បញ្ហា (The Problem)៖ មូលបទសង្ខេបនៃការស្រាវជ្រាវទាំងនេះផ្តោតលើស្ថានភាពអេកូឡូស៊ី និងបញ្ហាប្រឈមក្នុងការអភិរក្សប្រភេទសត្វព្រៃចម្រុះនៅទូទាំងអាស៊ីអាគ្នេយ៍ រួមមានសេះសមុទ្រ កេងកង សាច់សត្វព្រៃជួញដូរ និងសត្វថលជលិកនៅក្នុងតំបន់ដែលរងការកែប្រែដោយមនុស្ស។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការសិក្សាទាំងនេះបានប្រើប្រាស់វិធីសាស្ត្រអង្កេតផ្ទាល់នៅទីវាលផ្សេងៗគ្នា រួមមានការសង្កេតក្រោមទឹក ការតាមដានទីផ្សារ និងការរាប់ចំនួនសត្វនៅទីជម្រក ដើម្បីវាយតម្លៃរបាយប្រភេទសត្វ និងថាមវន្តនៃចំនួនសត្វ។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| In-water surveys and Stakeholder interviews ការអង្កេតក្រោមទឹក និងការសម្ភាសន៍អ្នកពាក់ព័ន្ធ (ប្រើក្នុងការសិក្សាសេះសមុទ្រ) |
រួមបញ្ចូលការសង្កេតផ្ទាល់ជាមួយនឹងចំណេះដឹងរបស់អ្នកស្រុក ដែលមានប្រសិទ្ធភាពខ្ពស់សម្រាប់ស្វែងរកប្រភេទសត្វកម្រដែលពូកែលាក់ខ្លួន។ | ការប៉ាន់ស្មានរបស់អ្នកនេសាទអាចមានភាពលម្អៀង (Subjective) ហើយការអង្កេតក្រោមទឹកជារឿយៗអាចមើលរំលងសត្វដែលមានរបាយមិនស្មើគ្នា។ | រកឃើញសេះសមុទ្រនៅតែ ៥ ទីតាំងប៉ុណ្ណោះក្នុងប្រទេសវៀតណាម ដោយប្រភេទ Hippocampus spinosissimus មានវត្តមានច្រើនជាងគេ ស្របពេលដែលអ្នកនេសាទរាយការណ៍ពីការធ្លាក់ចុះចំនួនសត្វនេះ។ |
| Market surveys and Direct observation ការអង្កេតទីផ្សារ និងការសង្កេតផ្ទាល់ (ប្រើក្នុងការសិក្សាការជួញដូរសត្វព្រៃ) |
អនុញ្ញាតឱ្យមានការវាស់វែងដោយផ្ទាល់នូវទំហំពាណិជ្ជកម្ម តម្លៃ និងប្រភេទសត្វដែលត្រូវបានជួញដូរនៅក្នុងទីផ្សារចំហ។ | មិនអាចប្រមូលទិន្នន័យពីការជួញដូរលួចលាក់ (Black market) និងអាចមានហានិភ័យសុវត្ថិភាពសម្រាប់អ្នកចុះប្រមូលទិន្នន័យ។ | បានកត់ត្រាសាកសពសត្វចំនួន ៣៣.៧៥៩ ក្បាល (ស្មើនឹង ១៥.៨៥៥ គីឡូក្រាម) ពីការចុះអង្កេតទីផ្សារចំនួន ៩៣ កន្លែងនៅប្រទេសឡាវ ដែលក្នុងនោះ ១៩% ជាសត្វកម្រ។ |
| Visual encounter surveys (VES) ការអង្កេតដោយការជួបប្រទះផ្ទាល់ (ប្រើក្នុងការសិក្សាសត្វថលជលិក) |
