Original Title: Impact of Agricultural Public Finance Instruments on the Agricultural Sector’s Contribution to GDP: Empirical Evidence from Iraq
Source: doi.org/10.36956/rwae.v7i1.2598
Disclaimer: Summary generated by AI based on the provided document. Please refer to the original paper for full scientific accuracy.

ឥទ្ធិពលនៃឧបករណ៍ហិរញ្ញវត្ថុសាធារណៈផ្នែកកសិកម្មទៅលើការចូលរួមចំណែករបស់វិស័យកសិកម្មចំពោះផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប (GDP)៖ ភស្តុតាងជាក់ស្តែងពីប្រទេសអ៊ីរ៉ាក់

ចំណងជើងដើម៖ Impact of Agricultural Public Finance Instruments on the Agricultural Sector’s Contribution to GDP: Empirical Evidence from Iraq

អ្នកនិពន្ធ៖ Hanan Shaheen Hussein (University of Fallujah), Samah Salih Ali (University of Fallujah), Mahmood Suwaid (University of Al Maarif), Faisal Ghazi Faisal (Al-Idrisi University College), Muhannad Khalifa Obed (University of Fallujah), Muhannad Khamis Abed (University of Fallujah), Taha Ayad Saad (Al-Nukhba University College)

ឆ្នាំបោះពុម្ព៖ 2026 Research on World Agricultural Economy

វិស័យសិក្សា៖ Agricultural Economics

១. សេចក្តីសង្ខេបប្រតិបត្តិ (Executive Summary)

បញ្ហា (The Problem)៖ ឯកសារនេះវាយតម្លៃពីឥទ្ធិពលនៃឧបករណ៍ហិរញ្ញវត្ថុសាធារណៈផ្នែកកសិកម្ម ជាពិសេសការចំណាយលើការវិនិយោគនិងកម្ចីកសិកម្មរបស់រដ្ឋាភិបាល ទៅលើការចូលរួមចំណែករបស់វិស័យកសិកម្មក្នុងផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប (GDP) នៅប្រទេសអ៊ីរ៉ាក់។

វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការស្រាវជ្រាវនេះប្រើប្រាស់ទិន្នន័យប្រចាំត្រីមាសពីឆ្នាំ២០០៨ ដល់ ២០២៤ និងអនុវត្តគំរូសេដ្ឋកិច្ចមាត្រដើម្បីវិភាគទំនាក់ទំនងនិងឥទ្ធិពលរយៈពេលខ្លី និងរយៈពេលវែង។

ការវិភាគទិន្នន័យស៊េរីពេលវេលាប្រចាំត្រីមាស (Quarterly Time Series Data Analysis)
ការប្រើប្រាស់គំរូ Autoregressive Distributed Lag (ARDL Model) ដើម្បីវាស់ស្ទង់ឥទ្ធិពល
ការធ្វើតេស្តឫសឯកតា និងការធ្វើតេស្តសមាហរណកម្មកម្រិតព្រំដែន (Unit Root and Bounds Cointegration Tests)
ការរួមបញ្ចូលអថេរត្រួតពិនិត្យដូចជា ទឹកភ្លៀង កម្លាំងពលកម្មកសិកម្ម និងអតិផរណា (Control Variables: Rainfall, Agricultural Labor, Inflation)

លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖

ការចំណាយលើការវិនិយោគកសិកម្មរបស់រដ្ឋាភិបាលមានឥទ្ធិពលវិជ្ជមាន និងមានអត្ថន័យស្ថិតិយ៉ាងច្បាស់លាស់ទៅលើ GDP កសិកម្មទាំងក្នុងរយៈពេលខ្លី និងរយៈពេលវែង។
កម្ចីកសិកម្មរបស់រដ្ឋាភិបាលក៏បានបង្ហាញពីឥទ្ធិពលវិជ្ជមានក្នុងការជំរុញកំណើន GDP កសិកម្មផងដែរ ដែលជួយសម្រួលដល់ការបង្កើនផលិតភាព។
គំរូកែកំហុស (Error Correction Model) បង្ហាញថាគម្លាតពីតុល្យភាពរយៈពេលវែងត្រូវបានកែតម្រូវក្នុងអត្រា ៤៣,១៥% ក្នុងមួយត្រីមាស ដែលឆ្លុះបញ្ចាំងពីល្បឿនបន្សាំកម្រិតមធ្យមនៃការឆ្លើយតបទៅនឹងគោលនយោបាយហិរញ្ញវត្ថុ។

