បញ្ហា (The Problem)៖ ការកែលម្អពូជដំឡូង (Dioscorea spp.) ដែលជាដំណាំស្បៀងដ៏សំខាន់សម្រាប់មនុស្សជាង ១០០ លាននាក់ ត្រូវបានរារាំងយ៉ាងខ្លាំងដោយសារឧបសគ្គជីវសាស្ត្រស្មុគស្មាញ ដូចជាលក្ខណៈពហុក្រូម៉ូសូម (Polyploidy) វដ្តលូតលាស់យូរ និងកង្វះការយល់ដឹងស៊ីជម្រៅអំពីប្រព័ន្ធហ្សែនរបស់វា។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ អ្នកនិពន្ធបានពិនិត្យឡើងវិញនូវវឌ្ឍនភាពថ្មីៗទាក់ទងនឹងការសិក្សាហ្សែនដំឡូង ដោយផ្តោតលើការបង្កើត និងការប្រើប្រាស់សញ្ញាសម្គាល់ម៉ូលេគុលសម្រាប់ការធ្វើផែនទីហ្សែន និងការវិភាគភាពធន់នឹងជំងឺ។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| RAPD (Random Amplified Polymorphic DNA) បច្ចេកទេសសញ្ញាសម្គាល់ RAPD |
មានតម្លៃថោក និងងាយស្រួលអនុវត្ត សមស្របសម្រាប់មន្ទីរពិសោធន៍នៅប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍន៍ដែលមានធនធានមានកម្រិត។ | កម្រិតពហុរូបសណ្ឋាន (Polymorphism) ទាបសម្រាប់ការធ្វើផែនទីហ្សែន និងមិនសូវមានស្ថិរភាពខ្ពស់ដូចបច្ចេកទេសផ្សេងទៀត។ | មានសន្ទស្សន៍ហ្សែន (Genotype Index) ស្មើនឹង ០.៣៥ និងបានរកឃើញដោយជោគជ័យនូវសញ្ញាសម្គាល់ដែលភ្ជាប់ទៅនឹងហ្សែនធន់នឹងវីរុស YMV (Ymv-1) និងជំងឺរលួយ (Dcg-1)។ |
| AFLP (Amplified Fragment Length Polymorphism) បច្ចេកទេសសញ្ញាសម្គាល់ AFLP |
មានស្ថិរភាពខ្ពស់ ផ្តល់កម្រិតពហុរូបសណ្ឋានខ្ពស់ និងស័ក្តិសមបំផុតសម្រាប់ការធ្វើផែនទីហ្សែនដែលអាចទុកចិត្តបាន។ | ទាមទារការចំណាយខ្ពស់ និងបច្ចេកទេសប្រតិបត្តិស្មុគស្មាញ ដែលជាឧបសគ្គសម្រាប់មន្ទីរពិសោធន៍ដែលខ្វះខាតថវិកា។ | មានប្រសិទ្ធភាពខ្ពស់ជាងគេក្នុងការរកឃើញពហុរូបសណ្ឋាន (សន្ទស្សន៍ហ្សែន = ១.០) ហើយត្រូវបានប្រើដើម្បីបង្កើតផែនទីតំណភ្ជាប់ហ្សែនសម្រាប់ D. rotundata និង D. alata។ |
| SSR (Simple Sequence Repeats / Microsatellites) បច្ចេកទេសសញ្ញាសម្គាល់ SSR ឫ Microsatellites |
មានកម្រិតពហុរូបសណ្ឋានខ្ពស់ ការទទួលមរតកបែប Co-dominant និងមានវត្តមានចែកចាយស្មើៗគ្នាក្នុងប្រព័ន្ធហ្សែន។ | ចំនួនសញ្ញាសម្គាល់ដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅមានកម្រិតតិចតួចនៅឡើយ ធ្វើឱ្យមិនទាន់ស័ក្តិសមសម្រាប់បម្រើដល់ការធ្វើផែនទីហ្សែនពេញលេញ។ | មានសន្ទស្សន៍ហ្សែន (Genotype Index) ស្មើនឹង ០.៣៩ សម្រាប់ការកំណត់អត្តសញ្ញាណពូជដំឡូង។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការអនុវត្តការស្រាវជ្រាវពន្ធុវិទ្យាម៉ូលេគុលនេះ ទាមទារនូវធនធានមន្ទីរពិសោធន៍ជីវបច្ចេកវិទ្យាកម្រិតខ្ពស់ និងការគាំទ្រផ្នែកហិរញ្ញវត្ថុសម្រាប់ទិញសារធាតុគីមី និងបរិក្ខារទំនើបៗ។
