បញ្ហា (The Problem)៖ ការសិក្សានេះដោះស្រាយបញ្ហានៃការថយចុះយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរនៃគម្របព្រៃលិចទឹកនៅបឹងទន្លេសាប ដែលបណ្តាលមកពីសកម្មភាពទាញយកធនធានដោយមនុស្ស និងការគ្រប់គ្រងមិនបានល្អ ពិសេសនៅសហគមន៍បណ្តែតទឹកកំពង់លួង។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការស្រាវជ្រាវនេះបានប្រើប្រាស់ការអង្កេតផ្ទាល់នៅទីតាំង រួមផ្សំជាមួយនឹងការវិភាគទិន្នន័យពីផ្កាយរណប និងការសម្ភាសន៍។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Vegetation Survey & Multivariate Analysis (NMDS/SIMPER) ការអង្កេតរុក្ខជាតិ និងការវិភាគទិន្នន័យពហុអថេរ |
ផ្តល់ទិន្នន័យលម្អិតអំពីសមាសភាពប្រភេទរុក្ខជាតិ (ឧ. Barringtonia acutangula) និងអាចផ្សារភ្ជាប់ទំនាក់ទំនងរវាងរចនាសម្ព័ន្ធរុក្ខជាតិទៅនឹងជម្រៅទឹកបានច្បាស់លាស់។ | ចំណាយកម្លាំងពលកម្មច្រើន ត្រូវប្រើទូក និងមានការលំបាកក្នុងការចូលទៅកាន់តំបន់ព្រៃជ្រៅ ឬក្រាស់នៅរដូវវស្សាដែលធ្វើឱ្យទំហំនៃការអង្កេតមានកម្រិត។ | បានរកឃើញទម្រង់ព្រៃជាបាតុភូត "ស្គរប្រហោង (Hollow drum)" ដោយផ្ទាល់នៅតាមទីតាំងត្រង់សេកប៉ែកខាងលិច ដែលព្រៃកណ្តាលត្រូវបានបាត់បង់។ |
| Satellite Imagery Analysis (GEE, Global Forest Watch, MODIS FIRMS) ការវិភាគរូបភាពផ្កាយរណប |
មានលទ្ធភាពតាមដានការបាត់បង់ព្រៃឈើ និងចំណុចក្តៅនៃភ្លើងឆេះព្រៃក្នុងទ្រង់ទ្រាយធំ និងក្នុងរយៈពេលយូរ (២០០០-២០១៤) បានយ៉ាងមានប្រសិទ្ធភាព។ | មិនអាចចាប់យកទិន្នន័យភ្លើងឆេះព្រៃតូចៗនៅក្រោមគុម្ពោតព្រៃបានឡើយ ហើយក៏ខ្វះព័ត៌មានលម្អិតអំពីប្រភេទរុក្ខជាតិដែលត្រូវបានបាត់បង់ផងដែរ។ | កំណត់បានទំហំនៃការបាត់បង់ព្រៃឈើចំនួន ១៣% (ប្រមាណ ១,១៨៧ ម៉ែត្រការ៉េ) និងការកើនឡើងនៃសកម្មភាពភ្លើងឆេះព្រៃនៅរដូវប្រាំងជុំវិញសហគមន៍កំពង់លួង។ |
| Semi-structured Qualitative Interviews ការសម្ភាសន៍ពាក់កណ្តាលរចនាសម្ព័ន្ធ |
ចាប់យកចំណេះដឹងក្នុងស្រុក និងការយល់ដឹងស៊ីជម្រៅពីកត្តាមនុស្ស (ការនេសាទខុសច្បាប់ ការដុតព្រៃយកទីតាំង) ដែលរុញច្រានឱ្យមានការបំផ្លាញព្រៃ។ | ទំហំគំរូអ្នកផ្តល់ព័ត៌មានមានទំហំតូច (៦ នាក់) និងអាចមានភាពលម្អៀងផ្អែកលើទស្សនៈបុគ្គល ឬការភ័យខ្លាចចំពោះអាជ្ញាធរ។ | បញ្ជាក់ពីការលួចកាប់ និងដុតព្រៃនៅផ្នែកកណ្តាលដើម្បីសម្រួលដល់ការដាក់មង និងការខ្វះការគ្រប់គ្រងច្បាស់លាស់នៅតាមព្រំដែនឃុំសង្កាត់។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការសិក្សានេះទាមទារការចុះទីតាំងផ្ទាល់ដោយប្រើប្រាស់ទូក ការវិភាគរូបភាពផ្កាយរណប និងកម្មវិធីវិភាគទិន្នន័យអេកូឡូស៊ីកម្រិតខ្ពស់។
