បញ្ហា (The Problem)៖ គម្រោងអភិរក្សសត្វជិតផុតពូជជារឿយៗជួបប្រទះបញ្ហាប្រឈមក្នុងការដោះលែងសត្វចូលទៅក្នុងព្រៃធម្មជាតិវិញ ដោយទាមទារឱ្យមានការយល់ដឹងពីអត្រាជោគជ័យ និងតម្រូវការគាំទ្រក្រោយការដោះលែង ពិសេសសម្រាប់សត្វទោចម្កុដកម្ពុជា (Hylobates pileatus)។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការសិក្សានេះបានកត់ត្រាពីលទ្ធផលនៃកម្មវិធីដោះលែងសត្វទោចម្កុដនៅព្រៃអង្គរ ដោយផ្តោតលើការជ្រើសរើសបេក្ខភាពដ៏ប្រុងប្រយ័ត្ន និងការផ្តល់ការគាំទ្ររយៈពេលវែងចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០១៣មក។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Captive-born, mother-raised release with long-term feeding ការដោះលែងសត្វទោចកើតក្នុងទ្រុង និងចិញ្ចឹមដោយមេបា រួមផ្សំការផ្តល់ចំណីរយៈពេលវែង |
សត្វមានភាពភ័យខ្លាចចំពោះមនុស្ស ដែលជួយកាត់បន្ថយជម្លោះ និងអាចបន្សាំខ្លួនបង្កើតទឹកដីបានយ៉ាងល្អ។ មានអត្រារស់រានមានជីវិតខ្ពស់សម្រាប់កូនដែលកើតមក។ | ទាមទារការប្តេជ្ញាចិត្តខ្ពស់លើធនធានហិរញ្ញវត្ថុ បុគ្គលិក និងពេលវេលាសម្រាប់ការតាមដាននិងផ្តល់ចំណីជាប្រចាំដោយគ្មានពេលកំណត់។ | គូសត្វទោចចំនួន ៤ ក្នុងចំណោម ៦គូ ទទួលបានជោគជ័យ និងបង្កើតកូនក្នុងព្រៃបាន ១១ ក្បាល (អត្រារស់រានកូនទោច ១០០%)។ |
| Release of hand-reared gibbons ការដោះលែងសត្វទោចដែលចិញ្ចឹមដោយមនុស្ស (Hand-reared) |
អាចផ្តល់ឱកាសរស់រានដល់សត្វដែលត្រូវបានជួយសង្គ្រោះពីការជួញដូរជាសត្វចិញ្ចឹមដោយផ្ទាល់។ | សត្វស៊ាំនឹងមនុស្សពេក ដែលបណ្តាលឱ្យមានអាកប្បកិរិយាឈ្លានពាន និងបង្កគ្រោះថ្នាក់ដល់មនុស្សនិងខ្លួនឯង ពិសេសក្នុងតំបន់ដែលមានសកម្មភាពមនុស្សច្រើន។ | បរាជ័យ ១០០% នៅក្នុងការសិក្សានេះ (គូទី៣ ត្រូវចាប់យកមកវិញក្នុងរយៈពេលតិចជាង១ខែ ក្រោយវាយប្រហារអ្នកមើលថែ)។ |
| Short-term supplementary feeding ការផ្តល់ចំណីបន្ថែមត្រឹមរយៈពេលខ្លី |
ចំណាយធនធានតិច និងកាត់បន្ថយការពឹងផ្អែករបស់សត្វទៅលើមនុស្ស។ | អាចធ្វើឱ្យសត្វដើររកចំណីក្បែរតំបន់មនុស្ស និងទាក់ទាញចំណាប់អារម្មណ៍ពីភ្ញៀវទេសចរ ដែលប្រថុយនឹងការចម្លងជំងឺ ឬការចាប់យក។ | ត្រូវផ្លាស់ប្តូរយុទ្ធសាស្ត្រភ្លាមៗ ដោយត្រូវបន្តការផ្តល់ចំណីឡើងវិញ និងប្តូរទីតាំងចូលព្រៃជ្រៅជាងមុន ដើម្បីបញ្ចៀសការរំខានពីភ្ញៀវទេសចរ។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការអនុវត្តគម្រោងនេះទាមទារឱ្យមានការប្តេជ្ញាចិត្តខ្ពស់ផ្នែកធនធានហិរញ្ញវត្ថុ ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ និងកម្លាំងពលកម្មសម្រាប់រយៈពេលវែង (ច្រើនជាង ១១ ឆ្នាំ)។
