បញ្ហា (The Problem)៖ ឯកសារនេះពិពណ៌នាអំពីការរកឃើញប្រភេទសត្វល្មូន Lygosoma haroldyoungi ដែលពីមុនមកមានការយល់ដឹងតិចតួចអំពីការចែកចាយ និងជីវសាស្ត្រទូទៅរបស់វា ដោយសារតែទម្លាប់រស់នៅលាក់ខ្លួនក្រោមដីរបស់វា។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការសិក្សានេះពឹងផ្អែកលើទិន្នន័យរូបថត និងវីដេអូដែលប្រមូលបានដោយអ្នកស្រាវជ្រាវស្ម័គ្រចិត្តក្នុងស្រុក (Citizen Science) រួចយកមកផ្ទៀងផ្ទាត់លក្ខណៈរូបសាស្ត្រជាមួយគំរូដើម។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Citizen Science & Social Media Sourcing ការប្រមូលទិន្នន័យតាមរយៈពលរដ្ឋវិទ្យាសាស្ត្រ និងបណ្ដាញសង្គម |
ជួយសន្សំសំចៃពេលវេលា និងថវិកា ដោយប្រើប្រាស់បណ្តាញសហគមន៍ដើម្បីរកឃើញប្រភេទសត្វកម្រ និងសត្វរស់នៅក្រោមដីដែលអ្នកស្រាវជ្រាវពិបាកនឹងជួបប្រទះដោយផ្ទាល់។ | គុណភាពរូបភាព ឬវីដេអូអាចមានកម្រិត ហើយជារឿយៗតែងតែខ្វះខាតទិន្នន័យទីតាំងភូមិសាស្ត្រច្បាស់លាស់ (Exact coordinates) ឬទិន្នន័យបរិស្ថានជុំវិញ។ | បានរកឃើញសំណាកចំនួន ៤ ក្បាល និងបានពង្រីកកំណត់ត្រាភូមិសាស្ត្ររបស់វាប្រមាណ ៣៥០ គីឡូម៉ែត្រមកទិសអាគ្នេយ៍។ |
| Video Analysis for Locomotion Behavior ការវិភាគវីដេអូស្តីពីឥរិយាបថនៃការផ្លាស់ទី |
អនុញ្ញាតឱ្យអ្នកស្រាវជ្រាវអង្កេតមើលឥរិយាបថសត្វក្នុងទីជម្រកធម្មជាតិពិតៗ ដោយមិនចាំបាច់ចាប់យកមកបង្ខាំងសិក្សាក្នុងមន្ទីរពិសោធន៍។ | ទិន្នន័យមានកម្រិត ដោយអាស្រ័យលើរយៈពេលខ្លីនៃវីដេអូ (ត្រឹម ៣០ វិនាទី) និងផ្អែកលើផ្ទៃដីជាក់លាក់ណាមួយតែប៉ុណ្ណោះ។ | កំណត់អត្តសញ្ញាណបានទម្រង់នៃការវារចំនួន ៤ ប្រភេទផ្សេងគ្នា (វារយឺត, វារល្បឿនធម្មតា, វារលឿន និងវារដោយប្រើជើងក្រោយ)។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការសិក្សានេះចំណាយធនធានតិចតួចបំផុត ដោយសារវាពឹងផ្អែកចម្បងលើទិន្នន័យរូបថត និងវីដេអូដែលប្រមូលបានដោយប្រជាជនមូលដ្ឋាន និងបណ្តាញសង្គម។
ទិន្នន័យនេះបានមកពីការប្រទះឃើញដោយចៃដន្យរបស់អ្នកស្ម័គ្រចិត្តនៅខេត្តសៀមរាប និងឧត្តរមានជ័យ មិនមែនជាការចុះអង្កេតជាប្រព័ន្ធនោះទេ ដែលធ្វើឱ្យវាកំណត់ត្រឹមទីជម្រកដែលរងការរំខាន ឬតំបន់កសិកម្ម។ នេះជារឿងសំខាន់សម្រាប់កម្ពុជា ព្រោះវាបង្ហាញថា តំបន់កសិកម្ម និងទីជម្រកដែលរងការកែប្រែដោយមនុស្សនៅតែអាចជាកន្លែងលាក់ខ្លួនដ៏សំខាន់សម្រាប់ជីវចម្រុះដែលកម្រ និងមិនទាន់បានសិក្សាគ្រប់គ្រាន់។
វិធីសាស្ត្រនៃការប្រើប្រាស់ "ពលរដ្ឋវិទ្យាសាស្ត្រ" (Citizen Science) នេះគឺមានតម្លៃ និងសក្តិសមបំផុតសម្រាប់ការសិក្សាជីវចម្រុះនៅប្រទេសកម្ពុជា។
ការលើកទឹកចិត្ត និងផ្តល់អំណាចដល់ប្រជាពលរដ្ឋក្នុងការកត់ត្រាសត្វព្រៃតាមរយៈស្មាតហ្វូន គឺជាចំណុចចាប់ផ្តើមដ៏មានសក្តានុពលសម្រាប់ពន្លឿនការរកឃើញ និងកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងអភិរក្សសត្វព្រៃនៅកម្ពុជា។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| sub-fossorial (រស់នៅក្រោមដីពាក់កណ្តាល) | ជាទម្លាប់រស់នៅរបស់សត្វដែលចំណាយពេលភាគច្រើនលាក់ខ្លួន ឬជីករូងរស់នៅក្រោមដី ប៉ុន្តែក៏ចេញមកលើផ្ទៃដីខ្លះៗដែរ ដើម្បីរកចំណី ឬផ្លាស់ទីពេលមានតម្រូវការចាំបាច់។ | ដូចជាមនុស្សដែលចូលចិត្តសម្ងំនៅក្នុងផ្ទះភាគច្រើន ហើយចេញមកក្រៅតែពេលចាំបាច់បំផុត។ |
