ប្រធានបទ (Topic)៖ ឯកសារនេះពិភាក្សាអំពីបញ្ហាដែលទ្រឹស្តីសេដ្ឋកិច្ចប្រពៃណីសន្មតថាមនុស្សធ្វើការសម្រេចចិត្តប្រកបដោយហេតុផល ប៉ុន្តែនៅក្នុងពិភពពិត ការសម្រេចចិត្តជារឿយៗត្រូវបានជះឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងដោយភាពលម្អៀងខាងការយល់ដឹង និងផ្លូវចិត្តដែលមិនសមហេតុផល។
រចនាសម្ព័ន្ធ (Structure)៖ ជំពូកនេះផ្តល់នូវទិដ្ឋភាពទូទៅនៃសេដ្ឋកិច្ចអាកប្បកិរិយា ដោយធ្វើការសង្ខេបទ្រឹស្តីផ្លូវចិត្ត និងបង្ហាញពីឧទាហរណ៍ជាក់ស្តែងនៃការប្រើប្រាស់ការជំរុញ (Nudges) ដើម្បីកែលម្អការសម្រេចចិត្ត។
ចំណុចសំខាន់ៗ (Key Takeaways)៖
បន្ទាប់ពីអានឯកសារនេះ អ្នកគួរអាច៖
ជំពូកនេះបង្ហាញពីរបៀបដែលមនុស្សធ្វើការសម្រេចចិត្តនៅក្នុងពិភពពិត ដោយលើកឡើងថាពួកយើងមិនមែនតែងតែធ្វើការសម្រេចចិត្តប្រកបដោយហេតុផល (Rational) ដូចដែលទ្រឹស្តីសេដ្ឋកិច្ចប្រពៃណីបានសន្មតនោះទេ។ វាពន្យល់ពីគំនិតសំខាន់ៗនៃភាពលម្អៀងខាងការយល់ដឹង (Cognitive biases) និងបង្ហាញពីរបៀបដែលការផ្លាស់ប្តូរតូចតាចក្នុងការរៀបចំជម្រើស ឬហៅថាការជំរុញ (Nudges) អាចជួយកែលម្អអាកប្បកិរិយារបស់មនុស្សក្នុងសង្គមបានយ៉ាងមានប្រសិទ្ធភាពដោយមិនចាំបាច់ប្រើការបង្ខិតបង្ខំ។
| គោលគំនិត (Concept) | ការពន្យល់ (Explanation) | ឧទាហរណ៍ (Example) |
|---|---|---|
| Loss Aversion ការស្អប់ខ្ពើមការបាត់បង់ |
មនុស្សទូទៅតែងតែមានអារម្មណ៍ឈឺចាប់ចំពោះការបាត់បង់ ខ្លាំងជាងអារម្មណ៍ពេញចិត្តដែលទទួលបានពីការចំណេញក្នុងទំហំដូចគ្នា។ នេះធ្វើឱ្យមនុស្សមានការប្រុងប្រយ័ត្នខ្ពស់ចំពោះហានិភ័យនៅពេលមានផលចំណេញ ប៉ុន្តែហ៊ានប្រថុយប្រកបដោយគ្រោះថ្នាក់នៅពេលប្រឈមមុខនឹងការបាត់បង់ ដោយសារពួកគេមិនចង់ទទួលស្គាល់ការខាតបង់នោះ។ | វិនិយោគិននៅលើទីផ្សារភាគហ៊ុនតែងតែទុកភាគហ៊ុនដែលកំពុងខាតយូរពេកដោយសារមិនចង់ខាតបង់ជាស្ថាពរ ប៉ុន្តែប្រញាប់លក់ភាគហ៊ុនដែលចំណេញលឿនពេកព្រោះខ្លាចបាត់បង់ឱកាសចំណេញ។ |
| Endowment Effect ឥទ្ធិពលនៃកម្មសិទ្ធិ |
