បញ្ហា (The Problem)៖ អាងទន្លេសាបមានសារៈសំខាន់ខ្លាំងចំពោះសេដ្ឋកិច្ច និងជីវចម្រុះរបស់ប្រទេសកម្ពុជា ប៉ុន្តែសុខភាពទឹកសាប និងប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីនៅទីនេះកំពុងរងការគំរាមកំហែងដោយសារការអភិវឌ្ឍនានា និងកង្វះការវាយតម្លៃជារួម។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការសិក្សានេះបានប្រើប្រាស់ឧបករណ៍សន្ទស្សន៍សុខភាពទឹកសាប (Freshwater Health Index) ដើម្បីធ្វើការវិភាគស្ថានភាពអាងទន្លេសាបដោយផ្អែកលើទិន្នន័យរហូតដល់ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២១។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Freshwater Health Index (FHI) Framework ក្របខណ្ឌសន្ទស្សន៍សុខភាពទឹកសាប (ការវិភាគទិន្នន័យជីវរូបវន្ត ជលសាស្ត្រ និងគុណភាពទឹក) |
ផ្តល់នូវការវាយតម្លៃជារួមយ៉ាងទូលំទូលាយលើស្ថានភាពបរិស្ថាន និងសេវាកម្មប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីដោយផ្អែកលើទិន្នន័យវិទ្យាសាស្ត្រជាក់ស្តែងកម្រិតអាងទន្លេ។ | ទាមទារប្រភពទិន្នន័យធំមហាសាល និងមានដែនកំណត់នៅពេលខ្វះខាតទិន្នន័យជាក់លាក់ ដូចជាទិន្នន័យទឹកក្រោមដី និងលំហូរកំណកល្បាប់។ | កំណត់បានពិន្ទុភាពរស់រវើកនៃប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីត្រឹម ៤១ និងសេវាកម្មប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ី ៧២ លើ ១០០។ |
| Analytic Hierarchy Process (AHP) & Swing Weighting ការវិភាគតាមឋានានុក្រម និងការថ្លឹងទម្ងន់អាទិភាពតាមរយៈការស្ទង់មតិអ្នកពាក់ព័ន្ធ |
ជួយបំប្លែងមតិយោបល់ និងការយល់ឃើញរបស់អ្នកជំនាញទៅជាទិន្នន័យបរិមាណ (Quantitative data) ដើម្បីវាយតម្លៃប្រសិទ្ធភាពអភិបាលកិច្ច។ | លទ្ធផលអាចមានភាពលម្អៀង (Subjective) អាស្រ័យលើអ្នកឆ្លើយតប ហើយនៅក្នុងការសិក្សានេះមានអ្នកពាក់ព័ន្ធចូលរួមត្រឹមតែ ១៥ នាក់ប៉ុណ្ណោះ។ | ទទួលបានពិន្ទុអភិបាលកិច្ចកម្រិត ៥៨ ដោយរកឃើញចំណុចខ្សោយខាងសមត្ថភាពហិរញ្ញវត្ថុ និងការអនុវត្តច្បាប់។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការវាយតម្លៃតាមវិធីសាស្ត្រនេះទាមទារនូវការប្រមូលចងក្រងទិន្នន័យធំៗជាច្រើនប្រភេទ ទាំងទិន្នន័យវាស់ស្ទង់ផ្ទាល់ និងទិន្នន័យពីផ្កាយរណប ព្រមទាំងកម្មវិធីកុំព្យូទ័រសម្រាប់ការវិភាគ។
