បញ្ហា/ប្រធានបទ (The Problem/Topic)៖ ឯកសារនេះដោះស្រាយនូវបញ្ហាប្រឈមក្នុងការអនុវត្តកិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មសេរី (FTAs) ជំនាន់ថ្មី ដូចជា EVFTA និង CPTPP ដែលទាមទារឱ្យមានការអនុលោមតាមស្តង់ដារបរិស្ថាន ការងារ និងការដោះស្រាយវិវាទវិនិយោគយ៉ាងតឹងរ៉ឹងនៅប្រទេសវៀតណាម។
វិធីសាស្ត្រ (Approach)៖ របាយការណ៍សង្ខេបគោលនយោបាយនេះ ធ្វើការវិភាគលើបទប្បញ្ញត្តិថ្មីៗក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មអន្តរជាតិ និងស្នើឡើងនូវយន្តការសហប្រតិបត្តិការត្រីភាគីដើម្បីធានាប្រសិទ្ធភាពនៃការអនុវត្ត។
សេចក្តីសន្និដ្ឋានសំខាន់ៗ (Key Conclusions)៖
របាយការណ៍នេះបង្ហាញពីភាពស្មុគស្មាញនៃកិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មសេរី (FTAs) ជំនាន់ថ្មីដូចជា EVFTA និង CPTPP ដែលទាមទារយ៉ាងតឹងរ៉ឹងនូវការអនុលោមតាមស្តង់ដារបរិស្ថាន និងសិទ្ធិការងារ។ ដើម្បីដោះស្រាយបញ្ហាប្រឈម និងជម្លោះវិនិយោគដែលកើតមានឡើង កិច្ចសហប្រតិបត្តិការត្រីភាគីរវាង រដ្ឋាភិបាល សាកលវិទ្យាល័យ និងវិស័យឯកជន គឺជាភាពចាំបាច់មិនអាចខ្វះបាន។
| ការរកឃើញ (Finding) | ព័ត៌មានលម្អិត (Detail) | ភស្តុតាង (Evidence) |
|---|---|---|
| បទប្បញ្ញត្តិបរិស្ថាន និងការងារក្នុង FTAs ជំនាន់ថ្មី (Environmental & Labor Provisions in New FTAs) | កិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មជំនាន់ថ្មី ផ្តោតយ៉ាងខ្លាំងលើការអភិវឌ្ឍប្រកបដោយចីរភាព ដោយរួមបញ្ចូលនូវលក្ខខណ្ឌតឹងរ៉ឹងពាក់ព័ន្ធនឹងបម្រែបម្រួលអាកាសធាតុ ថាមពលកកើតឡើងវិញ និងសិទ្ធិការងារ។ EVFTA គឺជាកិច្ចព្រមព្រៀងដ៏ជឿនលឿនមួយដែលគ្រប់ដណ្តប់លើបញ្ហាបរិស្ថានជាច្រើន។ | ការសិក្សាលើកិច្ចព្រមព្រៀងចំនួន ៣៤៩ បង្ហាញថា ៩៧% នៃ FTAs ដែលមានសុពលភាព (ជាពិសេសចាប់តាំងពីឆ្នាំ ២០១៤) មានរួមបញ្ចូលយ៉ាងហោចណាស់នូវមាត្រាមួយស្តីពីបរិស្ថាន ហើយ EVFTA គ្របដណ្តប់លើបញ្ហាបរិស្ថានជាក់លាក់រហូតដល់ទៅ ១០ ចំណុច។ |