២. ការវិភាគលើប្រសិទ្ធភាព និងដែនកំណត់ (Performance & Constraints)

វិធីសាស្ត្រ (Method)	គុណសម្បត្តិ (Pros)	គុណវិបត្តិ (Cons)	លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result)
Autoregressive Distributed Lag (ARDL) Model គំរូ Autoregressive Distributed Lag (អនុញ្ញាតឱ្យវិភាគឥទ្ធិពលតាមពេលវេលាផ្សេងៗគ្នា)	អាចវិភាគអថេរដែលមានកម្រិតសមាហរណកម្មខុសគ្នា (I(0) និង I(1)) ព្រមទាំងអាចបំបែកឥទ្ធិពលរយៈពេលខ្លី និងរយៈពេលវែងបានយ៉ាងច្បាស់លាស់។	ងាយរងគ្រោះដោយសារការជ្រើសរើសប្រវែងនៃការពន្យារពេល (Lag length) មិនត្រឹមត្រូវ និងទាមទារទិន្នន័យស៊េរីពេលវេលាវែងគ្រប់គ្រាន់ដើម្បីផ្តល់លទ្ធផលសុក្រឹត។	បានបង្ហាញពីឥទ្ធិពលវិជ្ជមានយ៉ាងច្បាស់លាស់នៃការចំណាយវិនិយោគ និងកម្ចីរបស់រដ្ឋទៅលើ GDP កសិកម្មទាំងក្នុងរយៈពេលខ្លី និងវែងនៅប្រទេសអ៊ីរ៉ាក់។
Error Correction Model (ECM) គំរូកែកំហុស (សម្រាប់ការវាស់ស្ទង់ការវិលត្រឡប់ទៅរកតុល្យភាព)	ជួយវាស់ស្ទង់ពីល្បឿននៃការកែតម្រូវ ឬបន្សាំខ្លួនរបស់ប្រព័ន្ធសេដ្ឋកិច្ចត្រឡប់ទៅរកតុល្យភាពរយៈពេលវែងវិញបន្ទាប់ពីមានការរង្គោះរង្គើ (Shocks)។	ការអនុវត្តគំរូនេះពឹងផ្អែកទាំងស្រុងទៅលើការបញ្ជាក់ថាមានអត្ថិភាពនៃទំនាក់ទំនងរយៈពេលវែង (Cointegration) រវាងអថេរជាមុនសិន។	រកឃើញមេគុណនៃការកែតម្រូវកំហុសគឺ -០,៤៣១៥ ដែលមានន័យថា ៤៣,១៥% នៃគម្លាតពីតុល្យភាពត្រូវបានកែតម្រូវត្រឹមត្រូវវិញក្នុងរយៈពេលមួយត្រីមាស (ល្បឿនមធ្យម)។

ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការសិក្សានេះមិនបានបញ្ជាក់ពីការចំណាយជាថវិកាឬឧបករណ៍ជាក់លាក់នោះទេ ប៉ុន្តែជាទូទៅការវិភាគបែបសេដ្ឋកិច្ចមាត្រ (Econometrics) ទាមទារកម្មវិធីកុំព្យូទ័រ និងទិន្នន័យម៉ាក្រូសេដ្ឋកិច្ចប្រវត្តិសាស្ត្រ។