ការសិក្សានេះត្រូវបានធ្វើឡើងដោយផ្តោតទាំងស្រុងលើអាងទន្លេសាបក្នុងប្រទេសកម្ពុជា (និង ៥% នៅប្រទេសថៃ)។ ទោះជាយ៉ាងណា វាមានកម្រិតទិន្នន័យមួយចំនួនដូចជា ការពឹងផ្អែកលើការប៉ាន់ស្មានការប្រើប្រាស់ទឹកទូទាំងប្រទេសជំនួសឱ្យទិន្នន័យជាក់លាក់ក្នុងតំបន់ កង្វះទិន្នន័យទឹកក្រោមដី និងមានចំនួនអ្នកផ្តល់បទសម្ភាសន៍ផ្នែកអភិបាលកិច្ចតិចតួច។ កត្តានេះជះឥទ្ធិពលដល់ភាពជាក់លាក់នៃលទ្ធផលក្នុងការឆ្លុះបញ្ចាំងពីបញ្ហាថ្នាក់មូលដ្ឋានក្នុងបរិបទកម្ពុជាទាំងស្រុង។
វិធីសាស្ត្រសន្ទស្សន៍សុខភាពទឹកសាប (FHI) នេះមានសារៈសំខាន់ និងអាចយកមកអនុវត្តដោយផ្ទាល់សម្រាប់ការគ្រប់គ្រងធនធានទឹក និងបរិស្ថាននៅកម្ពុជា។
ការប្រើប្រាស់ឧបករណ៍នេះជួយដល់អ្នកធ្វើគោលនយោបាយនៅកម្ពុជាក្នុងការធ្វើសេចក្តីសម្រេចចិត្តដោយផ្អែកលើទិន្នន័យវិទ្យាសាស្ត្រ ដើម្បីធានាបាននូវនិរន្តរភាពនៃប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីទឹកសាបដែលជាដង្ហើមសេដ្ឋកិច្ចរបស់ជាតិ។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Freshwater Health Index (FHI) | ជាឧបករណ៍វិភាគ និងវាយតម្លៃសុខភាពប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីទឹកសាបជារួម ដោយរួមបញ្ចូលការវាស់ស្ទង់លើស្ថានភាពបរិស្ថានជីវរូបវន្ត សេវាកម្មដែលវាផ្តល់ឱ្យមនុស្ស និងប្រសិទ្ធភាពនៃប្រព័ន្ធអភិបាលកិច្ចគ្រប់គ្រងទឹក។ | ដូចជាការពិនិត្យសុខភាពទូទៅរបស់មនុស្សម្នាក់ ដោយពិនិត្យទាំងកម្លាំងកាយ អត្ថប្រយោជន៍ដែលគាត់ផ្តល់ឱ្យសង្គម និងរបៀបរស់នៅប្រចាំថ្ងៃរបស់គាត់។ |
| Ecosystem vitality | ជាសូចនាករចម្បងមួយដែលវាស់ស្ទង់ពីភាពរឹងមាំ និងដំណើរការធម្មជាតិរបស់ប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ី ដោយផ្អែកលើបរិមាណទឹក គុណភាពទឹក ស្ថានភាពទីជម្រកក្នុងអាងទន្លេ និងកម្រិតជីវចម្រុះ។ | ដូចជាការវាស់ស្ទង់ចង្វាក់បេះដូង និងសម្ពាធឈាមរបស់អ្នកជំងឺ ដើម្បីដឹងថាប្រព័ន្ធសរីរាង្គកំពុងដំណើរការល្អកម្រិតណា។ |
| Ecosystem services | ជាផលប្រយោជន៍ និងអត្ថប្រយោជន៍ទាំងអស់ដែលមនុស្សទទួលបានពីធម្មជាតិ ដូចជា ការផ្គត់ផ្គង់ទឹកស្អាត ទិន្នផលត្រីសម្រាប់បរិភោគ ការទប់ស្កាត់គ្រោះទឹកជំនន់ និងតម្លៃផ្នែកវប្បធម៌។ | ដូចជាប្រាក់ខែ អាហារ និងជម្រកសុវត្ថិភាពដែលក្រុមហ៊ុនមួយផ្តល់ជូនដល់បុគ្គលិករបស់ខ្លួន។ |
