បញ្ហា (The Problem)៖ ការសិក្សានេះផ្តោតលើការវាយតម្លៃបរិមាណ ការប្រែប្រួលនៃសារធាតុចិញ្ចឹមរុក្ខជាតិ និងផលប៉ះពាល់របស់វាទៅលើការរីកដុះដាលខុសប្រក្រតីនៃផ្លង់តុងរុក្ខជាតិ (បាតុភូត Eutrophication) នៅក្នុងអាងស្តុកទឹកបាងព្រះ ខេត្តជលបុរី ប្រទេសថៃ។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការស្រាវជ្រាវនេះត្រូវបានអនុវត្តដោយការប្រមូលសំណាកទឹកពីអូរហូរចូលចំនួន៥ និងស្ថានីយចំនួន៨ នៅក្នុងអាងស្តុកទឹកជារៀងរាល់ខែ ក្នុងរយៈពេល១ឆ្នាំ ដើម្បីវិភាគលក្ខណៈរូប គីមី និងជីវសាស្ត្រ។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Chemical Water Quality Analysis ការវិភាគគុណភាពទឹកតាមបែបគីមីវិទ្យា (ការវាស់ស្ទង់នីត្រាត នីទ្រីត អាម៉ូញាក់ ផូស្វាត) |
អាចកំណត់បរិមាណសារធាតុចិញ្ចឹមជាក់លាក់ដែលហូរចូលពីប្រភពផ្សេងៗ និងអនុញ្ញាតឱ្យគណនាអត្រា N:P បានយ៉ាងច្បាស់លាស់។ | មិនបានបង្ហាញពីផលប៉ះពាល់ផ្ទាល់ទៅលើប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ី និងទាមទារការវិភាគក្នុងមន្ទីរពិសោធន៍ដែលចំណាយពេលយូរ។ | បានរកឃើញថាអាងស្តុកទឹកបាងព្រះមានអត្រា N:P ស្មើនឹង ៩.៤៧៧ ដែលបញ្ជាក់ថាផូស្វ័រគឺជាកត្តាកំណត់ (Limiting factor) នៃបាតុភូតផល្លិភាព។ |
| Phytoplankton Biological Analysis ការវិភាគជីវសាស្ត្រផ្លង់តុងរុក្ខជាតិ (តាមរយៈ Sedgewick rafter និង Chlorophyll a) |
ជារង្វាស់ផ្ទាល់នៃកម្រិតផល្លិភាព (Eutrophication) និងផ្តល់ព័ត៌មានពីប្រភេទសត្វ/រុក្ខជាតិដែលបង្កបញ្ហាជាក់លាក់។ | ទាមទារអ្នកជំនាញដែលមានចំណេះដឹងផ្នែកចំណាត់ថ្នាក់ជីវសាស្ត្រ (Taxonomy) ខ្ពស់ ដើម្បីបែងចែកប្រភេទផ្លង់តុង។ | រកឃើញការរីកដុះដាលយ៉ាងខ្លាំងនៃប្រភេទ Aulacoseira (រហូតដល់ ១.៧៨ ប៊ីលានឯកតា/ម៉ែត្រគូប) នៅក្នុងខែវិច្ឆិកា។ |
| Multivariate Statistical Analysis (Cluster/MDS) ការវិភាគស្ថិតិពហុអថេរ (Cluster Analysis និង MDS) |
ជួយបង្រួមទិន្នន័យដ៏ស្មុគស្មាញ និងបង្ហាញពីរូបភាពនៃការប្រែប្រួលតាមពេលវេលា និងទីតាំងបានយ៉ាងច្បាស់។ | ត្រូវការទិន្នន័យច្រើនគ្រប់គ្រាន់ (ពេញមួយឆ្នាំ) និងទាមទារចំណេះដឹងក្នុងការប្រើប្រាស់កម្មវិធីស្ថិតិ។ | បានបែងចែកក្រុមខែដែលមានបាតុភូតរីកដុះដាលផ្លង់តុងរុក្ខជាតិខ្ពស់ (មិថុនា វិច្ឆិកា និងមករា) ចេញពីខែធម្មតា។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការសិក្សានេះទាមទារការប្រមូលសំណាកជាប្រចាំខែនៅទីវាល និងការវិភាគយ៉ាងទូលំទូលាយនៅក្នុងមន្ទីរពិសោធន៍ដែលបំពាក់ដោយឧបករណ៍វាស់ស្ទង់គុណភាពទឹកស្តង់ដារ។
