បញ្ហា (The Problem)៖ ការសិក្សានេះដោះស្រាយបញ្ហានៃការវាយតម្លៃអត្រាបញ្ចូលទឹកក្រោមដីឡើងវិញ (Groundwater recharge) សម្រាប់ការគ្រប់គ្រងធនធានទឹកប្រកបដោយចីរភាព និងការស្វែងយល់ពីផលប៉ះពាល់នៃការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការស្រាវជ្រាវនេះបានប្រើប្រាស់ម៉ូដែលផ្អែកលើរូបវិទ្យាចំនួនពីរ ដើម្បីប្រៀបធៀបជាមួយវិធីសាស្ត្រផ្អែកលើសមតុល្យទឹក និងរូបមន្តជាក់ស្តែង។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| WetSpass Model ម៉ូដែល WetSpass (ផ្អែកលើតុល្យភាពទឹកតាមលំហ) |
ផ្តល់លទ្ធផលប្រកបដោយភាពរឹងមាំ និងស៊ីសង្វាក់គ្នាខ្ពស់ ព្រមទាំងអាចបង្ហាញទិន្នន័យលើផែនទីបានទូលំទូលាយ។ ដំណើរការបានល្អចំពោះបម្រែបម្រួលនៃការប្រើប្រាស់ដីក្នុងតំបន់ធំៗ។ | ទាមទារការបញ្ចូលទិន្នន័យច្រើនប្រភេទ រួមមានទិន្នន័យអាកាសធាតុ ដី គម្របដី និងទិន្នន័យសណ្ឋានដី។ | ប៉ាន់ប្រមាណអត្រាបញ្ចូលទឹកក្រោមដីមធ្យម ១៨៣,៥៩ ម.ម/ឆ្នាំ (២០,១៩% នៃទឹកភ្លៀង) និងមានមេគុណកម្រិតអថេរ (R²) ចន្លោះ ០,៦០–០,៦៤ ធៀបនឹងវិធីសាស្ត្រជាក់ស្តែង។ |
| SWAP Model ម៉ូដែល SWAP (ផ្អែកលើលំហូរទឹកក្នុងដី និងអន្តរកម្មរុក្ខជាតិ-អាកាសធាតុ) |
ត្រូវការទិន្នន័យបញ្ចូលតិចជាងម៉ូដែល WetSpass និងអាចក្លែងធ្វើការផ្លាស់ប្តូរទឹកនៅក្នុងដីតាមប្រព័ន្ធកូអរដោណេបញ្ឈរ (1D)។ | លទ្ធផលមិនសូវមានភាពស៊ីសង្វាក់គ្នានៅពេលមានភ្លៀងធ្លាក់មិនស្មើគ្នា ហើយមានកម្រិតក្នុងការបង្ហាញទិន្នន័យជាលំហ (Spatial Data)។ | ប៉ាន់ប្រមាណអត្រាបញ្ចូលទឹកក្រោមដីមធ្យម ១៣៣,៦៣ ម.ម/ឆ្នាំ (១៣,៩៨% នៃទឹកភ្លៀង) និងមានមេគុណកម្រិតអថេរ (R²) ទាបចន្លោះ ០,៣៣–០,៤២។ |
| Empirical and Water Balance Methods វិធីសាស្ត្រជាក់ស្តែង និងសមតុល្យទឹក |
ងាយស្រួលប្រើប្រាស់ និងអាចគណនាបានលឿនដោយផ្អែកជាចម្បងលើទិន្នន័យទឹកភ្លៀង។ | មិនអាចបង្ហាញពីបម្រែបម្រួលរូបវិទ្យាស្មុគស្មាញនៃដី និងរុក្ខជាតិបានល្អិតល្អន់នោះទេ។ | ប្រើជាគោល (Benchmark) ដែលបញ្ជាក់ថាការបញ្ចូលទឹកមានចន្លោះពី ១៣,៧៩% ដល់ ៣០,៦៨% នៃទឹកភ្លៀងសរុបប្រចាំឆ្នាំ។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការអនុវត្តវិធីសាស្ត្រទាំងនេះ ទាមទារការប្រមូលទិន្នន័យបរិស្ថានយ៉ាងលម្អិត និងជំនាញក្នុងការប្រើប្រាស់កម្មវិធីកុំព្យូទ័រជាចាំបាច់។