ជាវិធីសាស្ត្រស្តង់ដារដែលងាយស្រួលអនុវត្តសម្រាប់វាយតម្លៃភាពចម្រុះ និងស្ថានភាពរាងកាយរបស់សត្វនៅក្នុងទីជម្រកផ្សេងៗគ្នា។ | លទ្ធផលអាចប្រែប្រួលអាស្រ័យលើជំនាញរបស់អ្នកសង្កេត និងភាពងាយស្រួលក្នុងការមើលឃើញសត្វនៅតាមប្រភេទបន្លែ ឬអាកាសធាតុ។ | រកឃើញសត្វថលជលិកចំនួន ១១ ប្រភេទ ដោយប្រភេទ Duttaphrynus melanostictus មានការកើនឡើងចំនួន ប៉ុន្តែថយចុះទំហំខ្លួននៅក្នុងតំបន់ដែលរងការកែប្រែដោយមនុស្ស។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការសិក្សាទាំងនេះទាមទារធនធានជាចម្បងលើការចុះកម្មសិក្សាផ្ទាល់នៅទីវាល ពេលវេលា និងការសហការពីសហគមន៍មូលដ្ឋាន ដោយមិនទាមទារបច្ចេកវិទ្យាវិភាគកម្រិតខ្ពស់ពេកនោះទេ។
ការសិក្សាទាំងនេះត្រូវបានធ្វើឡើងនៅទីតាំងជាក់លាក់ក្នុងប្រទេសវៀតណាម (តំបន់ឆ្នេរ) ថៃ (ឧទ្យានជាតិ) ឡាវ (ទីផ្សារ) និងឥណ្ឌូនេស៊ី (តំបន់កសិកម្ម) ដោយផ្តោតលើប្រភេទសត្វនីមួយៗដាច់ដោយឡែកពីគ្នា។ នេះមានសារៈសំខាន់សម្រាប់កម្ពុជា ព្រោះប្រទេសយើងមានប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ី និងបញ្ហាប្រឈមស្រដៀងគ្នា (ដូចជាការជួញដូរសត្វព្រៃនៅតាមខេត្តជាប់ព្រំដែន និងការបាត់បង់ទីជម្រក) ដែលការយល់ដឹងពីវិធីសាស្ត្រទាំងនេះអាចយកមកកែច្នៃស្របតាមបរិបទភូមិសាស្ត្រកម្ពុជា។
វិធីសាស្ត្រអង្កេតអេកូឡូស៊ីទាំងនេះមានសារៈសំខាន់ និងអាចអនុវត្តបានយ៉ាងប្រសើរសម្រាប់ការងារអភិរក្សជីវចម្រុះនៅប្រទេសកម្ពុជា។
សរុបមក វិធីសាស្ត្រទាំងនេះផ្តល់នូវក្របខណ្ឌជាក់ស្តែង និងសន្សំសំចៃក្នុងការគូសផែនទីជីវចម្រុះ និងជួយរៀបចំគោលនយោបាយអភិរក្សផ្អែកលើទិន្នន័យច្បាស់លាស់នៅកម្ពុជា។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Species distribution map | ផែនទីបង្ហាញពីទីតាំងភូមិសាស្ត្រដែលប្រភេទសត្វណាមួយរស់នៅ ដោយប្រើប្រាស់ទិន្នន័យពីការអង្កេតផ្ទាល់ និងព័ត៌មានពីអ្នកស្រុក ដើម្បីកំណត់តំបន់អភិរក្ស។ | ដូចជាការគូសផែនទីបង្ហាញថាកន្លែងណាខ្លះមានសាលារៀន ឬមន្ទីរពេទ្យ ដើម្បីងាយស្រួលស្វែងរក តែនេះជាការរកកន្លែងដែលសត្វរស់នៅ។ |
| Sympatric | ការរស់នៅរួមគ្នានៃប្រភេទសត្វខុសៗគ្នានៅក្នុងតំបន់ភូមិសាស្ត្រតែមួយ ដោយមិនមានការកាត់ផ្ដាច់ពីគ្នាដោយរបាំងធម្មជាតិ។ | ដូចជាប្រជាជនខ្មែរ ចិន និងចាម ដែលរស់នៅចុះសម្រុងគ្នានៅក្នុងភូមិ ឬសង្កាត់ជាមួយគ្នាក្នុងទីក្រុងតែមួយ។ |