| បញ្ហាប្រឈមនៃប្រព័ន្ធតុលាការវិនិយោគថ្មី (Investment Court System - ICS Challenges) | ការបើកចំហរការវិនិយោគទាមទារឲ្យមានការកែលម្អមូលដ្ឋានគតិយុត្តសម្រាប់ការដោះស្រាយវិវាទ។ កិច្ចព្រមព្រៀង EVIPA បានបង្កើតប្រព័ន្ធតុលាការវិនិយោគ (ICS) ដែលជាស្ថាប័នអចិន្ត្រៃយ៍នៅក្រៅប្រព័ន្ធច្បាប់ជាតិ ដែលសេចក្តីសម្រេចរបស់ពួកគេមិនអាចត្រូវបានត្រួតពិនិត្យដោយតុលាការក្នុងស្រុកឡើយ ដែលនេះជាបញ្ហាប្រឈមដ៏ធំសម្រាប់រដ្ឋាភិបាល។ | គិតត្រឹមខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២១ មានករណីប្រហែល ២០ ដែលអ្នកវិនិយោគបរទេសបានជូនដំណឹងពីបំណងចង់ប្តឹងរដ្ឋាភិបាលវៀតណាម។ |
| តួនាទីស្នូលរបស់សាកលវិទ្យាល័យ (Core Role of Universities in Policy Implementation) | សាកលវិទ្យាល័យ និងគ្រឹះស្ថានឧត្តមសិក្សា ដើរតួនាទីជាអន្តរការីដ៏សំខាន់តាមរយៈសសរស្តម្ភ ៣ គឺ៖ ការផ្តល់ប្រឹក្សា ការស្រាវជ្រាវ និងការពិគ្រោះយោបល់។ ពួកគេជួយរដ្ឋាភិបាលក្នុងការរៀបចំគោលនយោបាយ និងជួយក្រុមហ៊ុននានាក្នុងការយល់ដឹងពីបទប្បញ្ញត្តិថ្មីៗ ដើម្បីកាត់បន្ថយថ្លៃដើមនៃការអនុលោមតាមច្បាប់។ | គ្រឹះស្ថានអប់រំចូលរួមចំណែកក្នុងការអភិវឌ្ឍមូលដ្ឋានទិន្នន័យ និងសំណុំសូចនាករវាយតម្លៃ (Indicators) ដើម្បីជួយវាយតម្លៃសក្តានុពល និងផលប៉ះពាល់នៃកិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្ម។ |
របាយការណ៍នេះបានផ្តល់នូវអនុសាសន៍សំខាន់ៗដើម្បីពង្រឹងការអនុវត្តកិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មសេរី តាមរយៈការជំរុញកិច្ចសហប្រតិបត្តិការត្រីភាគី និងការរៀបចំយន្តការដោះស្រាយវិវាទ។
| គោលដៅ (Target) | សកម្មភាព (Action) | អាទិភាព (Priority) |
|---|---|---|
| រាជរដ្ឋាភិបាល (Government) | ត្រូវបង្កើតក្រុមការងារអន្តររដ្ឋាភិបាល (Intergovernmental working groups) ដោយរួមបញ្ចូលអ្នកជំនាញពីស្ថាប័នពាក់ព័ន្ធ ដើម្បីផ្តល់យោបល់ និងដោះស្រាយវិវាទការវិនិយោគឲ្យបានសមស្រប និងយុត្តិធម៌។ | ខ្ពស់ (High) |
| សាកលវិទ្យាល័យ និងស្ថាប័នស្រាវជ្រាវ (Universities & Research Institutions) | ត្រូវដើរតួជាកាតាលីករក្នុងការផ្សព្វផ្សាយចំណេះដឹង បង្កើតមូលដ្ឋានទិន្នន័យ និងធ្វើការស្រាវជ្រាវស៊ីជម្រៅ ដើម្បីផ្តល់ការប្រឹក្សាផ្នែកច្បាប់ និងគោលនយោបាយដល់រដ្ឋាភិបាល និងវិស័យឯកជន។ | ខ្ពស់ (High) |
