បញ្ហា (The Problem)៖ តើគុណភាពទឹកលើផ្ទៃនៅតំបន់ឆ្នេរនៃខេត្ត Bac Lieu ប្រទេសវៀតណាមក្នុងរដូវប្រាំងមានស្ថានភាពដូចម្តេច ហើយកត្តាអ្វីខ្លះដែលជាប្រភពបំពុលចម្បង?
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការសិក្សានេះបានប្រើប្រាស់វិធីសាស្ត្រស្ថិតិពហុអថេរដើម្បីវិភាគសំណាកទឹកដែលប្រមូលបានពីទីតាំងចំនួន ១០ ផ្សេងគ្នាក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ ២០២០។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Traditional Assessment Method (Comparing individual parameters to national standards) វិធីសាស្ត្រវាយតម្លៃតាមបែបប្រពៃណី (ការប្រៀបធៀបប៉ារ៉ាម៉ែត្រនីមួយៗទៅនឹងស្តង់ដារជាតិ) |
ងាយស្រួលយល់ និងអាចប្រៀបធៀបកម្រិតនៃការបំពុលដោយផ្ទាល់ទៅនឹងច្បាប់ឬស្តង់ដារដែលបានកំណត់ជាមុន។ | បង្កើតភាពច្របូកច្របល់ និងលំបាកក្នុងការគ្រប់គ្រងនៅពេលមានប៉ារ៉ាម៉ែត្រច្រើន ហើយមិនបង្ហាញពីទំនាក់ទំនងស៊ីជម្រៅរវាងប្រភពនៃការបំពុលទេ។ | បានបង្ហាញថាទឹកលើផ្ទៃមានការបំពុលដោយសារធាតុ TSS, BOD, COD និងកូលីហ្វម លើសពីស្តង់ដារ QCVN 08-MT:2015/BTNMT របស់ប្រទេសវៀតណាម។ |
| Multivariate Statistical Methods (PCA & CA) វិធីសាស្ត្រស្ថិតិពហុអថេរ (ការវិភាគសមាសភាគចម្បង PCA និង ការវិភាគកម្រង CA) |
អាចវិភាគទិន្នន័យស្មុគស្មាញច្រើនក្នុងពេលតែមួយ កំណត់ក្រុមទីតាំងស្រដៀងគ្នា និងជួយស្វែងរកប្រភពបំពុលចម្បងបានយ៉ាងច្បាស់លាស់។ | ទាមទារឱ្យមានចំណេះដឹងផ្នែកស្ថិតិកម្រិតខ្ពស់ និងត្រូវប្រើប្រាស់កម្មវិធីកុំព្យូទ័រជំនាញដើម្បីវិភាគនិងបកស្រាយទិន្នន័យ។ | សមាសភាគចម្បងចំនួន៣ (PCs) អាចពន្យល់បាន ៨៤.៥% នៃបម្រែបម្រួលគុណភាពទឹក ហើយ CA បានបែងចែកទីតាំងទាំង១០ ជា៣ក្រុមធំៗ។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការសិក្សានេះទាមទារនូវឧបករណ៍វាស់ស្ទង់ផ្ទាល់នៅនឹងកន្លែង ព្រមទាំងបន្ទប់ពិសោធន៍ស្តង់ដារ និងកម្មវិធីកុំព្យូទ័រសម្រាប់ការវិភាគស្ថិតិស៊ីជម្រៅ។
ការសិក្សានេះប្រមូលទិន្នន័យតែក្នុងរដូវប្រាំង (ខែមីនា ឆ្នាំ២០២០) ពីទីតាំងចំនួន១០ប៉ុណ្ណោះ នៅក្នុងខេត្ត Bac Lieu ប្រទេសវៀតណាម ដែលជាតំបន់ឆ្នេរងាយរងគ្រោះដោយការជ្រៀតចូលនៃទឹកប្រៃ។ ទិន្នន័យនេះមិនបានឆ្លុះបញ្ចាំងពីបម្រែបម្រួលគុណភាពទឹកក្នុងរដូវវស្សា ឬព្រឹត្តិការណ៍ទឹកជំនន់ឡើយ។ សម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា នេះជារឿងសំខាន់ដែលត្រូវពិចារណា ព្រោះយើងត្រូវដឹងពីភាពខុសគ្នានៃការបំពុលរវាងរដូវប្រាំងនិងរដូវវស្សា ដើម្បីរៀបចំយុទ្ធសាស្ត្រគ្រប់គ្រងទឹកឱ្យបានត្រឹមត្រូវ។
