បញ្ហា (The Problem)៖ ទោះបីជាត្រី Usipa (Engraulicypris sardella) គឺជាប្រភពប្រូតេអ៊ីនដ៏សំខាន់ និងមានតម្រូវការខ្ពស់នៅក្នុងប្រទេសម៉ាឡាវីក៏ដោយ ក៏សក្តានុពលសេដ្ឋកិច្ចរបស់វានៅតែមិនទាន់ប្រើប្រាស់អស់លទ្ធភាព ដោយសារភាពទន់ខ្សោយ និងភាពគ្មានប្រសិទ្ធភាពនៃប្រព័ន្ធទីផ្សារ។ ការសិក្សានេះមានគោលបំណងវិភាគស៊ីជម្រៅពីរចនាសម្ព័ន្ធទីផ្សារ ដើម្បីរកឱ្យឃើញនូវរនាំងរារាំង និងកែលម្អការចែកចាយប្រាក់ចំណេញប្រកបដោយសមធម៌។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការសិក្សានេះបានប្រើប្រាស់វិធីសាស្ត្រវាយតម្លៃផ្អែកលើគំរូរចនាសម្ព័ន្ធ ឥរិយាបថ និងដំណើរការទីផ្សារ (Structure, Conduct, and Performance - SCP) រួមជាមួយនឹងការចុះប្រមូលទិន្នន័យជាក់ស្តែង។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Herfindahl-Hirschman Index (HHI) ការគណនាសន្ទស្សន៍កំហាប់ទីផ្សារ (HHI) |
ផ្តល់នូវរង្វាស់បរិមាណជាក់លាក់ដើម្បីវាយតម្លៃកម្រិតនៃការប្រកួតប្រជែង ឬឯកាធិការនៅក្នុងទីផ្សារយ៉ាងច្បាស់លាស់។ | ទាមទារទិន្នន័យជំរឿនពេញលេញពីអ្នកចូលរួមទីផ្សារទាំងអស់ ដែលជាការលំបាកក្នុងការអនុវត្តជាក់ស្តែងសម្រាប់ទីផ្សារក្រៅផ្លូវការ។ | សន្ទស្សន៍ HHI មានតម្លៃចន្លោះពី ១៥០០ ទៅ ២៥០០ ដែលបង្ហាញថាទីផ្សារត្រី Usipa មានការប្រកួតប្រជែងកម្រិតមធ្យម តែមាននិន្នាការឯកាធិការ (Oligopolistic) ខ្លះៗ។ |
| Total Gross Marketing Margin (TGMM) ការគណនារឹមប្រាក់ចំណេញទីផ្សារសរុប (TGMM) |
ជួយបង្ហាញយ៉ាងច្បាស់អំពីភាពគ្មានប្រសិទ្ធភាពនៃការចែកចាយ និងការកើនឡើងចំណាយនៅតាមដំណាក់កាលនីមួយៗនៃខ្សែច្រវាក់តម្លៃ។ | មិនបានផ្តោតលើការវាយតម្លៃគុណតម្លៃបន្ថែម (Value Addition) ដែលកើតចេញពីការកែច្នៃគុណភាពត្រីនៅតាមដំណាក់កាលនីមួយៗនោះទេ។ | បណ្តាញទីផ្សារវែងជាងគេមានរឹមចំណេញរហូតដល់ ៧១,៤១% នៃតម្លៃចុងក្រោយ ដែលបង្ហាញពីការចំណាយខ្ពស់លើប្រតិបត្តិការនិងអន្តរការី។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការសិក្សានេះមិនទាមទារធនធានកុំព្យូទ័រធំដុំទេ ប៉ុន្តែតម្រូវឱ្យមានការខិតខំប្រឹងប្រែងខ្លាំងក្នុងការចុះប្រមូលទិន្នន័យផ្ទាល់នៅតាមទីផ្សារនិងកន្លែងនេសាទ។
ការសិក្សានេះត្រូវបានធ្វើឡើងនៅក្នុងស្រុកចំនួន៣ នៃប្រទេសម៉ាឡាវី ដោយផ្តោតលើទីផ្សារត្រី Usipa (Engraulicypris sardella)។ ទិន្នន័យភាគច្រើនពឹងផ្អែកលើការឆ្លើយតបរបស់អ្នកចូលរួម (Self-reported data) ក្នុងប្រព័ន្ធទីផ្សារក្រៅផ្លូវការ ដែលអាចមានភាពលម្អៀង។ សម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា ការយល់ដឹងពីចំណុចនេះមានសារៈសំខាន់ ព្រោះប្រព័ន្ធទីផ្សារត្រីទឹកសាបរបស់យើងក៏មានលក្ខណៈក្រៅផ្លូវការ និងមានអន្តរការីច្រើនស្រដៀងគ្នានេះដែរ។