Software: កម្មវិធីស្ថិតិដូចជា EViews, STATA, ឬ R/Python សម្រាប់គណនាគំរូសេដ្ឋកិច្ចមាត្រ។
Dataset: ទិន្នន័យស៊េរីពេលវេលា (Time Series Data) ប្រចាំត្រីមាសរយៈពេលវែងពិតប្រាកដ (ឧទាហរណ៍៖ ទិន្នន័យចាប់ពីឆ្នាំ២០០៨ ដល់ ២០២៤ ទាក់ទងនឹង GDP ចំណាយរដ្ឋ និងកម្ចី)។
Expertise: ចំណេះដឹងស៊ីជម្រៅផ្នែកសេដ្ឋកិច្ចមាត្រ (Econometrics) និងការវិភាគគោលនយោបាយម៉ាក្រូសេដ្ឋកិច្ច ព្រមទាំងសមត្ថភាពបកស្រាយតេស្តស្ថិតិ (ដូចជា Unit Root និង Cointegration)។

៣. ការពិនិត្យសម្រាប់បរិបទកម្ពុជា/អាស៊ីអាគ្នេយ៍

ភាពលំអៀងនៃទិន្នន័យ (Data Bias)៖

ការសិក្សានេះត្រូវបានធ្វើឡើងនៅប្រទេសអ៊ីរ៉ាក់ ដោយប្រើប្រាស់ទិន្នន័យម៉ាក្រូសេដ្ឋកិច្ចប្រចាំត្រីមាសពីឆ្នាំ២០០៨ដល់២០២៤ ដែលឆ្លុះបញ្ចាំងពីបរិបទសេដ្ឋកិច្ចរងឥទ្ធិពលពីជម្លោះ អតិផរណា និងការប្រែប្រួលអាកាសធាតុក្នុងតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ា។ សម្រាប់កម្ពុជា ការយល់ដឹងពីរបកគំហើញនេះមានសារៈសំខាន់ ព្រោះប្រទេសយើងក៏ពឹងផ្អែកខ្លាំងលើវិស័យកសិកម្ម និងត្រូវការធនធានហិរញ្ញវត្ថុដើម្បីទប់ទល់នឹងបម្រែបម្រួលអាកាសធាតុផងដែរ ទោះបីជារចនាសម្ព័ន្ធសេដ្ឋកិច្ច និងប្រព័ន្ធផ្តល់កម្ចីមានលក្ខណៈខុសគ្នាក៏ដោយ។

លទ្ធភាពនៃការអនុវត្ត (Applicability)៖

វិធីសាស្ត្រ និងរបកគំហើញនៃការសិក្សានេះមានអត្ថប្រយោជន៍ និងអាចយកមកអនុវត្តបានយ៉ាងល្អសម្រាប់អ្នករៀបចំគោលនយោបាយកសិកម្ម និងសេដ្ឋកិច្ចនៅកម្ពុជា។

ការវិនិយោគហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធកសិកម្ម (តំបន់វាលទំនាប និងបឹងទន្លេសាប): ការប្រើប្រាស់គំរូនេះអាចជួយវាស់ស្ទង់ថា តើការចំណាយថវិកាជាតិទៅលើប្រព័ន្ធធារាសាស្ត្រ និងផ្លូវជនបទនៅខេត្តដូចជា បាត់ដំបង និងពោធិ៍សាត់ ពិតជាអាចជួយជំរុញកំណើន GDP កសិកម្មកម្រិតណា។
គោលនយោបាយឥណទានកសិកម្មដោយធនាគាររដ្ឋ (ARDB): ធនាគារអភិវឌ្ឍន៍ជនបទនិងកសិកម្ម (ARDB) និងក្រសួងសេដ្ឋកិច្ច អាចអនុវត្តការវិភាគស្រដៀងគ្នានេះដើម្បីវាយតម្លៃពីប្រសិទ្ធភាពនៃកញ្ចប់ឥណទានសម្បទាន ដែលបានបញ្ចេញជួយដល់រោងម៉ាស៊ីនកិនស្រូវ ឬកសិករ។
ការវាយតម្លៃហានិភ័យនៃបម្រែបម្រួលអាកាសធាតុ និងអតិផរណា: ដោយសារអថេរគ្រប់គ្រងដូចជា បរិមាណទឹកភ្លៀង (Rainfall) មានឥទ្ធិពលធំធេងលើទិន្នផល ការសិក្សានេះអាចជួយស្ថាប័នពាក់ព័ន្ធនៅកម្ពុជារៀបចំផែនការទប់ទល់គ្រោះរាំងស្ងួត ឬទឹកជំនន់ ដែលប៉ះពាល់ដល់សន្តិសុខស្បៀង។