មនុស្សផ្តល់តម្លៃទៅលើទំនិញណាមួយខ្ពស់ជាងតម្លៃទីផ្សារពិតប្រាកដ នៅពេលដែលពួកគេបានចាត់ទុករបស់នោះជារបស់ខ្លួន។ ការមានអារម្មណ៍ថាជាម្ចាស់ ឬមានកម្មសិទ្ធិលើអ្វីមួយ ធ្វើឱ្យពួកគេពិបាកក្នុងការបោះបង់វាចោល។ | ការផ្តល់ជូនការសាកល្បងប្រើប្រាស់កម្មវិធីកុំព្យូទ័រដោយឥតគិតថ្លៃរយៈពេល ៣០ ថ្ងៃ (30-day free trials) គឺជាយុទ្ធសាស្ត្របង្កើតអារម្មណ៍កម្មសិទ្ធិមុនពេលតម្រូវឱ្យទិញ។ |
| Decoy Effect ឥទ្ធិពលជម្រើសបញ្ឆោត |
គឺជាការបន្ថែមជម្រើសទី៣ ដែលមិនសូវមានភាពទាក់ទាញ និងមិនមានតុល្យភាពតម្លៃ (Decoy) ដើម្បីជំរុញឱ្យអតិថិជនងាកទៅជ្រើសរើសយកជម្រើសគោលដៅដែលអ្នកលក់ចង់ឱ្យទិញ។ យុទ្ធសាស្ត្រនេះជារឿយៗធ្វើឱ្យយើងចំណាយប្រាក់ច្រើនជាងតម្រូវការជាក់ស្តែង។ | ការលក់កាហ្វេដោយមានទំហំ តូច (៤០០៛) កណ្តាល (៦០០៛) និងធំ (៦៥០៛) ដែលក្នុងនោះទំហំកណ្តាលគឺជាជម្រើសបញ្ឆោតដើម្បីជំរុញឱ្យអតិថិជនទិញទំហំធំ ដោយសារគេគិតថាថែមលុយតែបន្តិចបានកាហ្វេធំ។ |
| Anchoring Bias ភាពលម្អៀងដោយការពឹងផ្អែកលើព័ត៌មានដំបូង |
បាតុភូតនេះកើតឡើងនៅពេលដែលមនុស្សពឹងផ្អែកខ្លាំងពេកទៅលើព័ត៌មានទីមួយដែលពួកគេទទួលបាន (Anchor) ដើម្បីធ្វើការសម្រេចចិត្តបន្តបន្ទាប់។ ការវាយតម្លៃទាំងអស់នឹងត្រូវធ្វើឡើងដោយប្រៀបធៀបទៅនឹងចំណុចយោងដំបូងនេះ ទោះបីជាព័ត៌មាននោះមិនសមហេតុផលក៏ដោយ។ | ការស្នើហាងឆេងកុំព្យូទ័រតម្លៃ ២០០,០០០ រៀលនៅហាងទីមួយ ធ្វើឱ្យអតិថិជនមានអារម្មណ៍ថាតម្លៃ ១៩០,០០០ រៀលនៅហាងទីពីរគឺថោក ទោះបីជាវាអាចនៅតែថ្លៃជាងតម្លៃទីផ្សារពិតប្រាកដក៏ដោយ។ |
| Nudge & Choice Architecture ការជំរុញ និងស្ថាបត្យកម្មនៃជម្រើស |
ការជំរុញ (Nudge) គឺជាការកែប្រែទម្រង់នៃការផ្តល់ជម្រើស (Choice architecture) ដើម្បីដឹកនាំមនុស្សឱ្យផ្លាស់ប្តូរអាកប្បកិរិយាក្នុងទិសដៅដែលគេចង់បាន ដោយមិនមានការបង្ខិតបង្ខំ ឬផ្លាស់ប្តូរការលើកទឹកចិត្តផ្នែកសេដ្ឋកិច្ច (មិនពិន័យ ឬមិនផ្តល់ប្រាក់រង្វាន់)។ | ការផ្លាស់ប្តូរជម្រើសស្វ័យប្រវត្តិ (Default) របស់ក្រុមហ៊ុនក្នុងការផ្ញើរបាយការណ៍ប្រចាំឆ្នាំជាទម្រង់ CD ជំនួសឱ្យសៀវភៅបោះពុម្ព ដើម្បីសន្សំសំចៃការចំណាយនិងការពារបរិស្ថាន លុះត្រាតែម្ចាស់ភាគហ៊ុនទាមទារសៀវភៅផ្ទាល់។ |