ការសិក្សានេះត្រូវបានធ្វើឡើងនៅក្នុងតំបន់គម្រោងធារាសាស្ត្រ Upper Greater Mae Klong ប្រទេសថៃ ដែលមានលក្ខណៈអាកាសធាតុត្រូពិច និងមានរដូវប្រាំងនិងវស្សាច្បាស់លាស់។ ទិន្នន័យគឺផ្អែកទៅលើប្រភេទដីកសិកម្មដូចជា ដីឥដ្ឋ ដីល្បាយ និងដីខ្សាច់។ កត្តាទាំងនេះមានសារៈសំខាន់ខ្លាំងសម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា ព្រោះយើងមានលក្ខខណ្ឌអាកាសធាតុ ភូមិសាស្ត្រ និងទម្រង់វិស័យកសិកម្មស្រដៀងគ្នាខ្លាំង។
វិធីសាស្ត្រប្រើប្រាស់ម៉ូដែល WetSpass នេះ មានសក្តានុពលខ្ពស់និងអាចអនុវត្តបានល្អនៅប្រទេសកម្ពុជា ក្នុងការវាយតម្លៃធនធានទឹកក្រោមដីដើម្បីគាំទ្រដល់ការគ្រប់គ្រងទឹកក្នុងវិស័យកសិកម្ម។
សរុបមក ការប្រើប្រាស់ម៉ូដែល WetSpass នឹងផ្តល់ជាទិន្នន័យបែបវិទ្យាសាស្ត្រដ៏រឹងមាំ ដើម្បីជួយអ្នកធ្វើគោលនយោបាយនៅកម្ពុជាក្នុងការរៀបចំផែនការប្រើប្រាស់ទឹកក្រោមដីប្រកបដោយចីរភាព។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Groundwater recharge (ការបញ្ចូលទឹកក្រោមដីឡើងវិញ) | ដំណើរការដែលទឹកពីផ្ទៃដី (ដូចជាទឹកភ្លៀង ឬទឹកទន្លេ) ជ្រាបចុះទៅក្រោមដី ហើយទៅបំពេញបន្ថែមបរិមាណទឹកនៅក្នុងស្រទាប់ផ្ទុកទឹកក្រោមដី (Aquifer) ដែលអាចយកមកប្រើប្រាស់វិញបាន។ | ដូចជាការចាក់ទឹកចូលទៅក្នុងធុងដែលមានខ្សាច់ ដែលទឹកជ្រាបចុះទៅដក់សន្សំគ្នានៅបាតធុង។ |
| Physical-based model (ម៉ូដែលផ្អែកលើរូបវិទ្យា) | ប្រព័ន្ធកុំព្យូទ័រដែលប្រើប្រាស់ច្បាប់រូបវិទ្យា និងទិន្នន័យជាក់ស្តែង (ដូចជាប្រភេទដី អាកាសធាតុ សណ្ឋានដី) ដើម្បីគណនា និងក្លែងធ្វើដំណើរការធម្មជាតិ ជំនួសឱ្យការគ្រាន់តែប្រើស្ថិតិប្រវត្តិទិន្នន័យដើម្បីទាយលទ្ធផល។ | ដូចជាការគណនាចំណុចធ្លាក់នៃគ្រាប់បាល់ដែលត្រូវគេទាត់ ដោយប្រើរូបមន្តទំនាញផែនដី និងកម្លាំងខ្យល់ពិតប្រាកដ ជំនួសឱ្យការទាយដោយផ្អែកលើបទពិសោធន៍។ |
| Unsaturated soil zone / Vadose zone (តំបន់ដីមិនឆ្អែតទឹក / តំបន់វ៉ាដូស) | ស្រទាប់ដីដែលស្ថិតនៅចន្លោះផ្ទៃដីខាងលើ និងកម្រិតផ្ទៃទឹកក្រោមដី (Water table) ដែលចន្លោះប្រហោងនៃដីនៅក្នុងតំបន់នេះមានផ្ទុកទាំងខ្យល់ និងទឹកលាយឡំគ្នា។ ទឹកត្រូវជ្រាបឆ្លងកាត់តំបន់នេះទើបអាចទៅដល់ស្រទាប់ស្តុកទឹកបាន។ | ដូចជាអេប៉ុងដែលសើមតិចៗ តែមិនទាន់ជោកជាំទឹកទាំងស្រុង ដែលវាមានចន្លោះសម្រាប់ផ្ទុកទាំងខ្យល់និងទឹក។ |
