បញ្ហា/ប្រធានបទ (The Problem/Topic)៖ ឯកសារនេះដោះស្រាយពីបញ្ហាប្រឈមក្នុងការធ្វើទំនើបកម្មប្រព័ន្ធវិទ្យាសាស្ត្រ បច្ចេកវិទ្យា និងឧស្សាហកម្មរបស់ប្រទេសវៀតណាម ដើម្បីប្រែក្លាយទៅជាសេដ្ឋកិច្ចផ្អែកលើចំណេះដឹងត្រឹមឆ្នាំ២០២០ ស្របពេលដែលប្រព័ន្ធស្រាវជ្រាវបច្ចុប្បន្ននៅខ្សោយនិងមិនស៊ីចង្វាក់ជាមួយវិស័យផលិតកម្ម។
វិធីសាស្ត្រ (Approach)៖ របាយការណ៍នេះបានធ្វើការវាយតម្លៃលើស្ថានភាពបច្ចុប្បន្ននៃប្រព័ន្ធវិទ្យាសាស្ត្រនិងបច្ចេកវិទ្យារបស់វៀតណាម ដោយប្រៀបធៀបនិងដកស្រង់បទពិសោធន៍ពីប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍន៍នៅអាស៊ីបូព៌ា ដើម្បីស្នើជាយុទ្ធសាស្ត្រអភិវឌ្ឍន៍ថ្មី។
សេចក្តីសន្និដ្ឋានសំខាន់ៗ (Key Conclusions)៖
របាយការណ៍នេះរកឃើញថា ប្រព័ន្ធវិទ្យាសាស្ត្រនិងបច្ចេកវិទ្យា (S&T) របស់វៀតណាមមានភាពទន់ខ្សោយ និងកាត់ផ្តាច់ពីវិស័យឧស្សាហកម្ម ដោយពឹងផ្អែកខ្លាំងលើគំរូស្រាវជ្រាវតាមបែបសូវៀត។ ការផ្លាស់ប្តូរទៅរកសេដ្ឋកិច្ចផ្អែកលើចំណេះដឹង (Knowledge Economy) ទាមទារឱ្យមានការរៀនសូត្របច្ចេកវិទ្យាតាមរយៈសហគ្រាសធុនតូចនិងមធ្យម (SMEs) ការវិនិយោគផ្ទាល់ពីបរទេស (FDI) និងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធព័ត៌មានវិទ្យា (ICT) ជាជាងការពឹងផ្អែកលើការស្រាវជ្រាវវិទ្យាសាស្ត្រមូលដ្ឋានសុទ្ធសាធ។
| ការរកឃើញ (Finding) | ព័ត៌មានលម្អិត (Detail) | ភស្តុតាង (Evidence) |
|---|---|---|
| បញ្ហាប្រឈមនៃធនធានមនុស្សផ្នែកស្រាវជ្រាវ (Aging Scientific Community) | កម្លាំងស្រាវជ្រាវមានវ័យចំណាស់ច្រើន ហើយការស្រាវជ្រាវភាគច្រើនមិនឆ្លើយតបនឹងតម្រូវការទីផ្សារ និងគ្មានទំនាក់ទំនងល្អជាមួយវិស័យឯកជនឡើយ។ ការពឹងផ្អែកលើមូលនិធិរដ្ឋមានកម្រិតខ្ពស់ធ្វើឱ្យខ្វះភាពប្រកួតប្រជែង។ | អាយុមធ្យមរបស់សាស្ត្រាចារ្យនៅវិទ្យាស្ថានស្រាវជ្រាវគឺ ៥៩,៥ ឆ្នាំ ហើយថវិកាប្រមាណ ៨៥% សម្រាប់ទីភ្នាក់ងារ R&D គឺពឹងផ្អែកលើថវិការដ្ឋទាំងស្រុង។ |