វិធីសាស្ត្រស្ថិតិពហុអថេរនេះ (PCA និង CA) គឺមានប្រយោជន៍ និងសក្តិសមបំផុតក្នុងការយកមកអនុវត្តសម្រាប់ការគ្រប់គ្រងធនធានទឹកនៅកម្ពុជា។
ជារួម ការផ្លាស់ប្តូរពីការវិភាគប៉ារ៉ាម៉ែត្ររាយប៉ាយ មកប្រើប្រាស់វិធីសាស្ត្រស្ថិតិពហុអថេរ នឹងជួយស្ថាប័នពាក់ព័ន្ធនៅកម្ពុជាឱ្យធ្វើការសម្រេចចិត្តផ្អែកលើទិន្នន័យច្បាស់លាស់ (Data-driven decisions) និងកាត់បន្ថយការចំណាយថវិកាជាតិ។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Principal Component Analysis (ការវិភាគសមាសភាគចម្បង - PCA) | ជាវិធីសាស្ត្រស្ថិតិដែលត្រូវបានប្រើដើម្បីកាត់បន្ថយចំនួនទិន្នន័យដ៏ច្រើនស្មុគស្មាញ (វិមាត្រទិន្នន័យ) មកនៅត្រឹមកត្តាចម្បងៗមួយចំនួនតូច ប៉ុន្តែនៅតែអាចរក្សាបាននូវព័ត៌មាននិងអត្ថន័យដើមនៃទិន្នន័យទាំងមូល។ ក្នុងឯកសារនេះ វិធីសាស្រ្តនេះជួយទាញយកអថេរគន្លឹះដែលជាប្រភពចម្បងធ្វើឱ្យទឹកកខ្វក់ចេញពីចំណោមប៉ារ៉ាម៉ែត្ររាប់សិបមុខ។ | ដូចជាការសង្ខេបសៀវភៅក្រាស់មួយក្បាលឱ្យនៅសល់ត្រឹម១ទំព័រ ដោយនៅតែរក្សាបាននូវសាច់រឿងសំខាន់ៗទាំងស្រុង។ |
| Cluster Analysis (ការវិភាគកម្រង - CA) | ជាបច្ចេកទេសស្ថិតិសម្រាប់ចាត់ថ្នាក់ទិន្នន័យឬវត្ថុផ្សេងៗជាក្រុម (កម្រង) ដោយធានាថាវត្ថុនៅក្នុងក្រុមតែមួយមានលក្ខណៈស្រដៀងគ្នាខ្លាំងបំផុត ហើយខុសប្លែកពីវត្ថុនៅក្រុមផ្សេង។ ក្នុងឯកសារនេះ គេប្រើវាដើម្បីប្រមូលផ្តុំទីតាំងយកសំណាកទឹកដែលមានកម្រិតនៃការបំពុលស្រដៀងគ្នាទៅក្នុងក្រុមតែមួយ។ | ដូចជាការតម្រៀបសិស្សក្នុងថ្នាក់ជាក្រុមៗ ដោយផ្អែកលើចំណូលចិត្តរៀនមុខវិជ្ជាដូចគ្នា។ |
| Biological Oxygen Demand (តម្រូវការអុកស៊ីហ្សែនជីវគីមី - BOD) | ជារង្វាស់នៃបរិមាណអុកស៊ីហ្សែនដែលបាក់តេរីនិងអតិសុខុមប្រាណត្រូវការប្រើប្រាស់ដើម្បីបំបែកសារធាតុសរីរាង្គក្នុងទឹក។ កាលណា BOD កាន់តែខ្ពស់ មានន័យថាទឹកមានការបំពុលដោយសារធាតុសរីរាង្គកាន់តែខ្លាំង ដែលធ្វើឱ្យខ្វះអុកស៊ីហ្សែនសម្រាប់សត្វក្នុងទឹក។ | ដូចជាបរិមាណអាហារដែលហ្វូងមនុស្សត្រូវការហូបក្នុងពិធីជប់លៀងមួយ បើមនុស្សចូលរួមច្រើន (សារធាតុបំពុលច្រើន) ម្ហូប (អុកស៊ីហ្សែនក្នុងទឹក) ក៏ឆាប់អស់។ |