ទិន្នន័យត្រូវបានប្រមូលពីអូរចំនួន៥ និងស្ថានីយចំនួន៨ នៅក្នុងអាងស្តុកទឹកបាងព្រះ ប្រទេសថៃ ក្នុងរយៈពេលមួយឆ្នាំពេញ ដោយផ្តោតលើតំបន់កសិកម្ម។ បរិបទអាកាសធាតុ និងការហូរចូលនៃជីគីមីកសិកម្មនេះមានភាពស្រដៀងគ្នាខ្លាំងទៅនឹងប្រទេសកម្ពុជា ដែលធ្វើឱ្យលទ្ធផលនេះអាចយកមកប្រៀបធៀបបានយ៉ាងល្អ ទោះបីជាខ្វះទិន្នន័យពីប្រភពទឹកស្អុយទីក្រុងក៏ដោយ។
វិធីសាស្ត្រតាមដានគុណភាពទឹក និងវាយតម្លៃរុក្ខជាតិទឹកនៅក្នុងឯកសារនេះ គឺមានសារៈសំខាន់ និងអាចអនុវត្តបានយ៉ាងមានប្រសិទ្ធភាពក្នុងការគ្រប់គ្រងធនធានទឹកសាបនៅកម្ពុជា។
ការបំពាក់បំប៉នស្ថាប័នស្រាវជ្រាវកម្ពុជាជាមួយនឹងវិធីសាស្ត្រស្តង់ដារទាំងនេះ នឹងជួយកាត់បន្ថយហានិភ័យបាត់បង់ធនធានជលផលដោយសារការបំពុលពីកសិកម្ម និងការរីកដុះដាលនៃសារាយពុល។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Eutrophication (បាតុភូតផល្លិភាព ឬការកើនឡើងសារធាតុចិញ្ចឹមហួសកម្រិត) | ដំណើរការដែលប្រភពទឹកទទួលបានសារធាតុចិញ្ចឹម (ជាពិសេស អាសូត និងផូស្វ័រ) ច្រើនហួសកម្រិត ដែលជំរុញឱ្យមានការលូតលាស់យ៉ាងគំហុកនៃរុក្ខជាតិទឹក និងសារាយ បណ្ដាលឱ្យកម្រិតអុកស៊ីហ្សែនក្នុងទឹកធ្លាក់ចុះ និងធ្វើឱ្យប៉ះពាល់ដល់ការរស់រានមានជីវិតរបស់ត្រី និងប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ី។ | ដូចជាការដាក់ជីលើសកម្រិតទៅក្នុងផើងផ្កា ដែលធ្វើឱ្យស្មៅដុះលឿនជាងផ្កា ហើយដណ្ដើមយកសារធាតុចិញ្ចឹម និងខ្យល់ដកដង្ហើមរបស់ផ្កាអស់។ |
| Phytoplankton bloom (ការរីកដុះដាលនៃផ្លង់តុងរុក្ខជាតិ) | បាតុភូតនៃការកើនឡើងចំនួនផ្លង់តុងរុក្ខជាតិ (សារាយតូចៗ) យ៉ាងឆាប់រហ័សនិងច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់នៅក្នុងផ្ទៃទឹក ដែលជាទូទៅបណ្តាលមកពីការហូរចូលនៃសារធាតុចិញ្ចឹមពីកសិកម្ម បូករួមនឹងពន្លឺព្រះអាទិត្យអំណោយផល បង្កើតបានជាស្រទាប់ពណ៌បៃតងគ្របដណ្តប់លើផ្ទៃទឹក។ | ស្រដៀងនឹងការផ្ទុះឡើងនៃចំនួនសត្វល្អិតក្នុងចម្ការក្នុងរយៈពេលខ្លី ដែលស៊ីបំផ្លាញដំណាំយ៉ាងលឿន។ |
| Thermal stratification (ការបែងចែកស្រទាប់កម្តៅទឹក) | បាតុភូតរូបវិទ្យាដែលបែងចែកទឹកក្នុងអាងស្តុកទឹកជាស្រទាប់ៗផ្អែកលើសីតុណ្ហភាព ដោយទឹកក្ដៅ (ស្រាលជាង) ស្ថិតនៅផ្ទៃខាងលើ និងទឹកត្រជាក់ (ធ្ងន់ជាង) ស្ថិតនៅខាងក្រោម ដែលរារាំងមិនឱ្យសារធាតុចិញ្ចឹមនៅបាតទឹកអាចលាយឡំជាមួយផ្ទៃទឹកខាងលើបាន រហូតដល់រដូវកាលប្រែប្រួល។ | ដូចជាការចាក់ប្រេងចូលក្នុងទឹក ដែលប្រេងអណ្តែតនៅខាងលើ ហើយមិនព្រមលាយឡំគ្នាដោយសារដង់ស៊ីតេខុសគ្នា។ |