ជារួម ការប្រើប្រាស់គំរូសេដ្ឋកិច្ចមាត្រដូចជា ARDL អាចជួយរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាវាយតម្លៃប្រសិទ្ធភាពនៃការវិនិយោគសាធារណៈជាក់ស្តែង និងតម្រង់ទិសថវិកាជាតិឱ្យចំគោលដៅដើម្បីជំរុញកំណើនសេដ្ឋកិច្ចកសិកម្មប្រកបដោយចីរភាព។

៤. ផែនការសកម្មភាពសម្រាប់និស្សិត (Actionable Roadmap)

ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖

សិក្សាមូលដ្ឋានគ្រឹះផ្នែកសេដ្ឋកិច្ចមាត្រ (Econometrics): និស្សិតត្រូវពង្រឹងចំណេះដឹងលើការវិភាគទិន្នន័យស៊េរីពេលវេលា (Time Series Analysis) ជាពិសេសទ្រឹស្តីទាក់ទងនឹងអថេរមិននឹងនរ (Non-stationary variables) តាមរយៈឯកសារ ឬវគ្គសិក្សាសេដ្ឋកិច្ចមាត្រកម្រិតខ្ពស់។
ស្ទាត់ជំនាញកម្មវិធីវិភាគទិន្នន័យស្ថិតិពិតប្រាកដ: ហ្វឹកហាត់ប្រើប្រាស់កម្មវិធីដូចជា STATA ឬ EViews ដែលជាឧបករណ៍ពេញនិយមបំផុតសម្រាប់ការអនុវត្តគំរូ ARDL Model ឬអាចសាកល្បងសរសេរកូដតាមរយៈ Python (statsmodels) ប្រសិនបើចូលចិត្តការសរសេរកម្មវិធី។
ប្រមូលទិន្នន័យម៉ាក្រូសេដ្ឋកិច្ចរបស់ប្រទេសកម្ពុជា: ចុះប្រមូលទិន្នន័យស៊េរីពេលវេលាពីប្រភពផ្លូវការដូចជា ធនាគារជាតិកនៃកម្ពុជា (NBC), វិទ្យាស្ថានជាតិស្ថិតិ (NIS) និងក្រសួងកសិកម្ម ដោយប្រមូលទិន្នន័យ GDP កសិកម្ម ទំហំកម្ចីកសិកម្ម អតិផរណា និងទិន្នន័យទឹកភ្លៀង (ប្រចាំត្រីមាស ឬប្រចាំឆ្នាំ)។
ដំណើរការគំរូ និងធ្វើតេស្តរោគវិនិច្ឆ័យ (Diagnostic Testing): អនុវត្តការធ្វើតេស្ត Unit Root Test ជាមុន រួចដំណើរការគំរូ ARDL Bounds Test និង Error Correction Model (ECM)។ បន្ទាប់មក ត្រូវធ្វើតេស្តសុពលភាពគំរូ (ឧ. Breusch-Godfrey Test សម្រាប់អូតូកូរ៉េឡាស៊ីយុង) ដើម្បីធានាថាទិន្នន័យមិនលម្អៀង។
សរសេររបាយការណ៍បកស្រាយ និងផ្តល់អនុសាសន៍គោលនយោបាយ: បកស្រាយទំហំមេគុណពីលទ្ធផលស្ថិតិទៅជាភាសាសេដ្ឋកិច្ចងាយយល់ និងទាញយកអនុសាសន៍ជាក់ស្តែងសម្រាប់ជួយអ្នករៀបចំគោលនយោបាយ (ឧទាហរណ៍៖ ការកែទម្រង់ការផ្តល់កម្ចីកសិកម្ម)។