វិធីសាស្ត្រនៃការវិភាគរចនាសម្ព័ន្ធ ឥរិយាបថ និងដំណើរការទីផ្សារ (SCP Paradigm) នេះ គឺមានប្រយោជន៍ខ្លាំងណាស់សម្រាប់ការវាយតម្លៃខ្សែច្រវាក់តម្លៃជលផលនៅប្រទេសកម្ពុជា។
សរុបមក ការអនុវត្តគំរូវិភាគនេះអាចជួយអ្នកស្រាវជ្រាវ និងអ្នករៀបចំគោលនយោបាយកម្ពុជាក្នុងការកំណត់អត្តសញ្ញាណភាពគ្មានប្រសិទ្ធភាពទីផ្សារ និងបង្កើនចំណែកប្រាក់ចំណេញដល់អ្នកនេសាទ។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Herfindahl-Hirschman Index (សន្ទស្សន៍កំហាប់ទីផ្សារ Herfindahl-Hirschman) | ជារូបមន្តសេដ្ឋកិច្ចសម្រាប់វាស់វែងទំហំនៃការប្រកួតប្រជែងនៅក្នុងទីផ្សារ ដោយបូកបញ្ចូលការ៉េនៃចំណែកទីផ្សារ (Market Share) របស់ក្រុមហ៊ុន ឬអ្នកលក់នីមួយៗ។ តម្លៃកាន់តែខ្ពស់មានន័យថាទីផ្សារនោះខ្វះការប្រកួតប្រជែង ហើយត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយអ្នកលក់ ឬឈ្មួញធំៗតែមួយក្តាប់តូច។ | ដូចជាការមើលថា តើលុយក្នុងបន្ទប់មួយត្រូវកាន់កាប់ដោយមនុស្ស១០០នាក់ក្នុងចំនួនស្មើៗគ្នា ឬក៏ត្រូវក្តោបក្តាប់ដោយមនុស្សតែ២ទៅ៣នាក់។ |
| Oligopolistic (កึ่งឯកាធិការ / ទីផ្សារដែលមានអ្នកគ្រប់គ្រងតិចតួច) | ជាប្រភេទរចនាសម្ព័ន្ធទីផ្សារដែលត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយអ្នកលក់ ឬក្រុមហ៊ុនធំៗមួយចំនួនតូច ដែលធ្វើឱ្យពួកគេមានអំណាចក្នុងការកំណត់តម្លៃទីផ្សារ កាត់បន្ថយការប្រកួតប្រជែង និងជះឥទ្ធិពលដល់អ្នកចូលរួមផ្សេងទៀត។ | ដូចជាទីផ្សារក្រុមហ៊ុនទូរស័ព្ទចល័តនៅកម្ពុជា ដែលមានតែក្រុមហ៊ុនធំៗ៣ ឬ៤ ដែលក្តោបក្តាប់អតិថិជនស្ទើរតែទាំងអស់ ហើយតម្លៃសេវាកម្មជារឿយៗតែងតែប្រហាក់ប្រហែលគ្នាជានិច្ច។ |
| Information asymmetry (ភាពអសមមាត្រនៃព័ត៌មាន) | ជាស្ថានភាពក្នុងប្រតិបត្តិការទីផ្សារដែលភាគីម្ខាង (ច្រើនតែជាអ្នកទិញដុំ ឬឈ្មួញកណ្តាល) មានព័ត៌មានច្រើនជាងភាគីម្ខាងទៀត (ដូចជាអ្នកផលិត ឬអ្នកនេសាទ) ទាក់ទងនឹងតម្លៃទំនិញ គុណភាព ឬតម្រូវការទីផ្សារជាក់ស្តែង ដែលនាំឱ្យភាគីមានព័ត៌មានតិចជាងត្រូវខាតបង់ប្រយោជន៍ ឬត្រូវបង្ខំចិត្តលក់ក្នុងតម្លៃថោក។ | ដូចជាការដែលអ្នកយកឡានទៅជួសជុល ហើយជាងដឹងច្បាស់ពីគ្រឿងបន្លាស់និងតម្លៃពិតប្រាកដ ខណៈអ្នកមិនដឹងអ្វីសោះ ទើបងាយស្រួលឱ្យជាងគិតលុយលើសតម្លៃរហូតដល់អ្នកខាតបង់។ |
