំគល់រុក្ខជាតិម្តងបន្តិចៗ ជាជាងការបូមទឹកបញ្ចូលឱ្យលិចរងដែលនាំឱ្យខាតបង់ទឹកច្រើន។

៧. ប្រធានបទពាក់ព័ន្ធ (Further Reading)

អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖

ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