បញ្ហា (The Problem)៖ សារធាតុពុលសរីរាង្គដែលស្ថិតស្ថេរ (Persistent Organic Pollutants) ជាពិសេសសមាសធាតុ Polychlorinated Biphenyls (PCBs) បន្តកើនឡើង និងបង្កផលប៉ះពាល់យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដល់បរិស្ថាននិងសុខភាព ខណៈវិធីសាស្ត្រកម្ចាត់ចោលបែបប្រពៃណីមានតម្លៃថ្លៃ និងបង្កើតអនុផលពុល។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការសិក្សានេះគឺជាការពិនិត្យឡើងវិញ (Literature Review) ទៅលើនិន្នាការ និងយន្តការនៃវិធីសាស្ត្រជីវសាស្ត្រផ្សេងៗក្នុងការស្តារដីដែលកខ្វក់ដោយសារធាតុ PCBs ។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Thermal process ដំណើរការដុតដោយកម្ដៅ |
អាចកម្ចាត់សមាសធាតុពុលបានច្រើនប្រភេទ រួមទាំង PCBs ។ មានប្រសិទ្ធភាពខ្ពស់ក្នុងការបំផ្លាញជាតិពុលទាំងស្រុង។ | ទាមទារការចំណាយថវិកាខ្ពស់បំផុត និងបច្ចេកវិទ្យាស្មុគស្មាញ។ វាបំផ្លាញរចនាសម្ព័ន្ធដី និងមិនអាចប្រើជាមួយដីដែលមានសារធាតុសរីរាង្គខ្ពស់ ឬកម្រិតជ្រាបទឹកទាបបានទេ។ | បញ្ចេញឧស្ម័នពុលចេញពីដី ហើយដុតកម្ទេចនៅសីតុណ្ហភាពរហូតដល់ ១២០០ អង្សាសេ (1200°C)។ |
| Chemical/Physical process (Pump and treat / Oxidation) ដំណើរការគីមី និងរូបវិទ្យា (ការបូម និងអុកស៊ីតកម្ម) |
មានសកម្មភាពលឿន និងអាចទាញយកសារធាតុពុលចេញពីទឹកក្រោមដី ឬដីបានយ៉ាងសកម្មដោយប្រើភ្នាក់ងារអុកស៊ីតកម្ម។ | ត្រូវការបន្ថែមសារធាតុគីមី (Surfactants) ហើយប្រសិទ្ធភាពត្រូវបានកំណត់ដោយកម្រិតនៃការជ្រាបទឹករបស់ដី។ កម្រនឹងសម្អាតដីបានស្អាត១០០%ណាស់។ | ប្រើប្រាស់អូហ្សូន ឬអ៊ីដ្រូសែនពែរអុកស៊ីត ដើម្បីពន្លឿនការបំផ្លាញសមាសធាតុសរីរាង្គពុល។ |
| Microbial Bioremediation (Anaerobic/Aerobic) ការបន្សាបដោយអតិសុខុមប្រាណ (មាន/គ្មានអុកស៊ីហ្សែន) |
ជាវិធីសាស្ត្រធម្មជាតិ មេត្រីភាពបរិស្ថាន និងចំណាយតិចជាងវិធីសាស្ត្រកម្ដៅ។ អតិសុខុមប្រាណអាចបំបែករចនាសម្ព័ន្ធក្លរីនជាក់លាក់បាន។ | ដំណើរការមានភាពយឺតយ៉ាវ និងប្រែប្រួលទៅតាមលក្ខខណ្ឌបរិស្ថាន (សីតុណ្ហភាព, pH)។ បាក់តេរីប្រភេទ Aerobic អាចបំបែកបានតែ PCB ដែលមានក្លរីនទាបប៉ុណ្ណោះ។ | ការប្រើប្រាស់បាក់តេរី Anaerobic និង Aerobic ជាបន្តបន្ទាប់ អាចទម្លាក់កម្រិតក្លរីនខ្ពស់ និងបំបែក PCBs ទៅជាសមាសធាតុមិនពុល។ |