ការសិក្សានេះត្រូវបានធ្វើឡើងជាចម្បងដោយវិទ្យាស្ថាន IITA នៅក្នុងតំបន់អាហ្វ្រិកខាងលិច និងកណ្តាល (ឧទាហរណ៍ នីហ្សេរីយ៉ា) ដែលផ្តោតលើពូជដំឡូង D. rotundata និង D. alata។ សម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា ទោះបីជាអាកាសធាតុត្រូពិចស្រដៀងគ្នាក៏ដោយ ក៏យើងមានពូជដំណាំមើមក្នុងស្រុក (Landraces) និងលក្ខខណ្ឌដីខុសប្លែកគ្នា ហេតុនេះការយកមកអនុវត្តចាំបាច់ត្រូវមានការធ្វើតេស្ត និងប្រមូលទិន្នន័យហ្សែននៃពូជក្នុងស្រុកជាមុនសិន។
បច្ចេកទេសបង្កាត់ពូជតាមកម្រិតម៉ូលេគុល និងជីវបច្ចេកវិទ្យាដែលបានបង្ហាញក្នុងឯកសារនេះ គឺមានសក្តានុពលខ្ពស់ និងអាចយកមកកែច្នៃប្រើប្រាស់សម្រាប់ការអភិវឌ្ឍវិស័យកសិកម្មនៅកម្ពុជា ជាពិសេសលើដំណាំមើម។
ការចាប់ផ្តើមវិនិយោគលើប្រព័ន្ធជីវបច្ចេកវិទ្យាម៉ូលេគុល នឹងជួយប្រទេសកម្ពុជាផ្លាស់ប្តូរពីការបង្កាត់ពូជបែបប្រពៃណីដែលចំណាយពេលយូរ ទៅជាការបង្កើតពូជដំណាំថ្មីៗដែលមានភាពធន់ និងផ្តល់ទិន្នផលខ្ពស់បានយ៉ាងឆាប់រហ័ស។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Polyploid (ពហុក្រូម៉ូសូម) | សំដៅលើកោសិកា ឬសារពាង្គកាយដែលមានក្រូម៉ូសូមច្រើនជាងពីរឈុត ដែលធ្វើឱ្យប្រព័ន្ធហ្សែនរបស់វាមានភាពស្មុគស្មាញខ្លាំងក្នុងការសិក្សា ធ្វើផែនទីហ្សែន និងបង្កាត់ពូជ។ | ដូចជាសៀវភៅណែនាំមួយដែលមានការណែនាំដូចៗគ្នាច្រើនច្បាប់ត្រួតស៊ីគ្នានៅក្នុងសៀវភៅតែមួយ ដែលធ្វើឱ្យពិបាករកកំហុសឬចំណុចខុសគ្នា។ |
| Quantitative trait loci / QTL (ទីតាំងហ្សែនបរិមាណ) | ជាតំបន់ជាក់លាក់នៃ DNA ដែលមានទំនាក់ទំនងជាមួយលក្ខណៈរូបសាស្ត្រណាមួយរបស់រុក្ខជាតិ (ដូចជាទិន្នផល ឬភាពធន់នឹងជំងឺ) ដែលត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយហ្សែនច្រើនបញ្ចូលគ្នា។ | ដូចជាការរកឃើញកូដតំបន់ (Zip code) នៅលើផែនទី ដែលប្រាប់យើងថាទីតាំងណាមានលក្ខណៈពិសេសអ្វីមួយ (ឧទាហរណ៍៖ តំបន់នេះសំបូរដីមានជីជាតិ)។ |
| Amplified fragment length polymorphism / AFLP (ពហុរូបសណ្ឋានប្រវែងបំណែកដែលបានពង្រីក) | ជាបច្ចេកទេសសញ្ញាសម្គាល់ម៉ូលេគុលដ៏មានប្រសិទ្ធភាព និងស្ថិរភាពខ្ពស់ ដែលប្រើសម្រាប់ស្កែនមើលភាពខុសគ្នានៃប្រព័ន្ធហ្សែន (DNA) រវាងរុក្ខជាតិផ្សេងៗគ្នា ដើម្បីបង្កើតផែនទីតំណភ្ជាប់ហ្សែនទូលំទូលាយ។ | ដូចជាម៉ាស៊ីនស្កែនបាកូដ (Barcode scanner) ដ៏ទំនើបដែលអាចចាប់យកភាពខុសគ្នាបន្តិចបន្តួចបំផុតនៃទំនិញពីរប្រភេទយ៉ាងសុក្រឹត។ |