| វិស័យឯកជន និងសហគ្រាស (Private Sector & Enterprises) | ត្រូវសហការយ៉ាងជិតស្និទ្ធជាមួយសាកលវិទ្យាល័យ ដើម្បីស្វែងយល់ស៊ីជម្រៅអំពីលក្ខខណ្ឌបរិស្ថាន និងការងាររបស់ FTAs ក្នុងគោលបំណងកាត់បន្ថយថ្លៃដើមនៃការអនុលោម និងបង្កើនភាពប្រកួតប្រជែងក្នុងការនាំចេញ។ | មធ្យម (Medium) |
របាយការណ៍នេះមានតម្លៃជាយុទ្ធសាស្ត្រយ៉ាងសំខាន់សម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា ខណៈដែលកម្ពុជាកំពុងធ្វើសមាហរណកម្មកាន់តែស៊ីជម្រៅទៅក្នុងសេដ្ឋកិច្ចតំបន់ និងពិភពលោក តាមរយៈកិច្ចព្រមព្រៀងដូចជា RCEP និង CCFTA។ កម្ពុជាអាចទាញយកបទពិសោធន៍នេះដើម្បីកសាងយន្តការសហប្រតិបត្តិការត្រីភាគី ដើម្បីដោះស្រាយបញ្ហាប្រឈមពាក់ព័ន្ធនឹងបទប្បញ្ញត្តិថ្មីៗក្នុងពាណិជ្ជកម្មអន្តរជាតិ។
ការកសាងប្រព័ន្ធសហប្រតិបត្តិការដ៏រឹងមាំរវាង រដ្ឋ សាកលវិទ្យាល័យ និងវិស័យឯកជន គឺជាគន្លឹះយុទ្ធសាស្ត្រដើម្បីធានាថាកម្ពុជាអាចទាញយកអត្ថប្រយោជន៍អតិបរមាពី FTAs និងទាក់ទាញការវិនិយោគផ្ទាល់ពីបរទេស (FDI) ប្រកបដោយចីរភាពនិងសុវត្ថិភាព។
ដើម្បីអនុវត្តតាមអនុសាសន៍នៃរបាយការណ៍នេះ គួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| New-generation FTAs | កិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មសេរីជំនាន់ថ្មី មិនត្រឹមតែផ្តោតលើការកាត់បន្ថយពន្ធគយប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងរួមបញ្ចូលនូវលក្ខខណ្ឌតឹងរ៉ឹងទាក់ទងនឹងការអភិវឌ្ឍប្រកបដោយចីរភាព ការការពារបរិស្ថាន និងសិទ្ធិការងារ ដែលទាមទារឱ្យប្រទេសហត្ថលេខី (ដូចជាវៀតណាម ឬកម្ពុជា) កែទម្រង់ច្បាប់ក្នុងស្រុករបស់ខ្លួនជាចាំបាច់។ | ដូចជាកិច្ចសន្យាជំនួញដែលមិនត្រឹមតែបញ្ចុះតម្លៃទំនិញប៉ុណ្ណោះទេ តែតម្រូវឱ្យអ្នកផលិតត្រូវតែរក្សាបរិស្ថាន និងមើលថែទាំបុគ្គលិកឱ្យបានល្អទៀតផង។ |
| Investment Court System (ICS) | ជាយន្តការដោះស្រាយវិវាទការវិនិយោគថ្មីមួយដែលបង្កើតឡើងដោយកិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្ម (ដូចជា EVIPA) ដែលប្រើប្រាស់ប្រព័ន្ធតុលាការអចិន្ត្រៃយ៍នៅក្រៅប្រព័ន្ធច្បាប់ជាតិ ដើម្បីធានាភាពមិនលំអៀង និងតម្លាភាពរវាងរដ្ឋ និងអ្នកវិនិយោគបរទេស ជំនួសឱ្យប្រព័ន្ធមជ្ឈត្តកម្មចាស់ (ISDS)។ | ដូចជាការជួលអាជ្ញាកណ្តាលអន្តរជាតិដែលឯករាជ្យនិងប្រចាំការ ដើម្បីមកកាត់ក្តីជម្លោះរវាងរដ្ឋាភិបាលនិងអ្នកវិនិយោគបរទេស ដោយមិនពឹងផ្អែកលើតុលាការក្នុងស្រុក។ |