| Rhizo/Phytodegradation (Plants + PGPR) ការបន្សាបដោយរួមបញ្ចូលរុក្ខជាតិ និងអតិសុខុមប្រាណ |
ជួយពន្លឿនអត្រានៃការស្តារបរិស្ថានឡើងវិញ កាត់បន្ថយជាតិពុលលើរុក្ខជាតិ និងទទួលបានលទ្ធផលល្អប្រសើរជាងការប្រើប្រាស់វិធីសាស្ត្រទោលៗ។ | ទាមទារការយល់ដឹងស៊ីជម្រៅពីទំនាក់ទំនងរវាងរុក្ខជាតិនិងបាក់តេរី ហើយនៅតែមានកម្រិតត្រឹមស្រទាប់ដីដែលឫសអាចចាក់ដល់។ | ប្រព័ន្ធនេះអាចកម្ចាត់សារធាតុពុល PAH/TPHs បាន ៥០% ច្រើនជាងការប្រើវិធីទោលៗ និងឈានដល់ ៩០% ក្នុងរយៈពេល ៨ខែ។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ឯកសារនេះបានបញ្ជាក់យ៉ាងច្បាស់ថា វិធីសាស្ត្រតាមបែបកម្ដៅ និងគីមីទាមទារការចំណាយថវិកាដ៏ធំ និងបច្ចេកវិទ្យាខ្ពស់ ខណៈដែលវិធីសាស្ត្រជីវសាស្ត្រ (Phytoremediation) គឺជាជម្រើសដែលមានតម្លៃទាប និងប្រើប្រាស់ថាមពលព្រះអាទិត្យដោយធម្មជាតិ។
ការសិក្សាភាគច្រើនដែលបានលើកឡើងនៅក្នុងឯកសារនេះ ផ្អែកលើទិន្នន័យដីនៅតំបន់ត្រជាក់ ឬអាកាសធាតុមធ្យម (ដូចជា Sarnia នៅកាណាដា សហរដ្ឋអាមេរិក និងតំបន់ខ្លះនៅឥណ្ឌា) រួមជាមួយនឹងការសាកល្បងក្នុងមន្ទីរពិសោធន៍។ កត្តាអាកាសធាតុ ដូចជាសីតុណ្ហភាព កម្រិត pH និងសំណើមដី មានឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងទៅលើអត្រានៃការលូតលាស់របស់រុក្ខជាតិ និងបាក់តេរី ដែលនេះមានន័យថា លទ្ធផលអាចនឹងខុសប្លែកគ្នាសម្រាប់អាកាសធាតុត្រូពិចក្ដៅសើមដូចជាប្រទេសកម្ពុជា ដែលទាមទារការធ្វើតេស្តបន្ស៊ាំក្នុងស្រុកជាមុន។
បច្ចេកទេសបន្សាបជាតិពុលតាមបែបជីវសាស្ត្រនេះ (Phytoremediation) មានសក្តានុពលខ្ពស់ និងស័ក្តិសមបំផុតសម្រាប់ការអនុវត្តនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ដោយសារវាមានតម្លៃថោក និងប្រើប្រាស់អត្ថប្រយោជន៍ពីពន្លឺព្រះអាទិត្យពេញមួយឆ្នាំ។
ជាសរុប ការប្រើប្រាស់បច្ចេកទេស Rhizo/Phytodegradation គឺជាដំណោះស្រាយដ៏ឆ្លាតវៃ ចំណាយតិច និងមាននិរន្តរភាពសម្រាប់ទប់ស្កាត់ការបំពុលសារធាតុសរីរាង្គរ៉ាំរ៉ៃនៅកម្ពុជា បើទោះបីជាវាត្រូវការការតាំងចិត្តក្នុងរយៈពេលវែងក៏ដោយ។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Polychlorinated biphenyls / PCBs (សារធាតុប៉ូលីក្លរីណេតប៊ីហ្វេនីល) | ជាក្រុមសមាសធាតុគីមីសរីរាង្គដែលមនុស្សបង្កើតឡើង