| pholidosis (ទម្រង់ស្រកា) | ជាការរៀបចំ ទម្រង់ លក្ខណៈ និងចំនួនស្រកានៅលើដងខ្លួនសត្វល្មូន (ដូចជាពស់ ឬបង្គួយ) ដែលអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រយកមកវិភាគដើម្បីកំណត់អត្តសញ្ញាណ និងបែងចែកប្រភេទសត្វឱ្យបានច្បាស់លាស់។ | ដូចជាស្នាមខ្ចៅដៃរបស់មនុស្សម្នាក់ៗ ដែលប៉ូលីសប្រើសម្រាប់សម្គាល់អត្តសញ្ញាណបុគ្គល។ |
| holotype (គំរូដើម / សំណាកដើម) | ជាសំណាកសត្វ ឬរុក្ខជាតិដំបូងគេបង្អស់ ដែលអ្នកវិទ្យាសាស្ត្របានយកមកសិក្សា ពិពណ៌នាលក្ខណៈរូបសាស្ត្រ និងប្រើប្រាស់ជាគោលតំណាងឱ្យប្រភេទ (species) នោះជាផ្លូវការនៅក្នុងវិទ្យាសាស្ត្រ។ | ដូចជាម៉ែត្រគំរូស្តង់ដារនៅទីក្រុងប៉ារីស ដែលគេយកជាគោលសម្រាប់វាស់ប្រវែង ១ ម៉ែត្រជុំវិញពិភពលោក។ |
| pentadactyle (មានម្រាមប្រាំ) | ជាលក្ខណៈជីវសាស្ត្រនៃអវយវៈ (ជើង ឬដៃ) របស់សត្វដែលមានម្រាមចំនួន ៥ ដែលជួយដល់ការតោងទប់ ឬការវាររំកិលខ្លួនលើផ្ទៃដី។ | ដូចជាបាតដៃ ឬបាតជើងរបស់មនុស្សយើងដែលមានម្រាម ៥ យ៉ាងច្បាស់លាស់សម្រាប់ចាប់កាន់របស់របរ។ |
| ethnozoological (សត្វវិទ្យាជនជាតិ / ទំនាក់ទំនងមនុស្សនិងសត្វ) | ជាការសិក្សាអំពីចំណេះដឹង ជំនឿ និងទំនាក់ទំនងរវាងវប្បធម៌មនុស្សក្នុងតំបន់ណាមួយ ជាមួយនឹងសត្វនៅក្នុងបរិស្ថានជុំវិញពួកគេ (ឧទាហរណ៍ ការហៅសត្វល្មូនប្រភេទនេះថា "នាគមានជើង")។ | ដូចជាការសិក្សាស្វែងយល់ថាហេតុអ្វីបានជាចាស់ៗខ្មែរជឿថាសត្វទីទុយយំជាប្រផ្នូលអាក្រក់។ |
| locomotion (ឥរិយាបថនៃការផ្លាស់ទី) | ជាយន្តការ ឬរបៀបផ្សេងៗដែលសត្វប្រើប្រាស់រាងកាយ និងអវយវៈរបស់វាដើម្បីធ្វើចលនាពីកន្លែងមួយទៅកន្លែងមួយ (ឧទាហរណ៍៖ ការវារយឺត ការវារដោយប្រើជើងក្រោយ ឬការលូនដូចពស់)។ | ដូចជារបៀបដែលរថយន្តប្រើប្រាស់កង់ដើម្បីវិលទៅមុខ ខណៈដែលទូកប្រើកាណូតដើម្បីរុញទឹក។ |
| parietals (ស្រកាក្បាលផ្នែកខាងក្រោយ) | គឺជាបន្ទះស្រកាធំៗដែលស្ថិតនៅផ្នែកខាងក្រោយនៃក្បាលរបស់សត្វល្មូន ដែលជាទីតាំងសំខាន់សម្រាប់ជួយការពារខួរក្បាល និងត្រូវបានប្រើប្រាស់ដោយអ្នកស្រាវជ្រាវក្នុងការកំណត់ចំណុចពណ៌ដើម្បីសម្គាល់ប្រភេទសត្វ។ | ដូចជាមួកសុវត្ថិភាពដែលពាក់គ្របការពារផ្នែកខាងក្រោយនៃក្បាលរបស់យើង។ |
| Citizen science (ពលរដ្ឋវិទ្យាសាស្ត្រ) | ជាយន្តការទាញយកការចូលរួមពីប្រជាពលរដ្ឋសាមញ្ញ (មិនមែនជាអ្នកជំនាញ) ក្នុងការប្រមូលទិន្នន័យ ថតរូប ឬរាយការណ៍ពីការសង្កេតឃើញជីវចម្រុះ ដើម្បីរួមចំណែកដល់ការស្រាវជ្រាវរបស់អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រ។ | ដូចជាអ្នកភូមិជួយរាយការណ៍ប្រាប់ប៉ូលីសពេលឃើញមានចោរ ដោយមិនចាំបាច់រង់ចាំប៉ូលីសមកល្បាតឃើញដោយខ្លួនឯង។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