| Precautionary principle | ជាគោលការណ៍ផ្នែកបរិស្ថាននៅក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្ម ដែលអនុញ្ញាតឱ្យរដ្ឋាភិបាលចាត់វិធានការការពារជាមុន ឬរឹតត្បិតការនាំចូល ដើម្បីទប់ទល់នឹងហានិភ័យបរិស្ថាន ឬសុខភាព ទោះបីជាមិនទាន់មានភស្តុតាងវិទ្យាសាស្ត្រពេញលេញបញ្ជាក់ពីគ្រោះថ្នាក់នោះក៏ដោយ។ | ដូចជាការពាក់មួកសុវត្ថិភាពទុកជាមុនរាល់ពេលជិះម៉ូតូ ទោះបីជាយើងមិនទាន់ដឹងច្បាស់ថានឹងមានគ្រោះថ្នាក់ចរាចរណ៍កើតឡើងក៏ដោយ។ |
| Tripartite Cooperation | ជាកិច្ចសហការយ៉ាងជិតស្និទ្ធរវាងតួអង្គសំខាន់បីគឺ រដ្ឋាភិបាល សាកលវិទ្យាល័យ និងវិស័យឯកជន (សហគ្រាស) ដើម្បីសិក្សា បង្កើត និងអនុវត្តគោលនយោបាយពាណិជ្ជកម្មអន្តរជាតិឱ្យមានប្រសិទ្ធភាព និងជួយក្រុមហ៊ុនកាត់បន្ថយថ្លៃដើមក្នុងការអនុលោមតាមច្បាប់។ | ដូចជាជើងកាមេរ៉ាដែលមានជើងបី (រដ្ឋ សាលា ក្រុមហ៊ុន) បើខ្វះជើងណាមួយ នោះកាមេរ៉ានឹងដួល ហើយថតរូបយកលទ្ធផលល្អមិនបានឡើយ។ |
| Intergovernmental working groups | ជាក្រុមការងារចម្រុះដែលប្រមូលផ្តុំអ្នកជំនាញ និងតំណាងពីក្រសួងស្ថាប័នរដ្ឋផ្សេងៗគ្នា ដើម្បីរួមគ្នាដោះស្រាយបញ្ហាស្មុគស្មាញ (ដូចជាវិវាទវិនិយោគអន្តរជាតិ) ដោយធានាបាននូវការសម្រេចចិត្តដែលមានទិដ្ឋភាពគ្រប់ជ្រុងជ្រោយ និងមិនលំអៀង។ | ដូចជាការប្រមូលគ្រូពេទ្យឯកទេសផ្សេងៗគ្នា (បេះដូង សួត ក្រពះ) មកប្រជុំគ្នាដើម្បីពិភាក្សារកវិធីព្យាបាលអ្នកជំងឺធ្ងន់ធ្ងរម្នាក់ឱ្យបានជាសះស្បើយ។ |
| Sanitary and Phytosanitary (SPS) measures | វិធានការអនាម័យ និងភូតគាមអនាម័យ គឺជាច្បាប់ប្បញ្ញត្តិដែលប្រទេសនានាប្រើប្រាស់ដើម្បីការពារសុខភាពមនុស្ស សត្វ និងរុក្ខជាតិ ពីហានិភ័យដែលកើតចេញពីការនាំចូលផលិតផលកសិកម្ម និងចំណីអាហារ ដែលរដ្ឋាភិបាលត្រូវតែធ្វើទំនើបកម្មជាប្រចាំដើម្បីស្របតាមស្តង់ដារពាណិជ្ជកម្មអន្តរជាតិ។ | ដូចជាការត្រួតពិនិត្យសុខភាព និងការបាញ់ថ្នាំសម្លាប់មេរោគលើវ៉ាលីរបស់អ្នកដំណើរនៅព្រលានយន្តហោះ ដើម្បីការពារកុំឱ្យមានជំងឺឆ្លងចូលប្រទេស។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