៥. វាក្យសព្ទបច្ចេកទេស (Technical Glossary)

ពាក្យបច្ចេកទេស	ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation)	និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition)
Autoregressive Distributed Lag (ARDL) Model (គំរូ Autoregressive Distributed Lag)	វាជាវិធីសាស្ត្រស្ថិតិសេដ្ឋកិច្ចមាត្រដែលប្រើសម្រាប់វិភាគទំនាក់ទំនងរវាងអថេរឆ្លងកាត់ពេលវេលា (Time Series) ជាពិសេសនៅពេលដែលទិន្នន័យទាំងនោះមានកម្រិតនៃភាពនឹងនរ (Stationarity) ខុសៗគ្នា (I(0) និង I(1))។ វាអាចជួយឲ្យយើងមើលឃើញទាំងឥទ្ធិពលក្នុងរយៈពេលខ្លី និងទំនាក់ទំនងក្នុងរយៈពេលវែង។	ដូចជាការតាមដានមើលថា តើការដាក់ជីថ្ងៃនេះនឹងហុចផលឲ្យដំណាំលូតលាស់ភ្លាមៗនៅថ្ងៃស្អែក (រយៈពេលខ្លី) និងធ្វើឲ្យដីមានជីជាតិល្អនៅឆ្នាំក្រោយ (រយៈពេលវែង) យ៉ាងដូចម្តេចខ្លះ។
Error Correction Model / ECM (គំរូកែតម្រូវកំហុស)	ជាសមីការគណិតវិទ្យាដែលប្រើដើម្បីវាស់ស្ទង់ពីល្បឿននៃការកែតម្រូវប្រព័ន្ធសេដ្ឋកិច្ចមួយ ត្រឡប់ទៅរកស្ថានភាពតុល្យភាពដើមវិញ (Long-term equilibrium) បន្ទាប់ពីមានបម្រែបម្រួល ឬរង្គោះរង្គើ (Shocks) កើតឡើងក្នុងរយៈពេលខ្លី។	ប្រៀបដូចជារបារយឺត (កៅស៊ូ) ដែលយើងទាញឲ្យយឺតចេញ (រង្គោះរង្គើ) ពេលព្រលែង វាស់ថាតើវាត្រូវការពេលប៉ុន្មានទើបវាត្រឡប់មករកប្រវែងដើមរបស់វាវិញ (តុល្យភាព)។
Unit Root Test (តេស្តឫសឯកតា)	ជាតេស្តស្ថិតិ (ដូចជាវិធីសាស្ត្រ Phillips-Perron) សម្រាប់ពិនិត្យមើលថាតើទិន្នន័យស៊េរីពេលវេលាមួយមានលក្ខណៈនឹងនរ (Stationary) ឬអត់ ពោលគឺពិនិត្យថាតើមធ្យមភាគ និងរំលាតស្តង់ដារបស់វាប្រែប្រួលតាមពេលវេលាឬទេ ដើម្បីធានាថាការវិភាគមិនផ្តល់លទ្ធផលក្លែងក្លាយ។	ដូចជាការពិនិត្យមើលអាកប្បកិរិយារបស់មនុស្សម្នាក់ ថាតើគាត់មានចរិតនឹងនរជានិច្ច ឬក៏ផ្លាស់ប្តូរឡើងចុះៗខុសប្រក្រតីតាមពេលវេលា។
