បញ្ហា (The Problem)៖ ឯកសារនេះពិនិត្យមើលដែនកំណត់នៃទ្រឹស្តីសេដ្ឋកិច្ចបុរាណ ដោយស្វែងយល់ពីរបៀបដែលភាពលម្អៀងនៃការយល់ដឹង (cognitive biases) អារម្មណ៍ និងការគិតកាត់ (heuristics) ធ្វើឱ្យមានការបង្ខូចទ្រង់ទ្រាយដល់ការសម្រេចចិត្តរបស់មនុស្ស និងនាំឱ្យមានលទ្ធផលទីផ្សារមិនសមហេតុផល។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការសិក្សានេះរួមបញ្ចូលគ្នានូវវិធីសាស្ត្រស្រាវជ្រាវបរិមាណ និងគុណភាព ដោយផ្អែកលើការរួមបញ្ចូលគ្នារវាងចិត្តវិទ្យា វិទ្យាសាស្ត្រសរសៃប្រសាទ (neuroscience) និងគំរូសេដ្ឋកិច្ចជាក់ស្តែង។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Classical Economic Models គំរូសេដ្ឋកិច្ចបុរាណ |
មានភាពងាយស្រួលក្នុងការធ្វើគំរូគណិតវិទ្យា និងផ្អែកលើការសន្មត់ថាមនុស្សតែងតែធ្វើការសម្រេចចិត្តប្រកបដោយហេតុផល (Rational agents) ដើម្បីទទួលបានអត្ថប្រយោជន៍អតិបរមា។ | មិនអាចពន្យល់ពីភាពមិនប្រក្រតីនៃទីផ្សារពិតប្រាកដ ដូចជា ពពុះសេដ្ឋកិច្ច (Speculative bubbles) ការលក់ដោយស្លន់ស្លោ និងការសម្រេចចិត្តដោយផ្អែកលើអារម្មណ៍បានឡើយ។ | ផ្តោតជាចម្បងលើការកែតម្រូវរចនាសម្ព័ន្ធ និងយន្តការតម្លៃ ប៉ុន្តែជារឿយៗបរាជ័យក្នុងការទស្សន៍ទាយ និងទប់ស្កាត់វិបត្តិហិរញ្ញវត្ថុ។ |
| Behavioral Economic Models គំរូសេដ្ឋកិច្ចអាកប្បកិរិយា |
រួមបញ្ចូលកត្តាចិត្តសាស្ត្រ អារម្មណ៍ និងភាពលម្អៀងនៃការយល់ដឹង ដែលឆ្លុះបញ្ចាំងយ៉ាងច្បាស់ពីរបៀបដែលមនុស្សពិតប្រាកដធ្វើការសម្រេចចិត្ត។ | មានភាពស្មុគស្មាញក្នុងការវាស់ស្ទង់ និងទស្សន៍ទាយដោយភាពជាក់លាក់ ព្រមទាំងប្រឈមនឹងបញ្ហានៃការធ្វើឱ្យទៅជាទូទៅ (Generalizability) នៅតាមវប្បធម៌ផ្សេងៗគ្នា។ | បង្កើតបានជាអន្តរាគមន៍គោលនយោបាយប្រកបដោយប្រសិទ្ធភាព ដូចជាការជំរុញ (Nudges) និងការរៀបចំស្ថាបត្យកម្មជម្រើស (Choice architecture) ដើម្បីកែលម្អការសម្រេចចិត្ត។ |
| Hybrid Models (Behavioral-Macro Structures) គំរូសេដ្ឋកិច្ចបែបកូនកាត់ |
រួមបញ្ចូលឧបករណ៍សេដ្ឋកិច្ចរចនាសម្ព័ន្ធ ជាមួយនឹងការយល់ដឹងពីអាកប្បកិរិយា ដើម្បីពន្យល់ពីការប្រែប្រួលនៃវដ្តទីផ្សារបានកាន់តែទូលំទូលាយ។ | ទាមទារការសហការអន្តរវិស័យ ការប្រើប្រាស់ទិន្នន័យធំ (Large-scale datasets) និងការគណនាដោយក្បួនដោះស្រាយម៉ាស៊ីន (Machine learning) ដែលស៊ីធនធានច្រើន។ | ផ្តល់នូវក្របខណ្ឌគោលនយោបាយ និងម៉ូដែលព្យាករណ៍ដែលមានភាពធន់ និងជាក់ស្តែងជាងមុនសម្រាប់ទីផ្សារហិរញ្ញវត្ថុ និងម៉ាក្រូសេដ្ឋកិច្ច។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ឯកសារនេះមិនបានបញ្ជាក់ពីការចំណាយជាតួលេខជាក់លាក់នោះទេ ប៉ុន្តែបានសង្កត់ធ្ងន់លើតម្រូវការធនធានបច្ចេកវិទ្យា និងទិន្នន័យកម្រិតខ្ពស់សម្រាប់ការស្រាវជ្រាវ និងការវិភាគ។