ការយល់ដឹងពីសេដ្ឋកិច្ចអាកប្បកិរិយា (Behavioral Economics) គឺមានសារៈសំខាន់ណាស់សម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជាក្នុងការរចនាគោលនយោបាយសាធារណៈ និងយុទ្ធសាស្ត្រអាជីវកម្មដែលស្របទៅនឹងអាកប្បកិរិយាពិត និងចិត្តសាស្ត្ររបស់ប្រជាពលរដ្ឋ។
ការបំពាក់បំប៉នចំណេះដឹងផ្នែកនេះ ជួយឱ្យនិស្សិតកម្ពុជាអាចក្លាយជាអ្នកបង្កើតគោលនយោបាយដ៏ឆ្លាតវៃ អ្នកទីផ្សារប្រកបដោយក្រមសីលធម៌ និងជាអ្នកប្រើប្រាស់ដែលមានភាពសនិទាន (Rational) ក្នុងការសម្រេចចិត្តប្រចាំថ្ងៃ។
លំហាត់ និងសកម្មភាពសិក្សាដើម្បីពង្រឹងការយល់ដឹង៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស (English) | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Behavioural economics | សេដ្ឋកិច្ចអាកប្បកិរិយាគឺជាសាខាមួយនៃការសិក្សាដែលរួមបញ្ចូលគ្នារវាងចិត្តសាស្ត្រ និងវិទ្យាសាស្ត្រសេដ្ឋកិច្ច។ វាត្រូវបានប្រើដើម្បីស្វែងយល់ពីមូលហេតុពិតប្រាកដដែលមនុស្សជារឿយៗធ្វើការសម្រេចចិត្តដោយគ្មានហេតុផលត្រឹមត្រូវ (irrational) ឬលម្អៀង ដែលផ្ទុយពីការសន្មតនៃទ្រឹស្តីសេដ្ឋកិច្ចប្រពៃណីដែលថាមនុស្សតែងតែសម្រេចចិត្តដើម្បីបានផលប្រយោជន៍ខ្ពស់បំផុត។ | ដូចជាការសិក្សាពីមូលហេតុដែលយើងដឹងថាការញ៉ាំផ្អែមច្រើនធ្វើឱ្យធាត់និងខាតលុយ តែយើងនៅតែទិញតែដោះគោគជ់ញ៉ាំរាល់ថ្ងៃ — វាពន្យល់ពីការសម្រេចចិត្តតាមអារម្មណ៍ជាជាងហេតុផល។ |
| Heuristics | វិធីសាស្ត្រផ្លូវកាត់នៃគំនិត ឬផ្លូវកាត់ផ្លូវចិត្ត (mental shortcuts) ដែលខួរក្បាលរបស់មនុស្សប្រើប្រាស់ដើម្បីធ្វើការសម្រេចចិត្តបានលឿន និងងាយស្រួល ជាពិសេសនៅពេលមានព័ត៌មានច្រើនស្មុគស្មាញ ឬពេលវេលាខ្លី ប៉ុន្តែវាជារឿយៗងាយបង្កឱ្យមានកំហុស ឬភាពលម្អៀងក្នុងការវិនិច្ឆ័យ។ | ដូចជាការសន្មតលឿនៗថាមនុស្សពាក់វ៉ែនតាគឺជាមនុស្សរៀនពូកែ ឬវៃឆ្លាត — វាគឺជាការកាត់ស្មានតាមទម្លាប់ដោយមិនបាច់គិតវែងឆ្ងាយ។ |