| Food Abundance Index (FAI) | រង្វាស់គណិតវិទ្យាដែលប្រើដើម្បីប៉ាន់ស្មានបរិមាណ ឬភាពសម្បូរបែបនៃប្រភពចំណីអាហារ (ដូចជាផ្លែឈើ) សម្រាប់សត្វព្រៃនៅក្នុងតំបន់ជម្រកណាមួយ។ | ដូចជាការដាក់ពិន្ទុវាយតម្លៃថាតើផ្សារមួយមានលក់ម្ហូបអាហារច្រើន ឬតិចប៉ុណ្ណាសម្រាប់អ្នកទិញ។ |
| Biomass | ទម្ងន់សរុបនៃសារពាង្គកាយមានជីវិត (ឬសាកសពសត្វដែលត្រូវបានជួញដូរ) នៅក្នុងតំបន់ ឬកន្លែងណាមួយដែលត្រូវបានវាស់វែងជាគីឡូក្រាម ឬតោន។ | ដូចជាការថ្លឹងទម្ងន់សរុបនៃត្រីទាំងអស់ដែលមាននៅក្នុងស្រះមួយ ដើម្បីដឹងថាមានសាច់ត្រីប៉ុន្មានគីឡូ។ |
| Zoonotic diseases | ជំងឺឆ្លងដែលបង្កឡើងដោយវីរុស បាក់តេរី ឬប៉ារ៉ាស៊ីត ដែលអាចឆ្លងពីសត្វ (ជាពិសេសសត្វព្រៃ) មកមនុស្ស តាមរយៈការបរិភោគ ឬការប៉ះពាល់ផ្ទាល់។ | ដូចជាជំងឺផ្តាសាយបក្សី ដែលមានប្រភពដើមពីសត្វ ហើយអាចឆ្លងរាលដាលមកដល់មនុស្ស។ |
| Specialist and generalist species | សត្វឯកទេស (Specialist) ត្រូវការលក្ខខណ្ឌបរិស្ថាន និងចំណីជាក់លាក់បំផុតដើម្បីរស់ ខណៈសត្វទូទៅ (Generalist) អាចសម្របខ្លួនរស់នៅ និងស៊ីចំណីបានច្រើនប្រភេទក្នុងមជ្ឈដ្ឋានផ្សេងៗគ្នា។ | សត្វឯកទេសដូចជាមនុស្សរើសម្ហូប (ញ៉ាំតែម្ហូបមួយមុខគត់) ចំណែកសត្វទូទៅដូចជាមនុស្សងាយស្រួល ទៅដល់ណាញ៉ាំអីក៏បាន រស់នៅទីណាក៏បាន។ |
| Shannon-Wiener index | រូបមន្តគណិតវិទ្យាប្រើក្នុងផ្នែកអេកូឡូស៊ី ដើម្បីវាស់ស្ទង់កម្រិតភាពចម្រុះនៃប្រភេទសត្វនៅក្នុងសហគមន៍ណាមួយ ដោយគិតបញ្ចូលទាំងចំនួនប្រភេទសត្វសរុប និងសមាមាត្រនៃសត្វក្នុងប្រភេទនីមួយៗ។ | ដូចជាឧបករណ៍វាស់ស្ទង់ថាតើថ្នាក់រៀនមួយមានសិស្សមកពីខេត្តផ្សេងៗគ្នាចម្រុះប៉ុណ្ណា និងមានចំនួនប្រហាក់ប្រហែលគ្នាប៉ុណ្ណា។ |
| Visual encounter surveys | វិធីសាស្ត្រអង្កេតដោយដើរតាមផ្លូវ ឬតំបន់កំណត់ទុកជាមុន ហើយកត់ត្រាទុកនូវរាល់សត្វដែលមើលឃើញដោយផ្ទាល់នឹងភ្នែកក្នុងរយៈពេលជាក់លាក់ណាមួយ ដើម្បីប៉ាន់ស្មានដង់ស៊ីតេសត្វ។ | ដូចជាការដើរល្បាតតាមផ្លូវក្នុងភូមិ ហើយរាប់ចំនួនសត្វឆ្កែទាំងអស់ដែលយើងមើលឃើញផ្ទាល់ភ្នែកក្នុងរយៈពេលមួយម៉ោង។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
