បញ្ហា (The Problem)៖ ឯកសារនេះដោះស្រាយបញ្ហានៃកង្វះខាតទិន្នន័យស្រាវជ្រាវដែលអាចប្រៀបធៀបគ្នាបានស្តីពីសត្វថលជលិក (amphibians) ដោយធ្វើការវាយតម្លៃវិធីសាស្ត្រតាមដានចម្រុះ ដើម្បីផ្តល់ជាគោលការណ៍ណែនាំស្តង់ដាររួមមួយសម្រាប់ការងារអភិរក្ស។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការសិក្សានេះពឹងផ្អែកលើការស្រាវជ្រាវរយៈពេល៤ឆ្នាំនៅឧទ្យានជាតិ Taï ប្រទេសកូតឌីវ័រ (Côte d'Ivoire) ដោយប្រើយុទ្ធសាស្ត្រប្រៀបធៀបបច្ចេកទេសតាមដានសត្វថលជលិកនៅតាមទីជម្រកខុសៗគ្នា។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Standardized Visual and Acoustic Transect Sampling (SVTS & SATS) ការស្ទង់ទិន្នន័យតាមខ្សែបន្ទាត់ដោយការមើលនិងស្តាប់តាមស្តង់ដារ |
វិធីសាស្ត្រនេះល្អបំផុតសម្រាប់ការប្រមូលទិន្នន័យបរិមាណ (Quantitative) និងតំណាងឱ្យសហគមន៍សត្វទាំងមូលបានល្អ។ វាមានប្រសិទ្ធភាពខ្ពស់ក្នុងការកត់ត្រាសត្វកង្កែបដែលរស់នៅលើស្លឹកឈើជ្រុះ និងសត្វរស់នៅលើដើមឈើ ដោយមានផលប៉ះពាល់ដល់បរិស្ថានកម្រិតទាប។ | ទាមទារការចំណាយពេលវេលាច្រើនក្នុងការចុះដើរតាមខ្សែបន្ទាត់ជាប្រចាំ និងទាមទារឱ្យមានការកំណត់ស្តង់ដារតឹងរ៉ឹង។ មិនសូវមានប្រសិទ្ធភាពក្នុងការកត់ត្រាប្រភេទសត្វដែលរស់នៅក្រោមដី។ | កត់ត្រាបានសត្វចំនួន ១៥,០០៧ ក្បាល ដែលស្មើនឹង ៣៧ ប្រភេទ (៨៦% នៃប្រភេទសត្វសរុបក្នុងតំបន់សិក្សា)។ |
| Visual and Acoustic Encounter Surveys (VES/AES) ការស្ទង់មតិដោយការជួបប្រទះផ្ទាល់តាមរយៈការមើលនិងស្តាប់ |
មានប្រសិទ្ធភាពខ្ពស់បំផុតក្នុងការស្វែងរកចំនួនប្រភេទសត្វសរុប (Species richness) និងស័ក្តិសមបំផុតសម្រាប់ការវាយតម្លៃជីវចម្រុះរហ័ស (Rapid assessments)។ មានការចំណាយតិចទាំងពេលវេលា និងសម្ភារៈ។ | មិនអាចផ្តល់ទិន្នន័យបរិមាណច្បាស់លាស់ដើម្បីវាស់ស្ទង់ដង់ស៊ីតេសត្វ ឬសម្រាប់ការសិក្សាប្រៀបធៀបរយៈពេលវែងបានទេ ដោយសារកិច្ចប្រឹងប្រែងនៃការស្វែងរកអាស្រ័យលើភាពស្មុគស្មាញនៃទីជម្រក។ | រកឃើញប្រភេទសត្វច្រើនជាងគេរហូតដល់ ៣៩ ប្រភេទ (៩០.៧% នៃប្រភេទសត្វសរុបក្នុងតំបន់)។ |
| Trapping (Pitfall and Funnel Traps) ការដាក់អន្ទាក់រណ្តៅ និងអន្ទាក់មាត់ចីវលោ |