ការសិក្សានេះត្រូវបានធ្វើឡើងយ៉ាងជាក់លាក់នៅសហគមន៍បណ្តែតទឹកកំពង់លួងតែមួយគត់ និងក្នុងកំឡុងរដូវវស្សាឆ្នាំ ២០១៤ ដោយប្រើប្រាស់ទំហំសំណាកអ្នកផ្តល់ព័ត៌មានតិចតួចត្រឹមតែ ៦ នាក់ប៉ុណ្ណោះ។ ទិន្នន័យត្រង់សេកមានកម្រិតមិនអាចយកទៅតំណាងឱ្យស្ថានភាពនៃតំបន់បឹងទន្លេសាបទាំងមូលបាននោះទេ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ របកគំហើញនេះមានសារៈសំខាន់សម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា ព្រោះវាបានទម្លាយឱ្យឃើញពីយន្តការនៃការបំផ្លាញព្រៃលិចទឹកនៅកម្រិតមូលដ្ឋាន (បាតុភូតស្គរប្រហោង) ដែលជាគំរូអាចកើតមានស្រដៀងគ្នានៅតាមសហគមន៍បណ្តែតទឹកផ្សេងៗទៀត។
វិធីសាស្ត្រចម្រុះនៃការសិក្សានេះ (អេកូឡូស៊ី ផ្កាយរណប និងសង្គមវិទ្យា) មានប្រយោជន៍ខ្លាំងណាស់សម្រាប់ការត្រួតពិនិត្យ និងគ្រប់គ្រងធនធានធម្មជាតិនៅតំបន់ដីសើមក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។
ការរួមបញ្ចូលគ្នានូវចំណេះដឹងពីប្រជាជនមូលដ្ឋាន និន្នាការនៃទិន្នន័យផ្កាយរណប និងការចុះអង្កេតអេកូឡូស៊ីដោយផ្ទាល់ គឺជាគំរូដ៏រឹងមាំមួយសម្រាប់ការអភិរក្សប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីដីសើមនៅកម្ពុជា។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Nonmetric multidimensional scaling (NMDS) | ជាវិធីសាស្ត្រស្ថិតិដែលប្រើដើម្បីបំប្លែងទិន្នន័យអេកូឡូស៊ីច្រើនអថេរ (ដូចជាចំនួននិងប្រភេទរុក្ខជាតិនៅតាមទីតាំងផ្សេងៗ) ទៅជារូបភាពតំណាងពីរ ឬបីវិមាត្រ ដើម្បីងាយស្រួលប្រៀបធៀបមើលភាពស្រដៀងគ្នា ឬភាពខុសគ្នានៃប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ី។ | ប្រៀបដូចជាការគូរផែនទីតារានិករនៅលើមេឃ ដែលផ្កាយណាមានលក្ខណៈស្រដៀងគ្នានឹងត្រូវគូសនៅក្បែរគ្នា ដើម្បីងាយស្រួលមើលជាក្រុម។ |
| Similarity percentages (SIMPER) | ជាការវិភាគទិន្នន័យដើម្បីរកមើលថា តើប្រភេទរុក្ខជាតិ ឬសត្វមួយណាដែលរួមចំណែកធំជាងគេ ក្នុងការធ្វើឱ្យក្រុមសហគមន៍ជីវសាស្រ្តពីរមានភាពខុសគ្នា (ឧទាហរណ៍ រកមើលថារុក្ខជាតិអ្វីធ្វើឱ្យព្រៃតំបន់ទឹកជ្រៅ ខុសពីព្រៃតំបន់ទឹករាក់)។ | ដូចជាការភ្លក់មុខម្ហូបពីរចានផ្សេងគ្នា ហើយព្យាយាមរកមើលថា តើគ្រឿងទេសមួយណា (ឧ. អំបិល ឬស្ករ) ដែលធ្វើឱ្យរសជាតិម្ហូបទាំងពីរនោះខុសគ្នាដាច់។ |