| Loss aversion | ការស្អប់ខ្ពើមការបាត់បង់ គឺជាបាតុភូតចិត្តសាស្ត្រដែលមនុស្សមានអារម្មណ៍ឈឺចាប់ចំពោះការខាតបង់ ធ្ងន់ធ្ងរជាងអារម្មណ៍រីករាយដែលទទួលបានពីការចំណេញក្នុងទំហំស្មើគ្នា។ គំនិតនេះពន្យល់ពីមូលហេតុដែលមនុស្សមានការប្រុងប្រយ័ត្នខ្លាំងហួសហេតុចំពោះហានិភ័យនៅពេលមានផលចំណេញ តែបែរជាហ៊ានប្រថុយពេលជួបការខាតបង់។ | ដូចជាការបាត់បង់លុយ ១០ ដុល្លារ ធ្វើឱ្យយើងខូចចិត្តនិងស្តាយខ្លាំង ជាងអារម្មណ៍សប្បាយចិត្តនៅពេលដែលយើងរើសបានលុយ ១០ ដុល្លារ។ |
| Prospect theory | ទ្រឹស្តីរំពឹងទុក គឺជាទ្រឹស្តីសេដ្ឋកិច្ចអាកប្បកិរិយាដែលពន្យល់ពីរបៀបដែលមនុស្សវាយតម្លៃជម្រើសដោយផ្អែកលើរង្វាស់នៃការចំណេញ និងការខាតបង់ធៀបនឹងចំណុចយោង (reference point) ជាជាងការគិតពីទ្រព្យសម្បត្តិសរុបចុងក្រោយរបស់ពួកគេ។ | ដូចជាអ្នកទិញដីក្នុងតម្លៃ ១ ម៉ឺនដុល្លារ តែពេលទីផ្សារធ្លាក់ចុះសល់ ៨ ពាន់ដុល្លារ គាត់មិនព្រមលក់ទេ ព្រោះគាត់យកតម្លៃ ១ ម៉ឺនដុល្លារជាគោល (ចំណុចយោង) ហើយមិនចង់ទទួលស្គាល់ការខាតបង់នេះ។ |
| Endowment effect | ឥទ្ធិពលនៃកម្មសិទ្ធិ គឺជាភាពលម្អៀងខាងការយល់ដឹងដែលមនុស្សផ្តល់តម្លៃទៅលើវត្ថុណាមួយខ្ពស់ខុសពីធម្មតា (ខ្ពស់ជាងតម្លៃទីផ្សារ) គ្រាន់តែដោយសារតែពួកគេជាម្ចាស់ ឬមានអារម្មណ៍ថាខ្លួនជាម្ចាស់វត្ថុនោះរួចទៅហើយ ដែលធ្វើឱ្យពួកគេពិបាកក្នុងការលះបង់វាចោល។ | ដូចជាការដែលយើងមិនដាច់ចិត្តលក់ម៉ូតូចាស់របស់យើងក្នុងតម្លៃទីផ្សារធម្មតា ព្រោះយើងគិតថាវាមានតម្លៃផ្លូវចិត្ត និងជាកម្មសិទ្ធិរបស់យើងយូរមកហើយ។ |
| Decoy effect | ឥទ្ធិពលជម្រើសបញ្ឆោត គឺជាបាតុភូតដែលការសម្រេចចិត្តជ្រើសរើសរបស់អតិថិជនរវាងជម្រើសពីរ ត្រូវបានផ្លាស់ប្តូរនៅពេលមានជម្រើសទី៣ (decoy) ដែលមិនសូវមានភាពទាក់ទាញត្រូវបានដាក់បញ្ចូល ក្នុងគោលបំណងរុញច្រានអតិថិជនឱ្យងាកទៅរកជម្រើសដែលគេចង់លក់ដាច់បំផុត។ | ដូចជាការទិញពោតលីងនៅរោងកុន ដែលទំហំកណ្តាល និងទំហំធំមានតម្លៃខុសគ្នាតែ ៥០០ រៀល ដែលធ្វើឱ្យយើងសម្រេចចិត្តទិញទំហំធំដោយមិនស្ទាក់ស្ទើរ។ |