| ភាពទន់ខ្សោយនៃសមត្ថភាពបច្ចេកវិទ្យារបស់សហគ្រាស (Weak SME Technological Capability) | សហគ្រាសធុនតូចនិងមធ្យម (SMEs) និងសហគ្រាសរដ្ឋ (SOEs) ប្រើប្រាស់ឧបករណ៍ហួសសម័យ មានផលិតភាពទាប និងខ្វះខាតការគ្រប់គ្រងផ្នែកនវានុវត្តន៍ ដែលធ្វើឱ្យពិបាកក្នុងការចូលរួមប្រកួតប្រជែងក្នុងទីផ្សារអន្តរជាតិ។ | ការធ្វើទំនើបកម្មបច្ចេកវិទ្យាកើនឡើងត្រឹមតែ ៧% ក្នុងមួយឆ្នាំ ដែលត្រូវចំណាយពេល ១២-១៣ ឆ្នាំដើម្បីផ្លាស់ប្តូរឧបករណ៍រោងចក្រចាស់ៗ ខណៈដែលការសីូវត្ថុធាតុដើមមានកម្រិតខ្ពស់ជាងពិភពលោក ១,៥ ទៅ ២,០ ដង។ |
| ការរៀនសូត្រពីបទពិសោធន៍ប្រទេសអាស៊ីបូព៌ា (Learning from Asian Tigers) | ប្រទេសជោគជ័យនៅអាស៊ីមិនបានអភិវឌ្ឍន៍ដោយលោតផ្លោះ (Leapfrogging) នោះទេ ប៉ុន្តែផ្តើមចេញពីការត្រាប់តាម (Imitation) ឈានទៅរកការនវានុវត្តន៍ (Innovation) ដែលជំរុញដោយកម្លាំងទីផ្សារ ការនាំចេញ និងការអនុវត្តជាក់ស្តែង។ | កំណើនសេដ្ឋកិច្ចរបស់កូរ៉េ តៃវ៉ាន់ និងសិង្ហបុរី ត្រូវបានជំរុញដោយទំនាក់ទំនងយ៉ាងជិតស្និទ្ធជាមួយអ្នកទិញសកល (Global Buyers) ការស្រូបយកបច្ចេកវិទ្យាពីបរទេស និងការប្រមូលផ្តុំសហគ្រាស (SME Clusters) ជាជាងរកឃើញតាមបែបវិទ្យាសាស្ត្រមូលដ្ឋាន។ |
| ការផ្លាស់ប្តូរផ្នែកបច្ចេកវិទ្យាផលិតកម្មអន្តរជាតិ (Changing Tech Frontiers) | បច្ចេកវិទ្យាផលិតកម្ម ជាពិសេសលើវិស័យអេឡិចត្រូនិក បានប្តូរពីការប្រើប្រាស់កម្លាំងពលកម្មច្រើន ទៅជាការប្រើប្រាស់ម៉ាស៊ីនស្វ័យប្រវត្តិ ដែលធ្វើឱ្យអត្ថប្រយោជន៍ប្រកួតប្រជែងផ្អែកលើកម្លាំងពលកម្មថោកលែងជាកត្តាសំខាន់បំផុតទៀតហើយ។ | ការផ្លាស់ប្តូរពីបច្ចេកវិទ្យា PTH (ដំឡើងដោយដៃ) ទៅ SMT (ដំឡើងដោយម៉ាស៊ីនស្វ័យប្រវត្តិ) ធ្វើឱ្យតម្លៃឧបករណ៍សង្វាក់ផលិតកម្មកើនឡើងពីតិចជាង ២០០,០០០ ដុល្លារនៅទសវត្សរ៍ ១៩៨០ ទៅជាង ១ លានដុល្លារនៅពាក់កណ្តាលទសវត្សរ៍ ១៩៩០។ |
របាយការណ៍នេះបានផ្តល់នូវអនុសាសន៍ជាយុទ្ធសាស្ត្រសំខាន់ៗ តាមទស្សនទានលើកកម្ពស់ទីផ្សារ (Market-enhancing view) ដើម្បីរៀបចំរចនាសម្ព័ន្ធប្រព័ន្ធនវានុវត្តន៍ជាតិឡើងវិញ។
| គោលដៅ (Target) | សកម្មភាព (Action) | អាទិភាព (Priority) |
|---|---|---|
| រាជរដ្ឋាភិបាល (Government) | ផ្តល់អាទិភាពខ្ពស់ក្នុងការអភិវឌ្ឍហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធព័ត៌មានវិទ្យា (National ICT Strategy) និងដកចេញនូវរបាំងរឹតត្បិតនានាដើម្បីពង្រីកការប្រើប្រាស់អ៊ីនធឺណិតឱ្យបានទូលំទូលាយសម្រាប់ការអប់រំនិងធុរកិច្ច។ | ខ្ពស់ (High) |