| Deviation from natural flow regime (DvNF) | ជារង្វាស់ដែលប្រៀបធៀបរបបលំហូរទឹកបច្ចុប្បន្ន (ដែលរងការប្រែប្រួលដោយសារទំនប់វារីអគ្គិសនី ឬការបូមទឹកស្រោចស្រព) ទៅនឹងរបបលំហូរទឹកតាមបែបធម្មជាតិកាលពីអតីតកាល។ | ដូចជាការប្រៀបធៀបលំហូរចរាចរណ៍រថយន្តនៅលើផ្លូវដែលទើបសាងសង់ភ្លើងស្តុបថ្មី ទៅនឹងពេលដែលមិនទាន់មានភ្លើងស្តុប ដើម្បីមើលថាតើចរាចរណ៍ប្រែប្រួលខុសពីដើមយ៉ាងណា។ |
| Dendritic connectivity index (DCI) | ជាសន្ទស្សន៍វាស់ស្ទង់ពីការបាត់បង់ការតភ្ជាប់គ្នានៅក្នុងបណ្តាញរាងមែកធាងនៃទន្លេ ដោយសារការសាងសង់ទំនប់ ឬរនាំងនានា ដែលធ្វើឱ្យរាំងស្ទះដល់ការហែលផ្លាស់ទីរបស់ត្រីឡើងចុះ។ | ដូចជាការរាប់មើលថាតើមានផ្លូវប៉ុន្មានខ្សែដែលត្រូវបានបិទដោយរបាំងនគរបាល ដែលធ្វើឱ្យអ្នកដំណើរមិនអាចធ្វើដំណើរពីផ្ទះទៅកន្លែងធ្វើការបាន។ |
| Adaptive governance | ជាប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងរដ្ឋបាលដែលអាចបត់បែនបាន ដែលអនុញ្ញាតឱ្យមានការផ្លាស់ប្តូរ និងកែសម្រួលផែនការ ឬគោលនយោបាយ ដោយផ្អែកលើការរៀនសូត្រពីព័ត៌មានថ្មីៗ ឬការប្រែប្រួលនៃបរិស្ថានដោយនឹកស្មានមិនដល់។ | ដូចជាអ្នកបើកបររថយន្តម្នាក់ដែលអាចផ្លាស់ប្តូរទិសដៅភ្លាមៗ ពេលលឺព័ត៌មានតាមវិទ្យុថាមានការកកស្ទះចរាចរណ៍នៅខាងមុខ។ |
| Swing weighting | ជាវិធីសាស្ត្រក្នុងការស្រាវជ្រាវដែលប្រើដើម្បីប្រមូល និងគណនារួមបញ្ចូលចំណូលចិត្ត ឬការឱ្យតម្លៃរបស់អ្នកពាក់ព័ន្ធផ្សេងៗគ្នា ទៅលើកម្រិតអាទិភាពនៃសូចនាករនីមួយៗក្នុងការធ្វើសេចក្តីសម្រេចចិត្ត។ | ដូចជាការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសមុខម្ហូបសម្រាប់កម្មវិធីជប់លៀង ដោយអ្នកចូលរួមម្នាក់ៗផ្តល់ពិន្ទុទម្ងន់ទៅលើមុខម្ហូបដែលខ្លួនយល់ថាចាំបាច់បំផុត។ |
| Shannon entropy | នៅក្នុងបរិបទនៃការសិក្សានេះ វាគឺជារូបមន្តគណិតវិទ្យា និងស្ថិតិដែលត្រូវបានគេប្រើសម្រាប់វាស់ស្ទង់កម្រិតនៃការឯកភាពគ្នា (Consensus) ឬភាពខុសប្លែកគ្នានៃមតិយោបល់របស់អ្នកពាក់ព័ន្ធទៅលើបញ្ហាណាមួយ។ | ដូចជាឧបករណ៍វាស់កម្រិតភាពស្រុះស្រួលគ្នា ដើម្បីដឹងថាសមាជិកក្រុមទាំងអស់ឯកភាពគ្នាទាំងស្រុង ឬមានមតិខ្វែងគ្នាច្រើន។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
