បញ្ហា/ប្រធានបទ (The Problem/Topic)៖ របាយការណ៍នេះវាយតម្លៃពីការផ្លាស់ប្តូរលក្ខណៈរូប និងគីមីនៃដីស្រទាប់លើនៅទូទាំងសហភាពអឺរ៉ុបចន្លោះឆ្នាំ ២០០៩/២០១២ ដល់ឆ្នាំ ២០១៥ ដើម្បីគាំទ្រដល់ការតាមដានស្ថានភាពដី និងការគ្រប់គ្រងដីប្រកបដោយចីរភាព។
វិធីសាស្ត្រ (Approach)៖ ការសិក្សានេះប្រើប្រាស់ទិន្នន័យគំរូដីដែលប្រមូលបានពីចំណុចស្ទង់មតិដដែលៗ (revisited points) ដោយប្រើវិធីសាស្ត្រស្តង់ដាររួមមួយដើម្បីធ្វើការប្រៀបធៀប។
សេចក្តីសន្និដ្ឋានសំខាន់ៗ (Key Conclusions)៖
របាយការណ៍នេះបង្ហាញថា លក្ខណៈរូប និងគីមីនៃដីភាគច្រើនមានការផ្លាស់ប្តូរតិចតួចបំផុតក្នុងរយៈពេល ៦ ឆ្នាំ ដែលបញ្ជាក់ថាដីមានការប្រែប្រួលយឺតបំផុត។ ទោះយ៉ាងណា មានការកើនឡើងកាបូនសរីរាង្គយ៉ាងច្បាស់លាស់នៅក្នុងដីវាលស្មៅ ខណៈដែលមានការថយចុះគួរឱ្យព្រួយបារម្ភនៅក្នុងតំបន់ដីដាំដុះ ដែលទាមទារឱ្យមានការកែប្រែការគ្រប់គ្រងវិស័យកសិកម្ម។
| ការរកឃើញ (Finding) | ព័ត៌មានលម្អិត (Detail) | ភស្តុតាង (Evidence) |
|---|---|---|
| ការផ្លាស់ប្តូរកម្រិតកាបូនសរីរាង្គ (Organic Carbon Changes) | កម្រិតកាបូនសរីរាង្គមានការកើនឡើង ៣,៧៤% នៅក្នុងតំបន់វាលស្មៅ ប៉ុន្តែបានថយចុះ ២,៥% នៅក្នុងតំបន់ដីដាំដុះ។ អ្វីដែលគួរឱ្យកត់សម្គាល់នោះគឺ ការផ្លាស់ប្តូរប្រភេទដីពីវាលស្មៅទៅជាដីដាំដុះ ធ្វើឱ្យកម្រិតកាបូនធ្លាក់ចុះរហូតដល់ ១១% ដែលបង្ហាញថាដីកសិកម្មលែងជាអាងស្តុកកាបូន (Carbon sinks) ទៀតហើយ។ | ការធ្វើតេស្តស្ថិតិ (Paired Student t-test) លើគំរូដីដែលបានចុះពិនិត្យឡើងវិញចន្លោះឆ្នាំ ២០០៩ ដល់ ២០១៥ ក្នុងរដ្ឋសមាជិក EU ចំនួន ២៧ បង្ហាញពីការថយចុះកាបូនសរីរាង្គ ២,៥% សម្រាប់ដីដាំដុះ ខណៈវាលស្មៅកើនឡើងលើសកម្រិតគោលដៅ ៤ ភាគពាន់ (+២,៤%)។ |
| កំណើននៃសារធាតុចិញ្ចឹម អាសូត និងផូស្វ័រ (Increase in Nitrogen and Phosphorus) | បរិមាណអាសូត (N) និងផូស្វ័រ (P) មានការកើនឡើងជាទូទៅទាំងនៅក្នុងតំបន់ដីដាំដុះ វាលស្មៅ និងតំបន់ព្រៃឈើ ដែលអាចបណ្តាលមកពីការប្រើប្រាស់ជី និងបម្រែបម្រួលបរិស្ថាន។ ផ្ទុយទៅវិញ សារធាតុប៉ូតាស្យូម (K) មានការថយចុះនៅក្នុងតំបន់ដីដាំដុះ។ | ទិន្នន័យប្រៀបធៀបចន្លោះឆ្នាំ ២០០៩ ដល់ ២០១៥ បង្ហាញពីកំណើន N និង P យ៉ាងមានអត្ថន័យផ្នែកស្ថិតិ (p-value <0.05) នៅក្នុងតំបន់ទាំងបី ខណៈ K បានធ្លាក់ចុះក្នុងតំបន់កសិកម្មនៃរដ្ឋសមាជិកទាំង ២៧។ |