| រាជរដ្ឋាភិបាល និងគ្រឹះស្ថានឧត្តមសិក្សា (Government and HEIs) | កែទម្រង់កម្មវិធីសិក្សាពីការទន្ទេញចាំមាត់ទៅជាការដោះស្រាយបញ្ហា (Problem-solving) និងបង្កើតកម្មវិធីបណ្តុះបណ្តាលគ្រប់គ្រងបច្ចេកវិទ្យា (Techno-Management Programme) សម្រាប់អ្នកគ្រប់គ្រងសហគ្រាស។ | ខ្ពស់ (High) |
| រាជរដ្ឋាភិបាល និងវិទ្យាស្ថានស្រាវជ្រាវ (Government and Research Institutes) | តម្រង់ទិសការស្រាវជ្រាវ និងការផ្តល់ថវិកា (R&D Funding) ទៅលើវិស័យកសិកម្ម និងកសិឧស្សាហកម្ម ជាជាងការស្រាវជ្រាវទ្រឹស្តីមូលដ្ឋាន ដើម្បីជំរុញកំណើនសេដ្ឋកិច្ចជនបទនិងបង្កើនប្រាក់សន្សំក្នុងស្រុក។ | ខ្ពស់ (High) |
| រាជរដ្ឋាភិបាល និងវិស័យឯកជន (Government and Private Sector) | ជំរុញយុទ្ធសាស្ត្របណ្តុំសហគ្រាស (Clustering and Networking) ព្រមទាំងសម្រួលការចូលរួមពិព័រណ៍ពាណិជ្ជកម្ម (Trade Fairs) ដើម្បីឱ្យ SMEs អាចតភ្ជាប់ជាមួយអ្នកទិញសកល (Global Buyers)។ | មធ្យម (Medium) |
របាយការណ៍នេះមានតម្លៃជាយុទ្ធសាស្ត្រខ្ពស់សម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា ដោយហេតុថាកម្ពុជាកំពុងស្ថិតក្នុងដំណាក់កាលអន្តរកាលសេដ្ឋកិច្ចស្រដៀងគ្នា។ កម្ពុជាចាំបាច់ត្រូវងាកចេញពីការពឹងផ្អែកលើវិស័យអតិពលកម្ម (ដូចជាកាត់ដេរ) ទៅរកការបង្កើនតម្លៃបន្ថែមតាមរយៈការធ្វើទំនើបកម្មបច្ចេកវិទ្យា ការពង្រឹងសមត្ថភាព SMEs និងការធ្វើសមាហរណកម្មចូលទៅក្នុងខ្សែសង្វាក់តម្លៃសកល។
ការកសាងប្រព័ន្ធនវានុវត្តន៍ជាតិដែលតម្រង់ទិសដោយទីផ្សារ ការពង្រឹងធនធានមនុស្សលើជំនាញ ICT និងការគាំទ្រសហគ្រាសធុនតូចនិងមធ្យម គឺជាកត្តាស្នូលសម្រាប់កម្ពុជាក្នុងការសម្រេចបាននូវចក្ខុវិស័យជាប្រទេសចំណូលមធ្យមកម្រិតខ្ពស់នៅឆ្នាំ២០៣០។