មានប្រយោជន៍ និងមានប្រសិទ្ធភាពតែមួយគត់សម្រាប់ការកត់ត្រាប្រភេទសត្វថលជលិកដែលរស់នៅលាក់ខ្លួនក្រោមដី (Fossorial species) ដែលវិធីសាស្ត្រផ្សេងទៀតមិនអាចរកឃើញ។ | ទាមទារការថែទាំខ្ពស់បំផុត (ត្រូវចុះពិនិត្យរាល់ថ្ងៃ) មានប្រសិទ្ធភាពទាបសម្រាប់ការកត់ត្រាសត្វភាគច្រើន ព្រមទាំងអាចបង្កការរំខានដល់ប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ី និងទីជម្រកសត្វ។ | ចាប់បានសត្វតែ ១០ ប្រភេទប៉ុណ្ណោះ (២៣.២% នៃប្រភេទសត្វសរុប) ហើយសត្វកង្កែបតូចៗភាគច្រើនអាចលោតគេចចេញពីអន្ទាក់បាន។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការសិក្សានេះទាមទារការចំណាយពេលវេលា និងកម្លាំងពលកម្មខ្ពស់ ជាពិសេសសម្រាប់ការប្រើប្រាស់អន្ទាក់ និងការដើរតាមខ្សែបន្ទាត់ ខណៈដែលការចំណាយលើសម្ភារៈឧបករណ៍មានកម្រិតទាបបំផុត។
ការសិក្សានេះត្រូវបានធ្វើឡើងនៅក្នុងឧទ្យានជាតិ Taï នៃប្រទេសកូតឌីវ័រ (តំបន់អាហ្វ្រិកខាងលិច) ដែលជាតំបន់ព្រៃទឹកភ្លៀងត្រូពិចតាមរដូវកាល។ ទោះបីជាប្រភេទសត្វមានភាពខុសគ្នាក៏ពិតមែន ប៉ុន្តែលក្ខណៈប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីនេះមានភាពស្រដៀងគ្នាខ្លាំងទៅនឹងតំបន់ព្រៃស្រោង និងព្រៃពាក់កណ្តាលស្រោងនៅកម្ពុជា។ ដូច្នេះ វិធីសាស្ត្រដែលទទួលបានជោគជ័យ និងអត្រាប្រសិទ្ធភាពដែលបានរកឃើញនៅទីនេះ ទំនងជានឹងអាចយកមកអនុវត្តប្រកបដោយប្រសិទ្ធភាពខ្ពស់នៅតំបន់ព្រៃត្រូពិចក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។
បណ្តុំវិធីសាស្ត្រតាមដានទាំងនេះមានសារៈសំខាន់ និងអាចយកមកអនុវត្តបានយ៉ាងជោគជ័យសម្រាប់ការស្រាវជ្រាវ និងអភិរក្សជីវចម្រុះនៅប្រទេសកម្ពុជា។
សរុបមក ការជ្រើសរើសវិធីសាស្ត្រស្រាវជ្រាវដែលត្រឹមត្រូវតាមបរិបទ នឹងជួយសន្សំសំចៃធនធានរបស់ស្ថាប័នអភិរក្ស ព្រមទាំងធានាបាននូវទិន្នន័យស្តង់ដារដែលអាចប្រើប្រាស់ដើម្បីតាក់តែងគោលនយោបាយការពារធនធានធម្មជាតិនៅកម្ពុជា។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Transect sampling | វាជាវិធីសាស្រ្តវាស់ស្ទង់ដោយកំណត់ខ្សែបន្ទាត់ស្របឬចតុកោណកែងក្នុងទីតាំងសិក្សា ដែលអ្នកស្រាវជ្រាវត្រូវដើរតាមខ្សែនោះក្នុងល្បឿនថេរ ដើម្បីរាប់និងកត់ត្រាប្រភេទសត្វក្នុងគម្លាតចម្ងាយកំណត់ណាមួយ។ | ដូចជាការគូសបន្ទាត់លើផែនទី ហើយយើងដើរតាមបន្ទាត់នោះដើម្បីរាប់ចំនួនសត្វដែលនៅសងខាងផ្លូវក្នុងចម្ងាយដែលយើងអាចមើលឃើញ។ |
| Visual and acoustic encounter surveys (VES/AES) | វាជាវិធីសាស្រ្តដែលអ្នកស្រាវជ្រាវប្រើពេលវេលាកំណត់ជាក់លាក់មួយដើម្បីដើររុករកសត្វនៅតំបន់ណាមួយ ដោយកត់ត្រាប្រភេទសត្វដែលបានជួបប្រទះផ្ទាល់នឹងភ្នែក (Visual) និងតាមរយៈការស្តាប់សំឡេងយំរបស់វា (Acoustic)។ | ដូចជាការលេងលាក់រក ដែលអ្នកមានពេល១ម៉ោងដើម្បីដើររកមិត្តភក្តិទាំងអស់ក្នុងសួនច្បារដោយប្រើភ្នែកមើលនិងត្រចៀកស្តាប់។ |