ការសិក្សានេះធ្វើឡើងនៅក្នុងតំបន់ព្រៃនៃឧទ្យានអង្គរ ខេត្តសៀមរាប ដែលជាតំបន់មានការការពារខ្ពស់ ប៉ុន្តែក៏មានសកម្មភាពភ្ញៀវទេសចរច្រើនផងដែរ។ ទិន្នន័យមានទំហំតូច (ត្រឹមតែ ៦គូ) និងផ្តោតតែលើសត្វទោចម្កុដ (Hylobates pileatus) ដែលភាគច្រើនកើតនៅមជ្ឈមណ្ឌលភ្នំតាម៉ៅ។ កត្តានេះមានសារៈសំខាន់សម្រាប់កម្ពុជា ព្រោះវាបង្ហាញថាការដោះលែងសត្វក្នុងតំបន់ទេសចរណ៍ ទាមទារការជ្រើសរើសសត្វដែលមានលក្ខណៈព្រៃ និងមិនស៊ាំនឹងមនុស្សទាល់តែសោះ។
វិធីសាស្ត្រនៃការជ្រើសរើសបេក្ខភាពសត្វ និងការតាមដានរយៈពេលវែងនេះ មានអត្ថប្រយោជន៍ និងប្រសិទ្ធភាពយ៉ាងខ្លាំងសម្រាប់ការងារអភិរក្សនៅកម្ពុជា។
ជារួម ភាពជោគជ័យនៃគម្រោងនេះផ្តល់ជាគោលការណ៍ណែនាំដ៏រឹងមាំ និងជាក់ស្តែងមួយសម្រាប់ការដោះលែងសត្វព្រៃជិតផុតពូជឡើងវិញ នៅក្នុងបរិបទនៃការគ្រប់គ្រងតំបន់ការពារនៅប្រទេសកម្ពុជា។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Reintroduction (ការដោះលែងសត្វចូលព្រៃធម្មជាតិវិញ) | ដំណើរការនៃការយកសត្វដែលធ្លាប់រស់នៅក្នុងកន្លែងចិញ្ចឹម (ដូចជាសួនសត្វ ឬមជ្ឈមណ្ឌលសង្គ្រោះ) ឬសត្វព្រៃចាប់ពីតំបន់ផ្សេង ទៅលែងក្នុងជម្រកធម្មជាតិដើមរបស់វាវិញ ដើម្បីបង្កើតជាហ្វូងសត្វព្រៃឡើងវិញនៅតំបន់ដែលធ្លាប់បាត់បង់វត្តមានរបស់ពួកវា។ | ដូចជាការយកកុមារដែលធំធាត់ក្នុងមណ្ឌលថែទាំ ឱ្យទៅរស់នៅនិងកសាងជីវិតដោយខ្លួនឯងនៅក្នុងសហគមន៍ធំមួយ ដើម្បីឱ្យពួកគេអាចបង្កើតគ្រួសារថ្មីបាន។ |
| Pre-release acclimatization (ការបន្សាំខ្លួនមុនពេលដោះលែង) | ការដាក់សត្វនៅក្នុងទ្រុងបណ្ដោះអាសន្ននៅទីតាំងដែលត្រូវដោះលែង ដើម្បីឱ្យពួកវាស៊ាំនឹងបរិយាកាស អាកាសធាតុ សំឡេង និងចំណីធម្មជាតិនៅទីនោះ មុននឹងបើកទ្វារទ្រុងឱ្យមានសេរីភាពពេញលេញ។ | ដូចជាការឱ្យសិស្សទៅរៀនវគ្គបំប៉នភាសានិងវប្បធម៌នៅបរទេសមុនពេលចូលរៀនផ្លូវការ ដើម្បីឱ្យស៊ាំនឹងបរិស្ថានថ្មីសិន។ |