ផ្សំឡើងដោយកងកាបូនពីរ (biphenyl ring) និងមានអាតូមក្លរីនពី ១ ទៅ ១០ ភ្ជាប់ជាមួយ។ វាធន់នឹងកម្ដៅ ធន់នឹងចរន្តអគ្គិសនី និងពិបាកបំបែកតាមបែបធម្មជាតិ ដែលធ្វើឱ្យវាក្លាយជាជាតិពុលសរីរាង្គដ៏រឹងរូសកកកុញ និងបង្កមហារីកនៅពេលវាជ្រាបចូលក្នុងបរិស្ថាន។ | ដូចជាផ្លាស្ទិកដ៏រឹងមាំមួយប្រភេទដែលគេប្រើជាប្រេងរំអិលក្នុងម៉ាស៊ីនអគ្គិសនីធំៗ តែនៅពេលវាធ្លាយចូលដី វាបំពុល និងមិនងាយរលាយបាត់ទៅវិញនោះទេ ទោះរាប់សិបឆ្នាំក៏ដោយ។ |
| Bioremediation (ការស្តារបរិស្ថានតាមបែបជីវសាស្ត្រ) | ជាដំណើរការប្រើប្រាស់អតិសុខុមប្រាណ (ដូចជាបាក់តេរី ឬផ្សិត) ដើម្បីបំបែក បន្សាប ឬស៊ីសារធាតុពុលនៅក្នុងបរិស្ថាន (ដី កករដី ឬទឹក) ឱ្យក្លាយជាសារធាតុដែលមិនបង្កគ្រោះថ្នាក់។ | ដូចជាការលែងហ្វូងត្រីក្រាញ់ចូលទៅក្នុងស្រះដើម្បីឱ្យពួកវាស៊ីស្លែ ឬកាកសំណល់រហូតដល់ទឹកថ្លាស្អាតវិញ ជំនួសឱ្យការបូមទឹកចេញ។ |
| Phytoremediation (ការព្យាបាលដីដោយប្រើរុក្ខជាតិ) | ជាបច្ចេកវិទ្យាប្រើប្រាស់រុក្ខជាតិ ដើម្បីស្រូបយក ទប់ស្កាត់ ឬបំបែកសារធាតុពុល សារធាតុគីមី ឬលោហៈធ្ងន់ចេញពីដី និងទឹកក្រោមដីដោយផ្ទាល់ ដោយមិនចាំបាច់កាយដីនោះយកទៅដុតចោលឬលាងសម្អាតដោយម៉ាស៊ីន។ | ដូចជាការដាំដើមឈើធ្វើជា "ម៉ាស៊ីនបូមធូលីធម្មជាតិ" ដើម្បីបឺតស្រូបយកជាតិពុលចេញពីដីតាមរយៈឫសរបស់វា។ |
| Rhizodegradation (ការបំបែកជាតិពុលនៅតំបន់ឫស) | ជាការបំបែកសារធាតុពុលនៅក្នុងដីតាមរយៈសកម្មភាពរបស់អតិសុខុមប្រាណ ដែលរស់នៅតោងក្បែរឫសរុក្ខជាតិ (rhizosphere) ដោយរុក្ខជាតិបានបញ្ចេញសារធាតុចិញ្ចឹមនិងអង់ស៊ីមមួយចំនួនដើម្បីជួយជំរុញសកម្មភាពបាក់តេរីទាំងនោះឱ្យកម្ចាត់ជាតិពុលបានកាន់តែប្រសើរ។ | ដូចជាការដែលឫសរុក្ខជាតិផ្តល់ "ភេសជ្ជៈប៉ូវកម្លាំង" ទៅឱ្យកងទ័ពបាក់តេរីនៅក្រោមដី ដើម្បីឱ្យពួកវាមានកម្លាំងកម្ទេចជាតិពុលបានលឿនជាងមុន។ |
| Reductive dechlorination (ការដកក្លរីនដោយប្រតិកម្មរ៉េដុក / ការដកក្លរីនដោយគ្មានអុកស៊ីហ្សែន) | ជាដំណើរការគីមីដែលអតិសុខុមប្រាណទាញយកអាតូមក្លរីនចេញពីម៉ូលេគុលពុល (ដូចជា PCBs) ហើយជំនួសវាដោយអាតូមអ៊ីដ្រូសែន ក្នុងលក្ខខណ្ឌដែលគ្មានអុកស៊ីហ្សែន (Anaerobic condition) ដែលធ្វើឱ្យកម្រិតជាតិពុលថយចុះ និងងាយរងការបំបែកបន្តទៀតដោយបាក់តេរីផ្សេង។ | ដូចជាការដោះធ្មេញពិសរបស់សត្វពស់ម្តងមួយៗ ដើម្បីឱ្យវាក្លាយជាសត្វធម្មតាដែលលែងមានគ្រោះថ្នាក់សាហាវ។ |