ដើម្បីអនុវត្តតាមអនុសាសន៍នៃរបាយការណ៍នេះ គួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| National System of Innovation | ប្រព័ន្ធនៃស្ថាប័នរដ្ឋាភិបាល សាកលវិទ្យាល័យ វិទ្យាស្ថានស្រាវជ្រាវ និងក្រុមហ៊ុនឯកជនដែលធ្វើអន្តរកម្មជាមួយគ្នាដើម្បីជំរុញការស្រូបយក ការបង្កើត និងការផ្លាស់ប្តូរបច្ចេកវិទ្យានៅក្នុងប្រទេសមួយ។ | ប្រៀបដូចជាក្រុមបាល់ទាត់មួយដែលកីឡាករ (រដ្ឋ សាលា ក្រុមហ៊ុន) ត្រូវសហការគ្នាដើម្បីទាត់បញ្ចូលទី (បង្កើតភាពច្នៃប្រឌិតនិងបច្ចេកវិទ្យា) មិនមែនលេងតែម្នាក់ឯងនោះទេ។ |
| Market-enhancing view (MEV) | ទស្សនទានសេដ្ឋកិច្ចដែលចាត់ទុករដ្ឋាភិបាលមិនមែនជាអ្នកបញ្ជាទីផ្សារដោយផ្ទាល់នោះទេ ប៉ុន្តែជាអ្នកជួយសម្របសម្រួល និងដោះស្រាយបញ្ហាខ្វះចន្លោះរបស់ទីផ្សារ ដើម្បីបង្កើតបរិយាកាសឱ្យវិស័យឯកជនដំណើរការនិងប្រកួតប្រជែងកាន់តែប្រសើរ។ | រដ្ឋាភិបាលដើរតួជាអាជ្ញាកណ្តាលនិងជាអ្នកថែរក្សាទីលានប្រកួត មិនមែនចុះទៅលេងដណ្តើមបាល់ដោយខ្លួនឯងនោះទេ។ |
| Leapfrogging | ទ្រឹស្តីដែលជឿថាប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍន៍អាចលោតផ្លោះរំលងបច្ចេកវិទ្យាចាស់ៗ (ឧទាហរណ៍ ឧស្សាហកម្មអតិពលកម្ម) ទៅចាប់យកបច្ចេកវិទ្យាថ្មីបំផុត (ឧទាហរណ៍ បច្ចេកវិទ្យាព័ត៌មានកម្រិតខ្ពស់) ដោយមិនបាច់ឆ្លងកាត់ដំណាក់កាលអភិវឌ្ឍន៍តាមលំដាប់លំដោយ។ | ដូចជាសិស្សដែលរៀនផ្លោះពីថ្នាក់បឋម ទៅថ្នាក់សាកលវិទ្យាល័យដោយមិនបាច់រៀនថ្នាក់អនុវិទ្យាល័យ និងវិទ្យាល័យ។ |
| Technological capability (TC) | សមត្ថភាពនិងចំណេះដឹងរបស់សហគ្រាសឬប្រទេសមួយក្នុងការទិញយក ប្រើប្រាស់ បន្សាំ និងកែច្នៃបច្ចេកវិទ្យាថ្មីៗ ដើម្បីប្រកួតប្រជែងក្នុងទីផ្សារអន្តរជាតិ។ | ឧទាហរណ៍ មិនត្រឹមតែចេះជិះកង់ទេ តែមានជំនាញអាចជួសជុល និងកែច្នៃកង់នោះឱ្យជិះកាន់តែលឿននិងល្អជាងមុន។ |
| Turnkey contract manufacturers | ក្រុមហ៊ុនទទួលម៉ៅការផលិតដែលរៀបចំគ្រប់យ៉ាងតាំងពីការទិញវត្ថុធាតុដើម បច្ចេកទេស រហូតដល់ការផលិតចេញជាផលិតផលសម្រេច ជំនួសឱ្យក្រុមហ៊ុនម្ចាស់ម៉ាកល្បីៗ ដើម្បីឱ្យម្ចាស់ម៉ាកអាចផ្តោតលើការលក់និងការស្រាវជ្រាវ (R&D)។ | ដូចជាការម៉ៅការសាងសង់ផ្ទះមួយដែលអ្នកម៉ៅការធ្វើតាំងពីចាក់គ្រឹះរហូតដល់ប្រគល់សោផ្ទះឱ្យម្ចាស់ចូលនៅ។ |