| បញ្ហាប្រឈមក្នុងពិធីសារប្រមូលសំណាកដី (Sampling Protocol Challenges) | វិធីសាស្ត្រប្រមូលសំណាកដោយប្រើប៉ែល (Spade method) មានប្រសិទ្ធភាពនិងចំណាយតិច ប៉ុន្តែលទ្ធផលវិភាគរងឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងពីភាពមិនច្បាស់លាស់ក្នុងការគ្រប់គ្រងជម្រៅដី និងការកាយយកកម្ទេចកម្ទីស្លឹកឈើ (Litter layer) ចេញ ពិសេសនៅតំបន់ព្រៃឈើ។ | ភាពខុសគ្នាយ៉ាងខ្លាំងនៃលទ្ធផលកាបូនសរីរាង្គ (OC) ក្នុងតំបន់ព្រៃឈើនៅប្រទេសស៊ុយអែត (ប្រែប្រួលពី -៩៨% ដល់ ៨០៣១%) ត្រូវបានរកឃើញថាបណ្តាលមកពីការប្រមូលកម្ទេចកម្ទីស្លឹកឈើមិនបានត្រឹមត្រូវពេលយកសំណាក។ |
ដើម្បីបង្កើនភាពសុក្រឹតនៃការតាមដានគុណភាពដី និងរក្សាភាពមានជីជាតិ របាយការណ៍នេះបានផ្តល់នូវអនុសាសន៍សំខាន់ៗដូចខាងក្រោម៖
| គោលដៅ (Target) | សកម្មភាព (Action) | អាទិភាព (Priority) |
|---|---|---|
| ស្ថាប័នស្រាវជ្រាវ និងតាមដានបរិស្ថាន (Research and Environmental Monitoring Institutions) | ត្រូវកែលម្អនិងអនុវត្តពិធីសារនៃការប្រមូលសំណាកដី (Sampling Protocol) ឱ្យបានតឹងរ៉ឹង ជាពិសេសការគ្រប់គ្រងជម្រៅដី និងការកាយកម្ទេចកម្ទីស្លឹកឈើចេញ ដើម្បីចៀសវាងកំហុសឆ្គងទិន្នន័យ។ | ខ្ពស់ (High) |
| ស្ថាប័នរៀបចំគោលនយោបាយកសិកម្ម (Agricultural Policy Makers) | វាយតម្លៃនិងកែសម្រួលការគ្រប់គ្រងដីកសិកម្មឡើងវិញ ដើម្បីទប់ស្កាត់ការបាត់បង់កាបូនសរីរាង្គ និងជំរុញការអនុវត្តបច្ចេកទេសដែលជួយប្រែក្លាយដីកសិកម្មឱ្យទៅជាអាងស្តុកកាបូន (Carbon sinks) ម្តងទៀត។ | ខ្ពស់ (High) |
| រាជរដ្ឋាភិបាល (Government) | រៀបចំផែនការតាមដានគុណភាពដីក្នុងរង្វង់ពេលវេលាវែង (លើសពី ៦ ឆ្នាំ) ដោយសារការប្រែប្រួលនៃលក្ខណៈដីកើតឡើងយឺតបំផុត ដើម្បីទទួលបានទិន្នន័យច្បាស់លាស់សម្រាប់វាយតម្លៃគោលនយោបាយ។ | មធ្យម (Medium) |