| Congeners (សហប្រភព / កុងហ្សែន) | ជាសមាសធាតុគីមីមួយក្រុមដែលមានរចនាសម្ព័ន្ធគោលដូចគ្នា តែខុសគ្នាតែចំនួន ឬទីតាំងនៃធាតុផ្សំបន្ទាប់បន្សំ (substituents) ប៉ុណ្ណោះ។ សម្រាប់ PCBs មានរហូតដល់ ២០៩ ប្រភេទ (congeners) អាស្រ័យលើទីតាំងនិងចំនួនអាតូមក្លរីនដែលតោងជាប់នឹងកងកាបូន។ | ដូចជាបងប្អូនបង្កើតក្នុងគ្រួសារតែមួយ ដែលមានមុខមាត់រាងកាយស្រដៀងគ្នា តែម្នាក់ៗមានស្នាមប្រជ្រុយនៅទីតាំងខុសៗគ្នា។ |
| Xenobiotic (សារធាតុសេណូប៊ីយ៉ូទិក / សារធាតុចម្លែកក្រៅប្រព័ន្ធធម្មជាតិ) | ជាសមាសធាតុគីមីសប្បនិម្មិត ដែលមិនមានវត្តមានតាមបែបធម្មជាតិនៅក្នុងប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ី ឬសារពាង្គកាយឡើយ ហើយភាគច្រើនជាសារធាតុពុលដែលសរីរាង្គមិនស្គាល់ និងពិបាកបំបែកបំផុត ដូចជាថ្នាំសម្លាប់សត្វល្អិត និង PCBs ជាដើម។ | ដូចជាការលេបដុំថ្មម៉ាបចូលទៅក្នុងក្រពះ ដែលរាងកាយយើងមិនធ្លាប់ស្គាល់ មិនអាចរំលាយវាបាន និងធ្វើឱ្យឈឺពោះ។ |
| Co-metabolism (សហមេតាបូលីស) | ជាដំណើរការដែលអតិសុខុមប្រាណបំបែកសារធាតុពុល (ដែលពួកវាមិនអាចប្រើជាប្រភពថាមពលផ្ទាល់បាន) ក្នុងពេលដំណាលគ្នាដែលពួកវាកំពុងស៊ី និងរំលាយសារធាតុចិញ្ចឹមគោលមួយផ្សេងទៀត (ដូចជា biphenyls ធម្មតា)។ ការបំបែកជាតិពុលគឺជាផលបន្ទាប់បន្សំនៃដំណើរការរំលាយអាហារគោលនេះ។ | ដូចជាការញ៉ាំថ្នាំល្វីងមិនចូល តែបើគេយកថ្នាំនោះទៅកិនលាយជាមួយទឹកដោះគោផ្អែម ទើបក្មេងអាចលេបចូលនិងរំលាយបានក្នុងពេលតែមួយ។ |
| Plant Growth Promoting Rhizobacteria / PGPR (បាក់តេរីជម្រុញការលូតលាស់រុក្ខជាតិ) | ជាប្រភេទបាក់តេរីរស់នៅជុំវិញតំបន់ឫស ដែលជួយជំរុញឱ្យរុក្ខជាតិលូតលាស់លឿន ធន់នឹងជំងឺ និងធន់នឹងបរិស្ថានដីពុល តាមរយៈការបង្កើតអរម៉ូនរុក្ខជាតិ និងទប់ស្កាត់ការផលិតអេទីឡែន ដែលធ្វើឱ្យរុក្ខជាតិអាចរស់រាន និងបន្តការស្តារជាតិពុលក្នុងដីបានយូរ។ | ដូចជា "គ្រូពេទ្យ និងគ្រូបង្វឹក" ផ្ទាល់ខ្លួនរបស់រុក្ខជាតិ ដែលរស់នៅក្បែរជើងរុក្ខជាតិដើម្បីបញ្ចុកថ្នាំបំប៉នឱ្យវាឆាប់ធំ រឹងមាំ និងមានកម្លាំងទប់ទល់នឹងជាតិពុលក្នុងដី។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