| Limiting factor (កត្តាកំណត់) | សារធាតុចិញ្ចឹម (ដូចជាផូស្វ័រ ក្នុងការសិក្សានេះ) ដែលមានបរិមាណតិចតួចជាងគេបំផុតបើធៀបនឹងតម្រូវការរបស់រុក្ខជាតិទឹក ហើយវាមានតួនាទីជាអ្នកគ្រប់គ្រង ឬរារាំងការលូតលាស់បន្តទៀតរបស់ពពួកផ្លង់តុង ទោះបីជាមានសារធាតុផ្សេងទៀតច្រើនក៏ដោយ។ | ដូចជាការធ្វើនំប៉័ង ដែលអ្នកមានម្សៅច្រើន ប៉ុន្តែមានមេដំបែតែបន្តិច ដូច្នេះបរិមាណនំប៉័ងដែលអ្នកអាចធ្វើបានគឺពឹងផ្អែកទាំងស្រុងទៅលើចំនួនមេដំបែដែលអ្នកមាន។ |
| N:P ratio (អត្រាធៀបរវាងអាសូតនិងផូស្វ័រ) | ការវាស់ស្ទង់សមាមាត្រនៃបរិមាណអាសូត (N) ធៀបនឹងផូស្វ័រ (P) នៅក្នុងទឹក ដើម្បីកំណត់ថាតើសារធាតុណាមួយជាកត្តាកំណត់ (Limiting factor) សម្រាប់ការលូតលាស់របស់ផ្លង់តុង។ បើអត្រានេះខ្ពស់ជាង ៧ មានន័យថាអាសូតមានច្រើនលើសលប់ ហើយផូស្វ័រគឺជាកត្តាកំណត់។ | ដូចជាការថ្លឹងថ្លែងចម្រុះរវាងស៊ីម៉ងត៍និងខ្សាច់ក្នុងការលាយបេតុង ដើម្បីដឹងថាតើវត្ថុធាតុដើមមួយណាដែលខ្វះខាតមុនគេ។ |
| Multidimensional scaling (MDS) (ការធ្វើមាត្រដ្ឋានពហុវិមាត្រ) | បច្ចេកទេសវិភាគស្ថិតិដែលត្រូវបានប្រើប្រាស់ដើម្បីយកទិន្នន័យស្មុគស្មាញ (ដូចជាប្រភេទ និងបរិមាណផ្លង់តុងប្រែប្រួលតាមខែ) មកតំណាងជាចំណុចនៅលើក្រាហ្វ ២D ដើម្បីឱ្យអ្នកស្រាវជ្រាវងាយស្រួលមើលឃើញពីគម្លាត ភាពស្រដៀងគ្នា ឬភាពខុសគ្នារវាងក្រុមទិន្នន័យ។ | ដូចជាការគូរផែនទីបង្ហាញទីតាំងរបស់អ្នកភូមិ ដោយអ្នកដែលមានមុខរបរនិងចំណូលស្រដៀងគ្នាត្រូវបានគូរឱ្យនៅក្បែរៗគ្នា ដើម្បីងាយស្រួលប្រៀបធៀប។ |
| Cluster analysis (ការវិភាគចង្កោម) | វិធីសាស្ត្រស្ថិតិដែលប្រើកុំព្យូទ័រដើម្បីចាត់ថ្នាក់ទិន្នន័យទៅជាក្រុមតូចៗ (ចង្កោម) ដោយផ្អែកលើលក្ខណៈស្រដៀងគ្នារបស់វា។ ក្នុងការសិក្សានេះ វាជួយកាត់បែងចែកខែដែលមានការផ្ទុះឡើងនៃផ្លង់តុង ចេញពីខែដែលមិនមានបាតុភូតនេះ ដោយស្វ័យប្រវត្តិ។ | ដូចជាការរៀបចំសៀវភៅក្នុងបណ្ណាល័យ ដោយយកសៀវភៅដែលមានប្រធានបទស្រដៀងគ្នាដាក់ចូលទៅក្នុងទូតែមួយ។ |
| Aulacoseira (ផ្លង់តុងប្រភេទអូឡាកូសេរ៉ា) | ជាប្រភេទផ្លង់តុងរុក្ខជាតិ ឬសារាយឯកកោសិកា (Diatoms) ស្ថិតក្នុងអំបូរ Chromophyta ដែលត្រូវបានរកឃើញថាមានការរីកដុះដាលខ្លាំងជាងគេបំផុត (ប្រភេទលេចធ្លោ) នៅក្នុងអាងស្តុកទឹកបាងព្រះ និងជាសូចនាករនៃបាតុភូត Eutrophication ។ | វាគឺជាប្រភេទ 'ស្មៅទឹកដ៏តូច' មួយប្រភេទ ដែលចូលចិត្តដុះពាសពេញផ្ទៃទឹកយ៉ាងឆាប់រហ័សនៅពេលដែលមានជីជាតិហូរចូលពីចម្ការកសិករ។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