| Total Gross Marketing Margin (រឹមប្រាក់ចំណេញទីផ្សារសរុប) | ជារង្វាស់នៃភាពខុសគ្នារវាងតម្លៃដែលអ្នកប្រើប្រាស់ចុងក្រោយបានបង់ និងតម្លៃដែលអ្នកផលិត (អ្នកនេសាទ) ទទួលបាន ដែលគិតជាភាគរយ។ វាបង្ហាញពីទំហំនៃការកើនឡើងការចំណាយ និងប្រាក់ចំណេញដែលត្រូវបានកាត់យកដោយឈ្មួញកណ្តាលឆ្លងកាត់បណ្តាញចែកចាយនីមួយៗ។ រឹមប្រាក់ចំណេញកាន់តែខ្ពស់ បង្ហាញពីប្រព័ន្ធទីផ្សារកាន់តែគ្មានប្រសិទ្ធភាព។ | ដូចជាផ្លែស្វាយមួយគីឡូទិញពីចម្ការតម្លៃ ១០០០រៀល តែពេលយកមកលក់នៅផ្សារភ្នំពេញឡើងដល់ ៣០០០រៀល។ រឹមចំណេញទីផ្សារសរុបគឺ ២០០០រៀល ដែលស្មើនឹង ៦៦% នៃតម្លៃចុងក្រោយ ដោយលុយនេះធ្លាក់ទៅលើថ្លៃដឹកជញ្ជូននិងឈ្មួញកណ្តាល។ |
| Price collusion (ការឃុបឃិតកំណត់តម្លៃ) | ជាការព្រមព្រៀងគ្នាដោយសម្ងាត់ ឬក្រៅផ្លូវការរវាងអ្នកលក់ឬក្រុមហ៊ុនប្រកួតប្រជែងនៅក្នុងទីផ្សារ ដើម្បីកំណត់តម្លៃលក់រួមគ្នាក្នុងកម្រិតខ្ពស់ ដើម្បីបង្កើនប្រាក់ចំណេញរៀងៗខ្លួន និងរារាំងអ្នកលក់ថ្មីមិនឱ្យចូលទីផ្សារបាន ដែលទង្វើនេះជះឥទ្ធិពលអាក្រក់ដល់អ្នកទិញដែលត្រូវបង្ខំចិត្តទិញក្នុងតម្លៃថ្លៃ។ | ដូចជាអ្នកលក់សាច់ជ្រូកក្នុងផ្សារ៤នាក់ ណាត់គ្នាឡើងថ្លៃសាច់ជ្រូកព្រមៗគ្នាក្នុងថ្ងៃតែមួយ ដើម្បីកុំឱ្យអតិថិជនមានជម្រើសទិញថោកជាងនេះពីតូបណាមួយឡើយ។ |
| Small pelagic fish (ត្រីប្រភេទពាក់កណ្តាលផ្ទៃទឹកខ្នាតតូច) | ជាប្រភេទត្រីខ្នាតតូចដែលរស់នៅនិងចិញ្ចឹមជីវិតនៅក្នុងតំបន់ស្រទាប់ទឹកកណ្តាល ឬជិតផ្ទៃទឹកនៃសមុទ្រ ឬបឹងធំៗ (Pelagic zone) ដោយមិនរស់នៅជាប់បាត ឬក្បែរច្រាំងឡើយ។ នៅក្នុងអត្ថបទនេះគឺផ្តោតលើត្រី Usipa ដែលជាប្រភេទត្រីសមុទ្រខ្នាតតូចពេញនិយមនៅម៉ាឡាវី។ | ដូចជាត្រីកន្ត្រងប្រេង ឬត្រីចង្វា ដែលចូលចិត្តហែលជាហ្វូងនៅពាក់កណ្តាលផ្ទៃទឹក មិនមែនដូចត្រីអណ្តែងដែលចូលចិត្តជ្រកតាមភក់បាតបឹងនោះទេ។ |
| Structure Conduct and Performance Paradigm (គំរូរចនាសម្ព័ន្ធ ឥរិយាបថ និងដំណើរការទីផ្សារ) | ជាទ្រឹស្តីសេដ្ឋកិច្ចឧស្សាហកម្មដែលប្រើសម្រាប់វិភាគទីផ្សារ ដោយឈរលើគោលការណ៍ថា រចនាសម្ព័ន្ធរបស់ទីផ្សារ (Structure - ចំនួនអ្នកទិញ/អ្នកលក់) ជះឥទ្ធិពលដល់ឥរិយាបថរបស់តួអង្គ (Conduct - ការកំណត់តម្លៃ/ការប្រកួតប្រជែង) ដែលចុងក្រោយកំណត់នូវលទ្ធផល ឬដំណើរការនៃទីផ្សារនោះ (Performance - ការបែងចែកប្រាក់ចំណេញ/ប្រសិទ្ធភាព)។ | ដូចជាការវាយតម្លៃសាលារៀនមួយ ដោយមើលលើចំនួនសិស្សនិងចំនួនគ្រូ (រចនាសម្ព័ន្ធ) តើគ្រូបង្រៀននិងសិស្សរៀនរបៀបណា (ឥរិយាបថ) និងលទ្ធផលប្រឡងជាប់បានប៉ុន្មានភាគរយ (ដំណើរការ)។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