| Chemical Oxygen Demand (តម្រូវការអុកស៊ីហ្សែនគីមី - COD) | ជារង្វាស់នៃបរិមាណអុកស៊ីហ្សែនសរុបដែលត្រូវការដើម្បីធ្វើអុកស៊ីតកម្មសារធាតុគីមីទាំងអស់ (ទាំងសរីរាង្គនិងអសរីរាង្គ) នៅក្នុងទឹក។ វាត្រូវបានប្រើដើម្បីកំណត់កម្រិតនៃការបំពុលពីកាកសំណល់គីមីនិងឧស្សាហកម្ម ដោយតម្លៃ COD តែងតែខ្ពស់ជាង BOD។ | ដូចជាការវាស់ទំហំនិងថ្លឹងទម្ងន់សំរាមទាំងអស់នៅក្នុងធុង មិនថាសំរាមនោះរលួយឬមិនរលួយនោះទេ គឺរាប់បញ្ចូលទាំងអស់។ |
| Total Suspended Solids (សារធាតុរឹងអណ្តែតសរុប - TSS) | សំដៅលើកម្ទេចកំទីតូចៗនិងសារធាតុរឹងដែលអណ្តែតត្រង្អែលនៅក្នុងទឹក (មិនរលាយ) ដូចជាដីឥដ្ឋ ល្បាប់ ឬកាកសំណល់តូចៗ។ កម្រិត TSS ខ្ពស់ធ្វើឱ្យទឹកល្អក់ កាត់បន្ថយពន្លឺព្រះអាទិត្យមិនឱ្យចាំងចូលក្នុងទឹកជ្រៅ និងប៉ះពាល់ដល់ការដកដង្ហើមរបស់សត្វទឹក។ | ដូចជាធូលីដីដែលហោះហើរក្នុងខ្យល់ធ្វើឱ្យយើងមើលមិនសូវច្បាស់ ដែលក្នុងទីនេះគឺកម្ទេចដីល្អិតៗអណ្តែតធ្វើឱ្យទឹកល្អក់កករ។ |
| Coliforms (បាក់តេរីកូលីហ្វម) | ជាប្រភេទបាក់តេរីដែលរស់នៅក្នុងពោះវៀនរបស់មនុស្សនិងសត្វ ហើយវត្តមានរបស់វានៅក្នុងប្រភពទឹកបង្ហាញថាទឹកនោះត្រូវបានបំពុលដោយលាមក ឬទឹកស្អុយ ដែលអាចបង្កឱ្យមានជំងឺប្រព័ន្ធរំលាយអាហារផ្សេងៗ។ | ដូចជាសញ្ញាប្រកាសអាសន្នបញ្ជាក់ថាទឹកនេះមានលាយឡំជាមួយទឹកស្អុយចេញពីបន្ទប់ទឹក ដែលមិនអាចយកមកផឹកឬប្រើប្រាស់ដោយសុវត្ថិភាពបានទេ។ |
| Eutrophication (ការកើនឡើងហួសកម្រិតនៃសារធាតុចិញ្ចឹម) | គឺជាបាតុភូតដែលប្រភពទឹកមានផ្ទុកសារធាតុចិញ្ចឹមលើសលប់ (ជាពិសេស នីត្រូសែន និងផូស្វ័រ) បណ្តាលឱ្យសារាយដុះលូតលាស់យ៉ាងគំហុក។ នៅពេលសារាយទាំងនេះងាប់ ពួកវាទាញយកអុកស៊ីហ្សែនក្នុងទឹកអស់ ដែលបណ្តាលឱ្យត្រីនិងសត្វទឹកផ្សេងៗងាប់ដោយសារថប់ដង្ហើម។ | ដូចជាការដាក់ជីច្រើនពេកលើដើមឈើ ធ្វើឱ្យស្មៅនិងវល្លិ៍ដុះដណ្តើមយកជីវជាតិអស់ រហូតធ្វើឱ្យដើមឈើនោះត្រូវងាប់។ |
| Saline intrusion (ការជ្រៀតចូលនៃទឹកប្រៃ) | គឺជាចលនានៃទឹកប្រៃពីសមុទ្រហូរចូលទៅក្នុងប្រភពទឹកសាប (ទឹកក្រោមដី ឬទន្លេ) ដែលច្រើនកើតឡើងនៅរដូវប្រាំងដោយសារការថយចុះនៃលំហូរទឹកសាប និងកត្តាប្រែប្រួលអាកាសធាតុ រួមផ្សំនឹងការបូមទឹកប្រើប្រាស់ហួសកម្រិត។ វាធ្វើឱ្យទឹកលែងអាចប្រើប្រាស់សម្រាប់ការកសិកម្មឬហូបចុកបាន។ | ដូចជាការលួចចាក់ទឹកត្រីចូលក្នុងកែវទឹកសាបធម្មតា ដែលធ្វើឱ្យទឹកនោះប្រែជារសជាតិប្រៃ និងលែងអាចយកទៅផឹកបាន។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