ទោះបីជារបាយការណ៍នេះផ្តោតលើតំបន់អឺរ៉ុប (LUCAS EU) ក៏ដោយ វិធីសាស្ត្រនៃការបង្កើតបណ្តាញតាមដានគុណភាពដីថ្នាក់ជាតិមានសារៈសំខាន់ខ្លាំងណាស់សម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា។ វាបង្ហាញពីតម្រូវការបន្ទាន់ក្នុងការតាមដានកម្រិតកាបូន និងសារធាតុចិញ្ចឹមក្នុងដី ដើម្បីទប់ទល់នឹងការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ និងការថយចុះទិន្នផលកសិកម្ម។
ការបង្កើតប្រព័ន្ធតាមដានដីជាតិ (National Soil Monitoring System) មួយនៅកម្ពុជាដែលប្រើប្រាស់ស្តង់ដារតែមួយ គឺជាភាពចាំបាច់ជាយុទ្ធសាស្ត្រ ដើម្បីធានាបាននូវសន្តិសុខស្បៀង និងប្រព័ន្ធកសិកម្មដែលធន់នឹងការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ។
ដើម្បីអនុវត្តតាមអនុសាសន៍នៃរបាយការណ៍នេះ គួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Organic Carbon (OC) | កាបូនសរីរាង្គនៅក្នុងដី គឺជាសមាសធាតុចម្បងនៃរូបធាតុសរីរាង្គដី ដែលបានមកពីរុក្ខជាតិ និងសត្វដែលរលួយ។ ក្នុងបរិបទគោលនយោបាយ វាមានសារៈសំខាន់សម្រាប់ការវាយតម្លៃភាពមានជីជាតិនៃដី និងសមត្ថភាពរបស់ដីក្នុងការស្តុកទុកកាបូន ដើម្បីកាត់បន្ថយការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ។ | ប្រៀបដូចជា "អាហារបំប៉ន" ធម្មជាតិនៅក្នុងដីដែលធ្វើឱ្យដីមានជីជាតិ និងជួយកាត់បន្ថយកម្តៅផែនដី។ |
| LUCAS (Land Use and Cover Area frame Survey) | ជាកម្មវិធីស្ទង់មតិរបស់សហភាពអឺរ៉ុប (EU) ដែលតាមដានការប្រើប្រាស់ដី និងគម្របដីដោយចុះប្រមូលសំណាកដីដោយផ្ទាល់។ វាជួយអ្នកធ្វើគោលនយោបាយតាមដានការប្រែប្រួលបរិស្ថាន និងកសិកម្មប្រកបដោយស្តង់ដាររួមមួយ។ | ជាយុទ្ធនាការជំរឿនដីធ្លីថ្នាក់ទ្វីបអឺរ៉ុប ដើម្បីពិនិត្យមើលថាតើគេកំពុងប្រើប្រាស់ដីសម្រាប់ធ្វើអ្វីខ្លះ និងដីនោះមានសុខភាពយ៉ាងណា។ |
| Carbon sinks | ជាអាងស្តុកកាបូនធម្មជាតិ (ដូចជាព្រៃឈើ មហាសមុទ្រ និងដី) ដែលស្រូបយកកាបូនឌីអុកស៊ីតពីបរិយាកាសច្រើនជាងការបញ្ចេញ។ គោលនយោបាយបរិស្ថានជំរុញការគ្រប់គ្រងដីកសិកម្មឱ្យក្លាយជាអាងស្តុកកាបូនដើម្បីប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងការឡើងកម្តៅផែនដី។ | ប្រៀបដូចជា "អេប៉ុង" ធម្មជាតិដ៏ធំមួយ ដែលស្រូប និងស្តុកទុកឧស្ម័នពុល (កាបូន) ពីអាកាស ដើម្បីកុំឱ្យផែនដីឡើងកម្តៅ។ |
