បញ្ហា (The Problem)៖ ឯកសារនេះពិភាក្សាអំពីភាពខ្វះខាតនៃទ្រឹស្តីសេដ្ឋកិច្ចបុរាណដែលពឹងផ្អែកតែលើការគណនាផលប្រយោជន៍ហិរញ្ញវត្ថុ ក្នុងការដោះស្រាយបញ្ហាអំពើពុករលួយ និងការគេចពន្ធ។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការស្រាវជ្រាវនេះពង្រីកទ្រឹស្តី Principal-Agent (Principal-Agent Theory) ដោយរួមបញ្ចូលការរកឃើញនៃសេដ្ឋកិច្ចអាកប្បកិរិយា ដើម្បីវិភាគលើការសម្រេចចិត្តប្រព្រឹត្តបទល្មើស។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Traditional Principal-Agent Theory (Standard Economic Model) ទ្រឹស្តី Principal-Agent បែបប្រពៃណី (ម៉ូដែលសេដ្ឋកិច្ចស្តង់ដារ) |
មានរចនាសម្ព័ន្ធច្បាស់លាស់ក្នុងការគណនាថ្លៃដើមនិងផលចំណេញ និងប្រើប្រាស់ការគំរាមកំហែងតាមរយៈការដាក់ទណ្ឌកម្មធ្ងន់ធ្ងរ។ | មើលរំលងកត្តាចិត្តសាស្ត្ររបស់មនុស្ស ការបង្កើនភ្នាក់ងារត្រួតពិនិត្យអាចបណ្តាលឱ្យមានអំពើពុករលួយកាន់តែច្រើនឡើងតាមរយៈការស៊ីសំណូកបិទបាំង។ | នៅក្នុងការពិសោធន៍សាកល្បងនៅសាកលវិទ្យាល័យ Oxford ការប្រើតែវិធានការផាកពិន័យពីថ្នាក់លើ (Top-down controls) មានភ្នាក់ងារតែ ១០% ប៉ុណ្ណោះដែលរក្សាភាពស្មោះត្រង់។ |
| Behavioral Principal-Agent Theory (Nudge Theory & Behavioral Economics) ទ្រឹស្តី Principal-Agent តាមបែបអាកប្បកិរិយា (ទ្រឹស្តី Nudge និងសេដ្ឋកិច្ចអាកប្បកិរិយា) |
ចំណាយតិច ប្រើប្រាស់ឥទ្ធិពលនៃបទដ្ឋានសង្គម សីលធម៌ និងការរចនាជម្រើស (Choice Architecture) ដើម្បីជំរុញការផ្លាស់ប្តូរអាកប្បកិរិយាដោយស្ម័គ្រចិត្ត។ | ការជំរុញតាមរយៈបទដ្ឋានសង្គមអាចគ្មានប្រសិទ្ធភាពប្រសិនបើអំពើពុករលួយជាទម្លាប់ចាក់ឫសជ្រៅក្នុងសង្គម ហើយមានការព្រួយបារម្ភអំពីក្រមសីលធម៌ក្នុងការបំប្លែងចិត្តសាស្ត្រ។ | អត្រានៃភាពស្មោះត្រង់កើនដល់ ៣០% នៅពេលរួមបញ្ចូលការត្រួតពិនិត្យពីថ្នាក់លើនិងការរាយការណ៍ពីពលរដ្ឋ។ ចំណែកការប្រើប្រាស់សារជំរុញ (Social Norm Letters) នៅអង់គ្លេសជួយបង្កើនអត្រាបង់ពន្ធពី ៣៨.៧% ទៅ ៤៥.៥%។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការអនុវត្តគោលនយោបាយតាមបែបអាកប្បកិរិយាជាទូទៅមានតម្លៃទាបជាងការកសាងយន្តការបង្ខិតបង្ខំផ្នែកច្បាប់ ប៉ុន្តែទាមទារធនធានមនុស្សដែលមានជំនាញច្បាស់លាស់ក្នុងការរចនានិងធ្វើតេស្ត។