| Evapotranspiration (រំហួតត្រឡប់) | ដំណើរការរួមបញ្ចូលគ្នានៃការហួតទឹកពីផ្ទៃដី ផ្ទៃទឹក និងការបញ្ចេញជាតិទឹកពីរុក្ខជាតិទៅក្នុងបរិយាកាសវិញ ដែលជាកត្តាចម្បងធ្វើឱ្យបាត់បង់បរិមាណទឹកពីក្នុងប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ី។ | ដូចជាការបែកញើសរបស់មនុស្ស និងការហួតនៃទឹកនៅលើស្បែកនៅពេលត្រូវថ្ងៃក្តៅ ដែលធ្វើឱ្យយើងបាត់បង់ជាតិទឹកពីរាងកាយ។ |
| Richard's equation (សមីការរីឆាដ) | សមីការគណិតវិទ្យាស្មុគស្មាញផ្នែកឌីផេរ៉ង់ស្យែល ដែលគេប្រើនៅក្នុងម៉ូដែល ដើម្បីពិពណ៌នា និងគណនាពីល្បឿន និងរបៀបដែលទឹកហូរ ឬជ្រាបចុះតាមរយៈតំបន់ដីមិនឆ្អែតទឹក (Unsaturated soil) ក្រោមឥទ្ធិពលនៃទំនាញផែនដីនិងកម្លាំងឆក់ទាញរបស់ដី។ | ដូចជារូបមន្តដែលគេប្រើដើម្បីគណនាថាតើទឹកស៊ីរ៉ូនឹងជ្រាបចូលទៅក្នុងនំខេកយឺតឬលឿនប៉ុនណា អាស្រ័យលើភាពហាប់នៃសាច់នំខេកនោះ។ |
| Coefficient of determination / R² (មេគុណកម្រិតអថេរ R²) | រង្វាស់ស្ថិតិដែលបង្ហាញថាទិន្នន័យជាក់ស្តែង និងទិន្នន័យដែលទស្សន៍ទាយដោយម៉ូដែលកុំព្យូទ័រ មានភាពស៊ីសង្វាក់គ្នា ឬត្រឹមត្រូវកម្រិតណា ដោយតម្លៃរបស់វាមានចាប់ពីលេខ ០ ដល់ ១។ | ដូចជាពិន្ទុនៃការបាញ់ធ្នូ ប្រសិនបើបានពិន្ទុជិត ១ ន័យថាអ្នកបាញ់បានចំគោលដៅល្អឥតខ្ចោះ តែបើជិត ០ ន័យថាបាញ់ខុសគោលដៅទាំងស្រុង។ |
| Water balance approach (វិធីសាស្ត្រសមតុល្យទឹក) | គោលការណ៍សម្រាប់គណនាបរិមាណទឹកនៅក្នុងតំបន់ណាមួយ ដោយផ្អែកលើការបូកដកបរិមាណទឹកដែលចូល (ដូចជាទឹកភ្លៀង) និងបរិមាណទឹកដែលចេញ (ដូចជារំហួត និងរំហូរផ្ទៃដី) ដើម្បីស្វែងរកបរិមាណទឹកសេសសល់ដែលជ្រាបចូលដី។ | ដូចជាការធ្វើបញ្ជីគណនេយ្យចំណូលចំណាយ ដែលទឹកប្រាក់សល់ចុងខែ គឺស្មើនឹងប្រាក់ចំណូលសរុប ដកនឹងប្រាក់ចំណាយសរុប។ |
| Aquifer (ស្រទាប់ផ្ទុកទឹកក្រោមដី) | ស្រទាប់ថ្ម ខ្សាច់ ឬក្រួសនៅក្រោមដី ដែលមានចន្លោះប្រហោងអាចផ្ទុក និងអនុញ្ញាតឱ្យទឹកហូរឆ្លងកាត់បាន ដែលជាប្រភពគោលសម្រាប់បូមយកទឹកក្រោមដីមកប្រើប្រាស់។ | ដូចជាធុងស្តុកទឹកធម្មជាតិដ៏ធំមួយដែលកប់នៅក្រោមដី ដែលយើងអាចដោតទុយោ (ជីកអណ្តូង) ដើម្បីបូមទឹកយកមកប្រើប្រាស់បានជារៀងរាល់ថ្ងៃ។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