| Spade sampling method | វិធីសាស្ត្រនៃការប្រមូលសំណាកដីដោយប្រើប៉ែល ជាជាងការប្រើឧបករណ៍ខួងដី (soil probe)។ វាជាវិធីសាស្ត្រចំណាយតិចនិងមានប្រសិទ្ធភាពសម្រាប់ការស្ទង់មតិទ្រង់ទ្រាយធំ ប៉ុន្តែទាមទារការប្រុងប្រយ័ត្នខ្ពស់ក្នុងការគ្រប់គ្រងជម្រៅដីឱ្យបានត្រឹមត្រូវ។ | ជាការប្រើប្រាស់ប៉ែលធម្មតាដើម្បីកាយយកសំណាកដីជំនួសឱ្យម៉ាស៊ីនខួងដីទំនើបៗ ដើម្បីសន្សំសំចៃក្នុងការស្រាវជ្រាវខ្នាតធំ។ |
| Cation Exchange Capacity (CEC) | សមត្ថភាពផ្លាស់ប្តូរកាចុង គឺជារង្វាស់នៃសមត្ថភាពរបស់ដីក្នុងការផ្ទុក និងផ្គត់ផ្គង់សារធាតុចិញ្ចឹម (ដូចជាកាល់ស្យូម ម៉ាញ៉េស្យូម និងប៉ូតាស្យូម) ដល់រុក្ខជាតិ។ ដីដែលមាន CEC ខ្ពស់ បង្ហាញពីសក្តានុពលខ្ពស់សម្រាប់ផលិតកម្មកសិកម្ម។ | ប្រៀបដូចជា "ទំហំឃ្លាំងស្តុកជី" របស់ដី; ឃ្លាំងកាន់តែធំ រុក្ខជាតិកាន់តែមានអាហារបរិភោគបានយូរ។ |
| '4 per 1000' initiative | ជាគំនិតផ្តួចផ្តើមអន្តរជាតិដែលកំណត់គោលដៅបង្កើនកម្រិតកាបូនសរីរាង្គក្នុងដីចំនួន ០,៤% (ឬ ៤ ភាគពាន់) ជារៀងរាល់ឆ្នាំ ដើម្បីទូទាត់សងការបញ្ចេញឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ទូទាំងសកលលោក និងធានាសន្តិសុខស្បៀង។ | ជាយុទ្ធនាការអន្តរជាតិមួយដែលជំរុញឱ្យកសិករទូទាំងពិភពលោកបន្ថែមសារធាតុសរីរាង្គទៅក្នុងដីបន្តិចម្តងៗរាល់ឆ្នាំ ដើម្បីជួយសង្គ្រោះផែនដី។ |
| NUTS 2 level | ប្រព័ន្ធចំណាត់ថ្នាក់ភូមិសាស្ត្រស្តង់ដារនៅអឺរ៉ុប (Nomenclature of Territorial Units for Statistics) ដែលកម្រិតទី២ (NUTS 2) សំដៅលើតំបន់រដ្ឋបាលមូលដ្ឋានសម្រាប់អនុវត្តគោលនយោបាយតំបន់។ | ជាការបែងចែកផែនទីរដ្ឋបាលរបស់អឺរ៉ុបជាតំបន់ៗ ប្រហាក់ប្រហែលនឹងការបែងចែកជា "ខេត្ត" នៅប្រទេសកម្ពុជា ដើម្បីងាយស្រួលគ្រប់គ្រងស្ថិតិ។ |
| Limit of Detection (LOD) | ដែនកំណត់នៃការរកឃើញ គឺជាកម្រិតទាបបំផុតនៃសារធាតុណាមួយ (ដូចជាសារធាតុចិញ្ចឹម ឬលោហៈធ្ងន់) ដែលឧបករណ៍មន្ទីរពិសោធន៍អាចវាស់ស្ទង់បានយ៉ាងច្បាស់លាស់។ ក្នុងទិន្នន័យស្រាវជ្រាវ វាយកមកកំណត់ភាពសុក្រឹតនៃលទ្ធផល។ | ប្រៀបដូចជា "ភ្នែកជញ្ជីងដែលតូចបំផុត" ដែលអាចថ្លឹងដឹងទម្ងន់វត្ថុបន្តិចបន្តួចបាន; បើវត្ថុនោះស្រាលជាងកម្រិតនេះ ជញ្ជីងនឹងមិនលោតលេខឡើយ។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