| Pitfall traps with drift fences | ជាបច្ចេកទេសចាប់សត្វដោយការប្រើប្រាស់របាំងសំណាញ់បាំងផ្លូវ ដើម្បីបង្ខំឲ្យសត្វលោតឬដើរតាមរបាំងនោះរហូតធ្លាក់ចូលទៅក្នុងធុងឬរណ្តៅដែលគេបានកប់ត្រៀមទុក។ | ដូចជាការធ្វើរបងបាំងផ្លូវទឹកហូរ ដើម្បីតម្រង់ឲ្យត្រីហូរធ្លាក់ចូលទៅក្នុងលូឬកន្ត្រកដែលយើងត្រៀមទុកទាក់យកពួកវា។ |
| Amphibian guild | ការចាត់ថ្នាក់ក្រុមសត្វថលជលិក (កង្កែប គីង្គក់) ជាអនុក្រុម ទៅតាមលក្ខណៈបរិស្ថានវិទ្យា ទម្លាប់នៃការរស់នៅ និងទីជម្រករបស់ពួកវា (ឧទាហរណ៍៖ ក្រុមរស់នៅក្រោមដី ក្រុមរស់នៅលើដើមឈើ ឬក្រុមរស់នៅក្នុងទឹក)។ | ដូចជាការបែងចែកក្រុមសិស្សក្នុងសាលាទៅតាមចំណង់ចំណូលចិត្ត (ក្រុមចូលចិត្តកីឡា ក្រុមសិល្បៈ ក្រុមសិក្សា) ដើម្បីងាយស្រួលធ្វើការវិភាគ។ |
| Fossorial species | វាសំដៅលើប្រភេទសត្វដែលមានទម្លាប់រស់នៅ លាក់ខ្លួន និងកាយរូងនៅក្រោមដី ដែលធ្វើឲ្យវិធីសាស្រ្តដើរមើលតាមធម្មតាមិនអាចឬពិបាកនឹងរកឃើញពួកវាខ្លាំងបំផុត។ | ដូចជាទាហានដែលជីកត្រង់សេ និងលាក់ខ្លួននៅក្រោមដីដើម្បីកុំឲ្យសត្រូវមើលឃើញពីខាងលើ។ |
| Snout-vent-length (SVL) | ជារង្វាស់ប្រវែងស្តង់ដារសម្រាប់វាស់ទំហំសត្វថលជលិក ដោយវាស់ពីចុងច្រមុះ (snout) ទៅដល់រន្ធបញ្ចេញចោល (vent) នៅខាងចុងពោះ ដោយមិនរាប់បញ្ចូលប្រវែងជើង ឬកន្ទុយឡើយ។ | ដូចជាការវាស់កម្ពស់មនុស្សពីចុងជើងដល់កំពូលក្បាល ដោយមិនបូកបញ្ចូលប្រវែងសក់ ឬមួកនោះទេ។ |
| Cryptic species | វាជាប្រភេទសត្វដែលមានរូបរាង ឬពណ៌សម្បុរលាយឡំទៅនឹងមជ្ឈដ្ឋានជុំវិញ ដែលធ្វើឲ្យយើងពិបាកនឹងសម្គាល់ឃើញពួកវាដោយភ្នែកទទេ ប្រសិនបើគ្មានការប្រើប្រាស់ឧបករណ៍ស្តាប់សំឡេង។ | ដូចជាទាហានដែលស្លៀកពាក់ឯកសណ្ឋានទាហានប៉ារ៉ាលាក់ខ្លួនក្នុងព្រៃ ដែលយើងស្ទើរតែមិនអាចមើលឃើញទាល់តែសោះ ប្រសិនបើគ្មានអ្នកបញ្ចេញសំឡេង។ |
| Quadrat sampling | ជាវិធីសាស្ត្ររៀបចំដីជាក្រឡាការ៉េតូចៗដែលត្រូវបានជ្រើសរើសដោយចៃដន្យនៅក្នុងតំបន់សិក្សា ដើម្បីពិនិត្យនិងរាប់ចំនួនសត្វទាំងអស់ដែលមានក្នុងក្រឡាការ៉េនីមួយៗនោះយ៉ាងល្អិតល្អន់។ | ដូចជាការគូសក្រឡាអុកលើវាលស្មៅ ហើយរាប់ចំនួនសត្វល្អិតតែនៅក្នុងក្រឡាអុកមួយចំនួនដែលយើងបានចាប់ឆ្នោតរើសយក។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