| Supplementary feeding (ការផ្តល់ចំណីបន្ថែម) | ការផ្តត់ផ្គង់ចំណីអាហារបន្ថែមដោយមនុស្សដល់សត្វដែលទើបនឹងដោះលែង ដើម្បីជួយឱ្យពួកវារស់រានមានជីវិតក្នុងដំណាក់កាលដែលមិនទាន់ចេះរកចំណីដោយខ្លួនឯងបានគ្រប់គ្រាន់ ព្រមទាំងជួយសម្រួលដល់ការតាមដានសកម្មភាពរបស់ពួកវា។ | ដូចជាការផ្តល់ប្រាក់ឧបត្ថម្ភប្រចាំខែដល់និស្សិតដែលទើបបញ្ចប់ការសិក្សា ដើម្បីជួយទ្រទ្រង់ជីវភាពបណ្តោះអាសន្នរហូតដល់ពួកគេអាចរកការងារធ្វើបានរឹងមាំខ្លួនឯង។ |
| Inter-birth interval (គម្លាតនៃការសម្រាលកូន) | រយៈពេលគិតជាខែ ឬឆ្នាំ រវាងការសម្រាលកូនមួយទៅកូនមួយទៀតរបស់សត្វញីដដែល ដែលទិន្នន័យនេះជួយអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រវាយតម្លៃពីសុខភាព អត្រាបន្តពូជ និងភាពសម្បូរសប្បាយនៃធនធានចំណីនៅក្នុងព្រៃ។ | ដូចជាការរាប់គម្លាតអាយុរវាងកូនទី១ និងកូនទី២ ក្នុងគ្រួសារមួយ ដើម្បីដឹងថាម្តាយមានសុខភាពនិងលទ្ធភាពចិញ្ចឹមកូនបានល្អកម្រិតណា។ |
| Habituation to humans (ការស៊ាំនឹងមនុស្ស) | ស្ថានភាពដែលសត្វព្រៃលែងមានភាពភ័យខ្លាចចំពោះមនុស្ស ដោយសារពួកវាធ្លាប់ត្រូវបានមនុស្សចិញ្ចឹមបីបាច់ (Hand-reared) ឬផ្តល់ចំណីឱ្យផ្ទាល់ ដែលកត្តានេះអាចបង្កគ្រោះថ្នាក់ដល់ទាំងសត្វនិងមនុស្សនៅពេលដោះលែងចូលព្រៃ ព្រោះពួកវាអាចនឹងចូលមកវាយប្រហារមនុស្សដើម្បីដណ្តើមចំណី។ | ដូចជាសត្វឆ្កែស្រុកដែលធ្លាប់តែលេងជាមួយម្ចាស់ វានឹងរត់មករកមនុស្សប្លែកមុខជំនួសឱ្យការរត់គេច ព្រោះវាគិតថាមនុស្សគ្រប់គ្នាមិនបង្កគ្រោះថ្នាក់និងមានចំណីឱ្យវា។ |
| Conservation translocations (ការផ្លាស់ប្តូរទីតាំងសត្វក្នុងគោលដៅអភិរក្ស) | ការចាប់ និងផ្លាស់ទីសត្វព្រៃពីតំបន់មួយ (ឬពីកន្លែងចិញ្ចឹម) ទៅកាន់ជម្រកធម្មជាតិមួយទៀត ដើម្បីសង្គ្រោះពូជសត្វនោះពីការផុតពូជ បង្កើនចំនួនសត្វក្នុងព្រៃ ឬដោះស្រាយបញ្ហាជម្លោះរវាងសត្វនិងមនុស្ស។ | ដូចជាការជម្លៀសប្រជាជនពីតំបន់រងគ្រោះថ្នាក់ ឱ្យទៅតាំងទីលំនៅថ្មីនៅតំបន់ដែលមានសុវត្ថិភាព និងមានធនធានគ្រប់គ្រាន់ដើម្បីអភិវឌ្ឍសហគមន៍ថ្មី។ |
| Socially monogamous (ការរស់នៅជាគូផ្តាច់មុខ) | ប្រព័ន្ធសង្គមរបស់សត្វដែលសត្វឈ្មោល និងសត្វញី ចាប់គូនិងរួមរស់ជាមួយគ្នាតែមួយគូប៉ុណ្ណោះក្នុងរយៈពេលយូរ ដើម្បីការពារទឹកដី និងជួយចិញ្ចឹមកូនជាមួយគ្នា (ដូចករណីសត្វទោចម្កុដ Hylobates pileatus)។ | ដូចជាប្រពៃណីរៀបអាពាហ៍ពិពាហ៍របស់មនុស្ស ដែលប្តីនិងប្រពន្ធរួមរស់ជាមួយគ្នាតែពីរនាក់ដើម្បីកសាងនិងការពារគ្រួសារ។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