Cointegration / Bounds Test (សមាហរណកម្ម / តេស្តព្រំដែន)	គឺជាការធ្វើតេស្តសេដ្ឋកិច្ចមាត្រដើម្បីបញ្ជាក់ថាតើអថេរពីរឬច្រើន ទោះបីជាវាមានការប្រែប្រួលឡើងចុះរៀងៗខ្លួនក៏ដោយ តើវាមានទំនាក់ទំនងគ្នាទៅវិញទៅមកក្នុងរង្វង់តុល្យភាពណាមួយក្នុងរយៈពេលវែងឬអត់។	ដូចជាសត្វឆ្កែនិងម្ចាស់ដែលដើរបណ្តើរគ្នា ទោះបីជាឆ្កែអាចរត់ទៅឆ្វេងឬស្តាំម្តងម្កាល (រយៈពេលខ្លី) ប៉ុន្តែជាលទ្ធផលចុងក្រោយ វានៅតែដើរទៅគោលដៅតែមួយជាមួយម្ចាស់ជានិច្ច (រយៈពេលវែង)។
Multiplier Effect (ឥទ្ធិពលមេគុណ)	ក្នុងសេដ្ឋកិច្ច វាគឺជាបាតុភូតដែលការបញ្ចេញចំណាយរដ្ឋ ឬការវិនិយោគថ្មីមួយឯកតា ធ្វើឲ្យមានកំណើននៃប្រាក់ចំណូលជាតិសរុប (GDP) ច្រើនជាងមួយឯកតា ដោយសារលុយនោះត្រូវបានចាយបន្តបន្ទាប់គ្នា និងបង្កើតការងារពីវិស័យមួយទៅវិស័យមួយទៀត។	ដូចជាការគប់ដុំថ្មមួយដុំចូលទៅក្នុងបឹងអញ្ចឹង វាបង្កើតជារលកតូចៗរីកធំទៅៗ ប៉ះពាល់ដល់ផ្ទៃទឹកកាន់តែទូលាយ។
CUSUM and CUSUM of Squares tests (តេស្ត CUSUM និង CUSUM of Squares)	ជាការធ្វើតេស្តដើម្បីត្រួតពិនិត្យមើលស្ថិរភាពនៃរចនាសម្ព័ន្ធរបស់គំរូសេដ្ឋកិច្ចមាត្រ (Structural Stability) ថាតើមេគុណដែលបានប៉ាន់ស្មានមានការប្រែប្រួលឬលម្អៀងខ្លាំងឬអត់ នៅពេលមានបម្រែបម្រួលគោលនយោបាយ ឬព្រឹត្តិការណ៍រង្គោះរង្គើណាមួយក្នុងកំឡុងពេលសិក្សា។	ដូចជាការធ្វើតេស្តភាពរឹងមាំនៃគ្រឹះផ្ទះ ថាតើវាអាចទប់ទល់នឹងខ្យល់ព្យុះ ឬការរញ្ជួយដីដោយមិនប្រេះស្រាំតាមពេលវេលាដែរឬទេ។
Jarque-Bera Test (តេស្ត Jarque-Bera)	គឺជាតេស្តស្ថិតិសម្រាប់ពិនិត្យមើលថាតើទិន្នន័យកាកសំណល់ (Residuals) របស់គំរូមានការចែកចាយបែបធម្មតា (Normal Distribution) ឬអត់ ដោយផ្អែកលើការវាស់វែងភាពវៀច (Skewness) និងកំពូលស្រួច (Kurtosis) នៃខ្សែកោងស្ថិតិ។	ដូចជាការវាស់ស្ទង់ថាតើសិស្សក្នុងថ្នាក់ភាគច្រើនទទួលបានពិន្ទុមធ្យម ហើយមានសិស្សពូកែខ្លាំង និងខ្សោយខ្លាំងក្នុងចំនួនប្រហាក់ប្រហែលគ្នាបង្កើតបានជារាងកណ្តឹងដែរឬទេ។

៦. ប្រធានបទពាក់ព័ន្ធ (Further Reading)

អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖

ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