ការសិក្សានិងការពិសោធន៍ភាគច្រើនដែលត្រូវបានលើកឡើងក្នុងឯកសារ ត្រូវបានធ្វើឡើងនៅក្នុងបរិបទប្រទេសអភិវឌ្ឍន៍ (ឧ. ចក្រភពអង់គ្លេស សហរដ្ឋអាមេរិក អាល្លឺម៉ង់) និងប្រើប្រាស់សំណាកជានិស្សិតសាកលវិទ្យាល័យ។ នេះជាបញ្ហាគួរឱ្យកត់សម្គាល់សម្រាប់កម្ពុជា ពីព្រោះកម្រិតនៃការទុកចិត្តលើស្ថាប័នរដ្ឋ បទដ្ឋានវប្បធម៌ទូទៅ (Cultural Norms) និងអត្រានៃអំពើពុករលួយមានភាពខុសគ្នាស្រឡះ ដែលអាចធ្វើឱ្យយុទ្ធសាស្ត្រជំរុញ (Nudges) មួយចំនួនប្រហែលជាមិនផ្តល់លទ្ធផលដូចគ្នាឡើយ។
ទោះជាយ៉ាងណាក្តី ទ្រឹស្តីនេះមានសក្តានុពលខ្ពស់សម្រាប់កម្ពុជា ក្នុងការកែទម្រង់ការប្រមូលពន្ធ និងការប្រយុទ្ធប្រឆាំងអំពើពុករលួយតាមរយៈការផ្លាស់ប្តូរផ្នត់គំនិត ជាជាងការពឹងផ្អែកលើការគាបសង្កត់តែមួយមុខ។
ការរួមបញ្ចូលការយល់ដឹងពីសេដ្ឋកិច្ចអាកប្បកិរិយាអាចជួយរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជារចនាគោលនយោបាយប្រកបដោយភាពឆ្លាតវៃ កាត់បន្ថយការគេចវេះពន្ធ និងកសាងទំនុកចិត្តឡើងវិញដោយចំណាយធនធានតិច។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Principal-Agent Theory (PAT) | ទ្រឹស្តីដែលសិក្សាពីទំនាក់ទំនងរវាងភាគីពីរ គឺភាគីម្ចាស់ការ (Principal) ដូចជារដ្ឋាភិបាល ឬប្រជាពលរដ្ឋ ដែលប្រគល់សិទ្ធិអំណាចទៅឱ្យភ្នាក់ងារ (Agent) ដូចជាមន្ត្រីរាជការ ដើម្បីធ្វើការសម្រេចចិត្តជំនួស ដែលជារឿយៗតែងមានទំនាស់ផលប្រយោជន៍រវាងអ្នកទាំងពីរពេលភ្នាក់ងារកេងចំណេញ។ | ដូចជាថៅកែជួលអ្នកគ្រប់គ្រងឱ្យមើលការខុសត្រូវហាងជំនួសខ្លួន តែអ្នកគ្រប់គ្រងបែរជាលួចកេងចំណេញលុយហាងដាក់ហោប៉ៅឯង។ |
| Bounded rationality | គំនិតដែលថាការសម្រេចចិត្តរបស់មនុស្សតែងមានដែនកំណត់ ដោយសារតែពួកគេខ្វះខាតព័ត៌មាន ខ្វះពេលវេលា និងសមត្ថភាពខួរក្បាលមិនអាចគិតលេខវែងឆ្ងាយ ដែលធ្វើឱ្យពួកគេច្រើនតែសម្រេចចិត្តតាមអារម្មណ៍ឬទម្លាប់ ជាជាងការគិតវែកញែករកហេតុផលឱ្យបានល្អិតល្អន់។ | ដូចជាពេលអ្នកទិញទូរស័ព្ទថ្មី អ្នកមិនអាចអានសៀវភៅណែនាំពីគ្រប់ម៉ាកបានទេ គឺអ្នកច្រើនតែទិញម៉ាកដែលអ្នកធ្លាប់ប្រើស្រាប់ ឬទិញតាមការណែនាំរបស់មិត្តភក្តិ។ |
| Narrow bracketing | ភាពលម្អៀងនៃការយល់ដឹងដែលមនុស្សម្នាក់ធ្វើការសម្រេចចិត្តលើបញ្ហាមួយដោយគិតតែមួយជ្រុងតូច ឬក្នុងរយៈពេលខ្លី ដោយមិនបានថ្លឹងថ្លែងពីផលវិបាកសរុបទាំងអស់ឬហានិភ័យធំដែលអាចកើតមាននៅថ្ងៃមុខ។ | ដូចជាមនុស្សដែលសម្រេចចិត្តជក់បារីមួយដើមដោយគិតថាវាមិនអីទេក្នុងពេលនេះ ដោយមិនបានគិតពីជំងឺមហារីកសួតដែលអាចកើតឡើងក្នុងរយៈពេល១០ឆ្នាំក្រោយ។ |
| Betrayal aversion | ការស្អប់ខ្ពើមផ្លូវចិត្តយ៉ាងខ្លាំងរបស់មនុស្សចំពោះការក្បត់ទំនុកចិត្ត។ នៅក្នុងបរិបទអំពើពុករលួយ ប្រជាពលរដ្ឋមានការខឹងសម្បារនិងបាត់បង់ជំនឿចិត្តយ៉ាងខ្លាំងនៅពេលមន្ត្រីរដ្ឋកេងប្រវ័ញ្ចប្រាក់ពន្ធ ព្រោះវាជាការក្បត់កិច្ចសន្យាអំណាចដែលពលរដ្ឋបានប្រគល់ជូន។ | ដូចជាការឈឺចាប់និងខឹងសម្បារខ្លាំងនៅពេលត្រូវមិត្តសម្លាញ់លួចលុយ បើប្រៀបធៀបនឹងការបាត់បង់លុយដោយសារចោរប្លែកមុខលួច។ |
| Loss aversion | ឥរិយាបថដែលមនុស្សមានអារម្មណ៍ភ័យខ្លាចចំពោះការបាត់បង់លុយឬទ្រព្យសម្បត្តិ ច្រើនជាងអារម្មណ៍សប្បាយរីករាយនៅពេលទទួលបានរបស់ដែលមានតម្លៃស្មើគ្នា។ | អ្នកនឹងមានអារម្មណ៍ស្តាយក្រោយនិងខឹងខ្លាំងពេលជ្រុះបាត់លុយ ១០ដុល្លារ ជាងអារម្មណ៍សប្បាយចិត្តពេលរើសបានលុយ ១០ដុល្លារនោះ។ |
| Choice architecture | ការរៀបចំឬរចនារបៀបដែលជម្រើសផ្សេងៗត្រូវបានបង្ហាញដល់ប្រជាពលរដ្ឋ ដើម្បីជួយជំរុញឱ្យពួកគេធ្វើការសម្រេចចិត្តក្នុងទិសដៅដ៏ត្រឹមត្រូវណាមួយ (Nudge) ដោយស្ម័គ្រចិត្តនិងមិនមានការបង្ខិតបង្ខំផ្នែកច្បាប់។ | ដូចជាការដាក់ផ្លែឈើនៅកន្លែងដែលងាយមើលឃើញនិងងាយយកបំផុតក្នុងអាហារដ្ឋាន ដើម្បីជំរុញឱ្យសិស្សរើសញ៉ាំអាហារល្អៗ ជាជាងបង្អែមដែលដាក់នៅកៀនកោះ។ |
| Tax morale | ទឹកចិត្តនិងឆន្ទៈដោយស្ម័គ្រចិត្តរបស់ប្រជាពលរដ្ឋក្នុងការបង់ពន្ធ ដែលកើតចេញពីកត្តាសីលធម៌ ការទុកចិត្តលើរដ្ឋាភិបាល និងការយល់ឃើញពីកាតព្វកិច្ចសង្គម ដោយមិនពឹងផ្អែកតែលើការភ័យខ្លាចច្បាប់ទណ្ឌកម្មនោះទេ។ | គឺដូចជាការបរិច្ចាគលុយចូលបុណ្យដោយចេញពីចិត្តស្មោះត្រង់ ព្រោះអ្នកជឿជាក់ថាគណៈកម្មការវត្តនឹងយកលុយនោះទៅសាងសង់សមិទ្ធផលពិតប្រាកដ។ |
| Salience | ភាពលេចធ្លោនៃព័ត៌មានដែលទាក់ទាញចំណាប់អារម្មណ៍របស់មនុស្សបានលឿនជាងគេ។ ក្នុងគោលនយោបាយពន្ធ ការធ្វើឱ្យតម្លៃពន្ធងាយមើលឃើញច្បាស់លាស់ អាចជះឥទ្ធិពលដល់អាកប្បកិរិយាអ្នកជាប់ពន្ធបានខ្លាំងជាងការលាក់វាក្នុងវិក្កយបត្រដ៏ស្មុគស្មាញ។ | ដូចជាការពាក់អាវពណ៌លឿងឆ្អៅដើរក្នុងចំណោមមនុស្សពាក់អាវពណ៌ខ្មៅ ធ្វើឱ្យគេងាយមើលឃើញ និងងាយចាប់អារម្មណ៍ជាងគេបំផុត។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