| Random amplified polymorphic DNA / RAPD (ពហុរូបសណ្ឋាន DNA ដែលបានពង្រីកដោយចៃដន្យ) | ជាវិធីសាស្ត្រធ្វើតេស្ត DNA ដែលចំណាយតិចនិងលឿន ដោយប្រើបំណែក DNA ខ្លីៗដោយចៃដន្យ ដើម្បីរកមើលភាពស្រដៀងគ្នា ឬខុសគ្នារវាងពូជរុក្ខជាតិ ប៉ុន្តែមានកម្រិតភាពសុក្រឹតទាបជាង AFLP។ | ដូចជាការបោះសំណាញ់ចាប់ត្រីដោយចៃដន្យក្នុងបឹង ដើម្បីស្ទាបស្ទង់មើលថាតើមានត្រីប្រភេទអ្វីខ្លះនៅក្នុងនោះ។ |
| Marker-assisted selection / MAS (ការជ្រើសរើសដោយមានជំនួយពីសញ្ញាសម្គាល់) | ជាបច្ចេកទេសជ្រើសរើសពូជដំណាំដោយផ្អែកលើការពិនិត្យមើលសញ្ញាសម្គាល់ DNA របស់វាដោយផ្ទាល់តាំងពីវានៅតូច ជំនួសឱ្យការរង់ចាំមើលរូបរាងពេលវាលូតលាស់ធំពេញវ័យដើម្បីពិនិត្យលទ្ធផល។ | ដូចជាការមើលបញ្ជីគ្រឿងផ្សំនៅលើសំបកកំប៉ុង ដើម្បីដឹងពីរសជាតិអាហារដោយមិនបាច់រង់ចាំបើកវាភ្លក់ផ្ទាល់។ |
| Expressed sequence tags / ESTs (ស្លាកលំដាប់ហ្សែនដែលបានបញ្ចេញ) | ជាបំណែកខ្លីៗនៃលំដាប់ DNA ដែលត្រូវបានប្រើដើម្បីកំណត់អត្តសញ្ញាណហ្សែនដែលកំពុងសកម្ម (បញ្ចេញសកម្មភាពជាប្រូតេអ៊ីន) នៅក្នុងជាលិការុក្ខជាតិនៅពេលជាក់លាក់ណាមួយ។ | ដូចជាការប្រើប្រាស់ស្លាកឈ្មោះ (Name tags) ដែលបិទលើបុគ្គលិកកំពុងធ្វើការ ដើម្បីដឹងថាអ្នកណាកំពុងបំពេញភារកិច្ចអ្វីពិតប្រាកដនៅក្នុងរោងចក្រ។ |
| Genetic linkage map (ផែនទីតំណភ្ជាប់ហ្សែន) | ជាផែនទីបង្ហាញពីទីតាំងប្រហាក់ប្រហែលនៃហ្សែន ឬសញ្ញាសម្គាល់ហ្សែននៅលើក្រូម៉ូសូម និងគម្លាតរវាងពួកវា ដែលជួយក្នុងការស្វែងរកទីតាំងហ្សែនសំខាន់ៗដែលគ្រប់គ្រងលក្ខណៈពិសេសរបស់ដំណាំ។ | ដូចជាផែនទីបង្ហាញផ្លូវជាតិ ដែលប្រាប់យើងពីទីតាំងទីក្រុងនីមួយៗ និងគម្លាតចម្ងាយពីទីក្រុងមួយទៅទីក្រុងមួយទៀត។ |
| Microsatellites or simple sequence repeats / SSRs (មីក្រូសាតែលឡាយ ឬ លំដាប់ខ្សែច្រំដែលសាមញ្ញ) | ជាកង់ DNA ខ្លីៗដែលមានការរៀបចំច្រំដែលៗ ដែលខុសប្លែកគ្នាយ៉ាងខ្លាំងពីបុគ្គលមួយទៅបុគ្គលមួយ ធ្វើឱ្យវាជាឧបករណ៍ដ៏ល្អបំផុតសម្រាប់ការកំណត់អត្តសញ្ញាណពូជរុក្ខជាតិជាក់លាក់ណាមួយ។ | ដូចជាការស្កែនស្នាមម្រាមដៃរបស់មនុស្ស ដែលអាចយកមកប្រើដើម្បីកំណត់អត្តសញ្ញាណបុគ្គលម្នាក់ៗបានយ៉ាងច្បាស់លាស់មិនច្រឡំគ្នា។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