ការសិក្សាផ្នែកសេដ្ឋកិច្ចអាកប្បកិរិយាជាច្រើនប្រឈមនឹងការលម្អៀងក្នុងការជ្រើសរើសគំរូ (Sample-selection bias) ដោយជារឿយៗធ្វើឡើងលើនិស្សិតសាកលវិទ្យាល័យនៅក្នុងមន្ទីរពិសោធន៍ ដែលមិនឆ្លុះបញ្ចាំងពីបរិបទទីផ្សារពិតប្រាកដ ឬភាពចម្រុះនៃវប្បធម៌។ សម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា ចំណុចនេះមានសារៈសំខាន់ណាស់ ពីព្រោះអាកប្បកិរិយាហិរញ្ញវត្ថុ កម្រិតនៃការយល់ដឹងពីសេដ្ឋកិច្ច និងបទដ្ឋានសង្គមរបស់ប្រជាជនកម្ពុជា គឺមានភាពខុសគ្នាស្រឡះពីប្រជាជននៅបស្ចិមប្រទេស។
ទ្រឹស្តី និងវិធីសាស្ត្រនៃសេដ្ឋកិច្ចអាកប្បកិរិយាគឺមានសក្តានុពលខ្ពស់ និងអាចយកមកអនុវត្តបានយ៉ាងមានប្រសិទ្ធភាពនៅក្នុងបរិបទនៃការអភិវឌ្ឍសេដ្ឋកិច្ចរបស់ប្រទេសកម្ពុជា។
ការបញ្រ្ជៀបសេដ្ឋកិច្ចអាកប្បកិរិយាទៅក្នុងការតាក់តែងគោលនយោបាយ នឹងជួយរាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាបង្កើតដំណោះស្រាយដែលស្របទៅនឹងទម្លាប់ពិតប្រាកដរបស់ប្រជាពលរដ្ឋ ជាជាងការសន្មត់ថាពួកគេតែងតែសម្រេចចិត្តដោយសមហេតុផលគ្រប់ពេលវេលា។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Loss aversion | ជាបាតុភូតចិត្តសាស្ត្រដែលមនុស្សមានអារម្មណ៍ឈឺចាប់ចំពោះការបាត់បង់ ឬខាតបង់ ខ្លាំងជាងអារម្មណ៍សប្បាយចិត្តនៅពេលដែលទទួលបានផលចំណេញក្នុងទំហំស្មើគ្នា។ វាធ្វើឱ្យអ្នកវិនិយោគខ្លាចហានិភ័យខ្លាំងទោះបីជាឱកាសចំណេញមានខ្ពស់ក៏ដោយ។ | ដូចជាការដែលអ្នកមានអារម្មណ៍ស្តាយក្រោយ និងតូចចិត្តខ្លាំងពេលជ្រុះបាត់លុយ ១០ដុល្លារ ជាងអារម្មណ៍សប្បាយចិត្តពេលរើសបានលុយ ១០ដុល្លារ។ |
| Bounded rationality | ជាគំនិតដែលពន្យល់ថា សមត្ថភាពក្នុងការគិតសម្រេចចិត្តរបស់មនុស្សគឺមានដែនកំណត់ ដោយសារកង្វះខាតព័ត៌មាន ពេលវេលា និងសមត្ថភាពខួរក្បាលក្នុងការវិភាគ ដែលរុញច្រានឱ្យពួកគេជ្រើសរើសយកជម្រើសណាដែល 'ល្មមទទួលយកបាន' ជាជាងជម្រើសដែល 'ល្អបំផុត'។ | ដូចជាការចូលទៅញ៉ាំបាយនៅហាងថ្មីមួយ ហើយមុខម្ហូបមានច្រើនពេក អ្នកក៏សម្រេចចិត្តកម្ម៉ង់ម្ហូបដែលអ្នកធ្លាប់ស្គាល់ ជាជាងចំណាយពេលអានរកម្ហូបដែលឆ្ងាញ់បំផុត។ |
| Prospect theory | ជាទ្រឹស្តីសេដ្ឋកិច្ចដែលពន្យល់ពីរបៀបដែលមនុស្សវាយតម្លៃហានិភ័យ។ វាបង្ហាញថាមនុស្សមិនធ្វើការសម្រេចចិត្តដោយផ្អែកលើតម្លៃពិតប្រាកដនោះទេ ប៉ុន្តែផ្អែកលើចំណុចគោល (Reference point) របស់ពួកគេ និងរបៀបដែលជម្រើសនោះត្រូវបានបង្ហាញថាតើវាជា 'ការចំណេញ' ឬ 'ការខាតបង់'។ | ដូចជាការដែលអ្នកសុខចិត្តទិញទំនិញដែលមានស្លាក 'បញ្ចុះតម្លៃ ២០%' ជាជាងទិញទំនិញដូចគ្នាដែលមានតម្លៃថោកស្រាប់ពីដើមមក ដោយសារអ្នកមានអារម្មណ៍ថាអ្នកចំណេញជាង។ |