| Anchoring bias | ភាពលម្អៀងដោយការពឹងផ្អែកលើព័ត៌មានដំបូង គឺជាកំហុសនៃការសម្រេចចិត្តដែលកើតឡើងនៅពេលមនុស្សម្នាក់ពឹងផ្អែកខ្លាំងពេកទៅលើព័ត៌មានទីមួយ (anchor) ដែលគេទទួលបាន ដើម្បីធ្វើការវាយតម្លៃ ឬសម្រេចចិត្តបន្តបន្ទាប់ ទោះបីជាព័ត៌មាននោះមិនសមហេតុផលក៏ដោយ។ | ដូចជាពេលអ្នកលក់នៅផ្សារហៅតម្លៃអាវ ២០ ដុល្លារ ហើយយើងតថ្លៃបាន ១០ ដុល្លារ យើងគិតថាយើងចំណេញ ព្រោះយើងយកតម្លៃ ២០ ដុល្លារនោះធ្វើជាគោលប្រៀបធៀបរួចបាត់ទៅហើយ។ |
| Availability heuristic | ការវាយតម្លៃដោយផ្អែកលើភាពងាយស្រួលក្នុងការនឹកឃើញ គឺជាផ្លូវកាត់ផ្លូវចិត្តដែលមនុស្សប៉ាន់ស្មានប្រូបាប៊ីលីតេនៃព្រឹត្តិការណ៍ណាមួយដោយផ្អែកលើកម្រិតដែលពួកគេអាចចងចាំឧទាហរណ៍ស្រដៀងគ្នានេះបានលឿនពីក្នុងខួរក្បាលរបស់ពួកគេ (ឧទាហរណ៍តាមរយៈព័ត៌មានថ្មីៗ ឬបទពិសោធន៍ផ្ទាល់)។ | ដូចជាការដែលយើងខ្លាចមិនហ៊ានជិះយន្តហោះដោយសារទើបតែឃើញព័ត៌មានធ្លាក់យន្តហោះ ទោះបីជាតាមការពិត ការជិះយន្តហោះមានសុវត្ថិភាពជាងការជិះឡានរាល់ថ្ងៃក៏ដោយ។ |
| nudge | ការជំរុញ គឺជាអន្តរាគមន៍កែប្រែស្ថាបត្យកម្មនៃជម្រើស (Choice architecture) ដើម្បីដឹកនាំអាកប្បកិរិយារបស់មនុស្សក្នុងទិសដៅដែលអាចទស្សន៍ទាយបាននិងមានប្រយោជន៍ ដោយមិនមានការរឹតត្បិតជម្រើស ឬមិនពាក់ព័ន្ធនឹងការផ្លាស់ប្តូរការលើកទឹកចិត្តផ្នែកសេដ្ឋកិច្ច (គ្មានប្រាក់រង្វាន់ គ្មានការផាកពិន័យ)។ | ដូចជាការគូសគំនូសជើងតាមកម្រាលឥដ្ឋដើម្បីនាំផ្លូវមនុស្សឱ្យដើរទៅរកធុងសម្រាម ជំនួសឱ្យការប្រើច្បាប់ផាកពិន័យចំពោះអ្នកចោលសម្រាមពាសវាលពាសកាល។ |
| choice architecture | ស្ថាបត្យកម្មនៃជម្រើស គឺជាការរចនា និងការរៀបចំបរិបទឬវិធីសាស្ត្រដែលជម្រើសផ្សេងៗត្រូវបានបង្ហាញដល់អ្នកសម្រេចចិត្ត។ ការរៀបចំនេះ (ឧទាហរណ៍ដូចជាជម្រើសស្វ័យប្រវត្តិ Default option) អាចជះឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងទៅលើជម្រើសចុងក្រោយដែលមនុស្សម្នាក់នឹងជ្រើសរើស។ | ដូចជាការរៀបចំបញ្ជីមុខម្ហូបក្នុងភោជនីយដ្ឋាន ដោយដាក់ម្ហូបដែលហាងចង់លក់ដាច់បំផុតនៅទំព័រមុខគេ ឬក្នុងប្រអប់ដែលទាក់ទាញភ្នែកជាងគេជាដើម។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