| Technology/Business Incubators | កម្មវិធី ឬទីតាំងដែលផ្តល់ការគាំទ្រដល់ក្រុមហ៊ុនទើបបង្កើតថ្មី (Start-ups) តាមរយៈការផ្តល់កន្លែងធ្វើការ ការប្រឹក្សាយោបល់អាជីវកម្ម និងការស្វែងរកទុន ដើម្បីឱ្យពួកគេអាចរស់រាននិងរីកចម្រើននៅដំណាក់កាលដំបូងដ៏លំបាក។ | ប្រៀបដូចជាកន្លែងភ្ញាស់និងបំប៉នកូនមាន់ ដែលផ្តល់កម្តៅនិងការថែទាំរហូតដល់កូនមាន់រឹងមាំអាចដើររកចំណីដោយខ្លួនឯងបាន។ |
| Clustering | ការប្រមូលផ្តុំនៃក្រុមហ៊ុន ឬរោងចក្រដែលផលិតផលិតផលស្រដៀងគ្នា ឬបំពេញឱ្យគ្នានៅក្នុងតំបន់ភូមិសាស្ត្រតែមួយ ដែលជួយឱ្យពួកគេងាយស្រួលរកវត្ថុធាតុដើម ចែករំលែកពលកម្មជំនាញ និងទាក់ទាញអ្នកទិញធំៗសកល។ | ដូចជាការបើកហាងលក់ទូរស័ព្ទជាច្រើននៅម្តុំស្តុបគិរីរម្យ ដែលការប្រមូលផ្តុំគ្នានេះធ្វើឱ្យអតិថិជនងាយស្រួលរកទិញ និងជួយទាក់ទាញម៉ូយបានច្រើនជាងការនៅឯកោ។ |
| Buyer-driven global commodity chains | ខ្សែសង្វាក់ផលិតកម្មសកលដែលត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយក្រុមហ៊ុនអ្នកទិញធំៗ (អ្នកលក់រាយ ឬម្ចាស់ម៉ាកល្បីៗ) ដែលពួកគេជាអ្នកកំណត់ស្តង់ដារ តម្លៃ និងការរចនា ខណៈការផលិតត្រូវបានធ្វើឡើងដោយរោងចក្រនៅប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍន៍។ | ដូចជាហាងកាហ្វេម៉ាកល្បីដែលបញ្ជាទិញនិងកំណត់ស្តង់ដារគុណភាពកាហ្វេពីកសិករ ដោយមិនចាំបាច់មានចម្ការកាហ្វេខ្លួនឯងនោះទេ។ |
| Tacit knowledge | ចំណេះដឹងដែលកើតចេញពីបទពិសោធន៍ផ្ទាល់ ការអនុវត្តជាក់ស្តែង និងសភាវគតិ ដែលជាទូទៅពិបាកនឹងកត់ត្រាជាឯកសារ ឬពន្យល់ជាទ្រឹស្តីទៅកាន់អ្នកដទៃឱ្យយល់បានភ្លាមៗណាស់។ | ដូចជាការចេះជិះកង់ ឬហែលទឹក ដែលយើងដឹងពីរបៀបធ្វើវា តែពិបាកពន្យល់ជាពាក្យសម្តីឱ្យអ្នកផ្សេងស្តាប់ហើយចេះភ្លាមៗដោយមិនបាច់អនុវត្ត។ |
| Infant Industry | ឧស្សាហកម្មក្នុងស្រុកដែលទើបនឹងចាប់ផ្តើមថ្មីៗ ដែលនៅទន់ខ្សោយ និងមិនទាន់មានសមត្ថភាពគ្រប់គ្រាន់អាចប្រកួតប្រជែងជាមួយក្រុមហ៊ុនបរទេសធំៗបាន ហើយជាទូទៅត្រូវការការគាំពារពីរដ្ឋាភិបាលក្នុងរយៈពេលណាមួយ។ | ប្រៀបដូចជាកូនក្មេងទើបចេះដើរ ដែលត្រូវការការថែទាំនិងការពារពីឪពុកម្តាយ មុនពេលពួកគេអាចរត់ប្រណាំងជាមួយមនុស្សធំបាន។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