| Choice architecture | ជាការរចនាបរិស្ថាន ឬរបៀបនៃការបង្ហាញជម្រើសផ្សេងៗ ដើម្បីជះឥទ្ធិពលទៅលើការសម្រេចចិត្តរបស់មនុស្ស ដោយមិនដកហូតសិទ្ធិសេរីភាពក្នុងការជ្រើសរើសរបស់ពួកគេឡើយ។ វាត្រូវបានប្រើដើម្បីតម្រង់ទិសអ្នកប្រើប្រាស់ឱ្យសម្រេចចិត្តបានត្រឹមត្រូវ។ | ដូចជាការរៀបចំបន្លែ ឬផ្លែឈើឱ្យនៅខាងមុខគេក្នុងអាហារដ្ឋាន ដើម្បីទាក់ទាញឱ្យសិស្សានុសិស្សជ្រើសរើសញ៉ាំវាច្រើនជាងអាហារមិនល្អដែលដាក់នៅខាងក្រោយឆ្ងាយ។ |
| Anchoring | ជាភាពលម្អៀងនៃការយល់ដឹងដែលមនុស្សពឹងផ្អែកខ្លាំងពេកទៅលើព័ត៌មានដំបូងដែលពួកគេទទួលបាន (ហៅថាយុថ្កា) នៅពេលធ្វើការសម្រេចចិត្ត ឬប៉ាន់ស្មានតម្លៃអ្វីមួយ ទោះបីជាព័ត៌មាននោះមិនពាក់ព័ន្ធ ឬមិនត្រឹមត្រូវក៏ដោយ។ | ដូចជាពេលអ្នកលក់ប្រាប់ថារថយន្តនេះតម្លៃ ២ម៉ឺនដុល្លារ (តម្លៃយុថ្កា) រួចចុះសល់ ១ម៉ឺន៥ពាន់ដុល្លារ អ្នកគិតថាវាថោកណាស់ ប៉ុន្តែតាមពិតតម្លៃទីផ្សាររបស់វាអាចត្រឹមតែ ១ម៉ឺន២ពាន់ដុល្លារប៉ុណ្ណោះ។ |
| Herding behavior | ជាទំនោរដែលបុគ្គលម្នាក់ៗធ្វើត្រាប់តាមសកម្មភាព ឬការសម្រេចចិត្តរបស់ក្រុមមនុស្សភាគច្រើន (ហ្វូង) ដោយមិនបានធ្វើការវិភាគព័ត៌មានដោយខ្លួនឯង ដែលជាហេតុបង្កឱ្យមានការឡើងថ្លៃហួសហេតុ ឬការធ្លាក់ចុះយ៉ាងគំហុកក្នុងទីផ្សារភាគហ៊ុន។ | ដូចជាការដែលអ្នកសម្រេចចិត្តចូលញ៉ាំអាហារក្នុងហាងមួយគ្រាន់តែដោយសារឃើញមានមនុស្សតម្រង់ជួរច្រើន ដោយមិនដឹងថាម្ហូបនៅទីនោះឆ្ងាញ់ ឬអត់នោះទេ។ |
| Nudges | ជាអន្តរាគមន៍ផ្នែកអាកប្បកិរិយាដ៏ស្រាលមួយ ដែលលើកទឹកចិត្ត ឬរុញច្រានមនុស្សឱ្យធ្វើការសម្រេចចិត្តក្នុងទិសដៅជាក់លាក់ណាមួយ ដោយមិនមានការបង្ខិតបង្ខំ បម្រាម ឬការផ្លាស់ប្តូរតម្លៃសេដ្ឋកិច្ច (ដូចជាការផាកពិន័យ) ឡើយ។ | ដូចជាការគូសរូបសញ្ញាជើងនៅលើកាំជណ្តើរ ដើម្បីទាក់ទាញភ្នែក និងលើកទឹកចិត្តឱ្យមនុស្សដើរឡើងជណ្តើរជើង ជាជាងការប្រើប្រាស់ជណ្តើរយន្ត។ |
| Availability heuristic | ជាការប្រើប្រាស់ផ្លូវកាត់នៃការគិត ដែលមនុស្សវាយតម្លៃហានិភ័យនៃព្រឹត្តិការណ៍ណាមួយ ដោយផ្អែកលើថាតើពួកគេអាចនឹកឃើញឧទាហរណ៍ស្រដៀងគ្នានោះបានលឿនប៉ុណ្ណាក្នុងការចងចាំ (ជាញឹកញាប់ដោយសារព័ត៌មានថ្មីៗ ឬគួរឱ្យរន្ធត់)។ | ដូចជាការដែលអ្នកខ្លាចការជិះយន្តហោះខ្លាំងជាងការជិះឡាន ព្រោះអ្នកឧស្សាហ៍ឃើញព័ត៌មានធ្លាក់យន្តហោះក្នុងទូរទស្សន៍ ទោះបីជាតាមស្ថិតិ គ្រោះថ្នាក់ចរាចរណ៍តាមផ្លូវគោកមានច្រើនជាងឆ្ងាយក៏ដោយ។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