| Flood pulse | វដ្តប្រចាំឆ្នាំនៃការជន់លិច និងការស្រកចុះនៃទឹកទន្លេ ឬបឹង ដែលមានតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការនាំយកដីល្បាប់ សារធាតុចិញ្ចឹម និងជំរុញការលូតលាស់រុក្ខជាតិព្រមទាំងការពងកូនរបស់ត្រីក្នុងប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីដីសើម។ | ប្រៀបដូចជាចង្វាក់បេះដូងរបស់បឹងទន្លេសាប ដែលច្របាច់បញ្ចូលទឹកនិងជីវជាតិទៅចិញ្ចឹមរុក្ខជាតិ និងសត្វជារៀងរាល់ឆ្នាំមិនដែលខាន។ |
| Hierarchical clustering | ជាវិធីសាស្ត្រចាត់ថ្នាក់ទិន្នន័យជាក្រុម ដោយចាប់ផ្តើមពីវត្ថុនីមួយៗ ហើយបន្តិចម្តងៗរួមបញ្ចូលគ្នាជាក្រុមធំជាងមុនដោយផ្អែកលើភាពស្រដៀងគ្នារបស់វា រហូតបង្កើតបានជាគំនូសបំព្រួញរាងដូចមែកធាង (Dendrogram)។ | ដូចជាការតម្រៀបសៀវភៅក្នុងបណ្ណាល័យ ដោយដាក់សៀវភៅរឿងប្រលោមលោកនៅជិតគ្នា រួចដាក់ក្រុមសៀវភៅរឿងទាំងអស់នោះនៅជិតសៀវភៅអក្សរសាស្ត្រ ដើម្បីបង្កើតជាផ្នែកធំមួយ។ |
| Open access resources | ធនធានធម្មជាតិ (ដូចជាព្រៃឈើ ឬបឹង) ដែលមិនមានការហាមឃាត់ការចូលប្រើប្រាស់ ដែលធ្វើឱ្យមនុស្សគ្រប់គ្នាអាចទាញយកផលប្រយោជន៍បានដោយសេរី ប៉ុន្តែវាងាយនឹងទទួលរងការកេងប្រវ័ញ្ចរហូតដល់វិនាសហិនហោច ប្រសិនបើគ្មានការគ្រប់គ្រងតឹងរ៉ឹង។ | ដូចជាអណ្តូងទឹកសាធារណៈនៅក្នុងភូមិ ដែលអ្នកណាក៏អាចដងទឹកបានដោយមិនបាច់បង់ប្រាក់ ដែលអាចធ្វើឱ្យទឹកឆាប់រីងស្ងួតប្រសិនបើគ្រប់គ្នាដងយកច្រើនហួសប្រមាណ។ |
| MODIS FIRMS | ជាប្រព័ន្ធទិន្នន័យរបស់អង្គការណាសា (NASA) ដែលប្រើប្រាស់រូបភាពផ្កាយរណប (MODIS) ដើម្បីចាប់យកកម្តៅ និងតាមដានទីតាំងដែលមានភ្លើងឆេះព្រៃនៅទូទាំងពិភពលោកជារៀងរាល់ថ្ងៃ។ | ដូចជាកាមេរ៉ាសុវត្ថិភាពចាប់កម្តៅពីលើមេឃ ដែលអាចលោតសញ្ញាប្រាប់យើងភ្លាមៗនៅពេលមានភ្លើងឆេះនៅកន្លែងណាមួយនៅលើផែនដី។ |
| Hollow drum pattern | ជាបាតុភូតនៃការបំផ្លាញព្រៃឈើ ដែលមើលពីខាងក្រៅ ឬតាមជាយព្រៃឃើញថានៅមានដើមឈើល្អ ប៉ុន្តែជាក់ស្តែងនៅផ្នែកកណ្តាលនៃព្រៃត្រូវបានកាប់បំផ្លាញស្ទើរតែទាំងស្រុងដើម្បីលាក់បាំងពីការចុះល្បាតរបស់អាជ្ញាធរ។ | ដូចជាផ្លែប៉ោមដែលមានសំបកខាងក្រៅមើលទៅនៅពណ៌ក្រហមល្អស្អាត ប៉ុន្តែសាច់ខាងក្នុងត្រូវបានដង្កូវស៊ីអស់រលីង។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
