បញ្ហា (The Problem)៖ ឯកសារនេះដោះស្រាយពីបញ្ហាប្រឈម និងលទ្ធផលនៃការស្តារនីតិសម្បទា និងការដោះលែងសត្វខ្លាឃ្មុំតូច Helarctos malayanus ដែលត្រូវបានសង្គ្រោះ ចូលទៅក្នុងព្រៃធម្មជាតិវិញនៅប្រទេសកម្ពុជា ជាពិសេសទាក់ទងនឹងការគំរាមកំហែងពីការបរបាញ់ដោយអន្ទាក់ និងជម្លោះដែនដីជាមួយសត្វខ្លាឃ្មុំព្រៃ។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការសិក្សានេះបានប្រើប្រាស់វិធីសាស្ត្រដោះលែងបណ្តើរៗ (Soft-release protocol) ដោយផ្តល់ពេលវេលាឱ្យសត្វខ្លាឃ្មុំសម្របខ្លួនក្នុងទ្រុងព្រៃធំៗ មុននឹងធ្វើការតាមដានក្រោយការដោះលែងជាប្រចាំថ្ងៃ។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Soft-release with Natural Acclimatization ការដោះលែងបណ្តើរៗដោយមានការសម្របខ្លួនក្នុងទ្រុងព្រៃធម្មជាតិ |
ជួយឱ្យសត្វអភិវឌ្ឍជំនាញធម្មជាតិឡើងវិញ (ឡើងដើមឈើ ធ្វើសំបុក រកចំណី) និងកាត់បន្ថយភាពស៊ាំឬទម្លាប់ជាមួយមនុស្ស។ | ត្រូវការចំណាយខ្ពស់ក្នុងការសាងសង់ទ្រុងធំៗ ប្រើប្រាស់ពេលវេលាយូរ និងតម្រូវឱ្យមានការតាមដានជាប់លាប់។ | ខ្លាឃ្មុំទាំង ៣ ក្បាលអាចរកចំណីដោយខ្លួនឯងបាន និងចេះជៀសវាងពីការជួបប្រទះជាមួយមនុស្សដោយជោគជ័យ។ |
| Hard-release / Human-habituated Release ការដោះលែងភ្លាមៗ ឬការដោះលែងសត្វដែលស៊ាំនឹងមនុស្ស |
ចំណាយពេលវេលានិងថវិកាតិចជាងមុនពេលដោះលែង ដោយមិនតម្រូវឱ្យមានទ្រុងសម្របខ្លួនស្មុគស្មាញ។ | សត្វច្រើនតែខ្វះជំនាញរស់រានមានជីវិត មិនខ្លាចមនុស្ស អាចចូលទីតាំងរស់នៅរបស់ប្រជាជន និងងាយរងគ្រោះថ្នាក់។ | ត្រូវបានជៀសវាងនៅក្នុងការសិក្សានេះ ដោយសារវាធ្លាប់បណ្តាលឱ្យសត្វខ្លាឃ្មុំក្លាយជាសត្វរំខានដល់មនុស្ស (Nuisance bears) និងស្លាប់នៅកន្លែងផ្សេង។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការអនុវត្តកម្មវិធីដោះលែងសត្វព្រៃនេះទាមទារនូវធនធានហិរញ្ញវត្ថុ បច្ចេកទេសជំនាញ និងការប្តេជ្ញាចិត្តរយៈពេលវែង ជាពិសេសលើការការពារព្រៃឈើ និងការតាមដានក្រោយការដោះលែង។
ការសិក្សានេះត្រូវបានធ្វើឡើងនៅក្នុងដែនជម្រកសត្វព្រៃតាតៃ តំបន់ភ្នំក្រវាញខាងត្បូង ប្រទេសកម្ពុជា ដោយផ្តោតលើសត្វខ្លាឃ្មុំតូច Helarctos malayanus តែ ៣ ក្បាលប៉ុណ្ណោះ។ ទំហំសំណាកដ៏តូចនេះ និងបរិបទជាក់លាក់នៃតំបន់ដែលមានសម្ពាធការបរបាញ់ដោយអន្ទាក់ខ្ពស់ ធ្វើឱ្យលទ្ធផលនេះមិនអាចតំណាងឱ្យព្រៃផ្សេងទៀតបានទាំងស្រុងនោះទេ ប៉ុន្តែវាពិតជាមានតម្លៃខ្លាំងសម្រាប់ការយល់ដឹងពីបញ្ហាប្រឈមជាក់ស្តែងនៃការស្តារសត្វព្រៃនៅក្នុងព្រៃប្រទេសកម្ពុជា។
វិធីសាស្ត្រនៃការដោះលែងបណ្តើរៗ និងពិធីសារស្តារនីតិសម្បទានេះ មានអត្ថប្រយោជន៍ និងអាចយកទៅអនុវត្តបានយ៉ាងមានប្រសិទ្ធភាពសម្រាប់កម្មវិធីអភិរក្សនៅកម្ពុជា។
ជារួម ការដោះស្រាយបញ្ហាអន្ទាក់ និងការសិក្សាពីវត្តមានសត្វព្រៃធម្មជាតិក្នុងតំបន់ គឺជាលក្ខខណ្ឌចម្បងដែលមិនអាចខ្វះបាន ដើម្បីធានាបាននូវអត្រាជោគជ័យខ្ពស់ក្នុងការដោះលែងសត្វព្រៃចូលទីជម្រកដើមវិញ។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Soft-release | វិធីសាស្ត្រនៃការដោះលែងសត្វព្រៃ ដោយតម្រូវឱ្យដាក់សត្វនៅក្នុងទ្រុងសម្របខ្លួនក្នុងព្រៃធម្មជាតិមួយរយៈ ដើម្បីឱ្យពួកវាស៊ាំនឹងបរិស្ថាន និងចេះស្វែងរកចំណី មុនពេលបើកទ្វារឱ្យចេញបន្តិចម្តងៗ។ | ដូចជាការបង្រៀនក្មេងឱ្យចេះហែលទឹកដោយឱ្យលេងទឹកក្បែរមាត់ច្រាំងសិន មុននឹងបណ្តោយឱ្យហែលទៅកណ្តាលទន្លេ។ |
| Acclimatisation | ដំណើរការដែលសត្វប្រើប្រាស់ពេលវេលាដើម្បីសម្របខ្លួន និងស៊ាំទៅនឹងបរិស្ថានថ្មី អាកាសធាតុថ្មី ឬទីជម្រកថ្មី មុនពេលពួកវាអាចរស់នៅដោយឯករាជ្យបាន។ | ដូចជាការដែលយើងផ្លាស់ទីទៅរស់នៅបរទេស ហើយត្រូវការពេលវេលាដើម្បីទម្លាប់ខ្លួននឹងអាកាសធាតុត្រជាក់ និងម្ហូបអាហារនៅទីនោះ។ |
| Conspecifics | សត្វដទៃទៀតដែលស្ថិតនៅក្នុងប្រភេទ (Species) តែមួយ។ ក្នុងបរិបទនៃការដោះលែងនេះ គឺសំដៅលើខ្លាឃ្មុំព្រៃធម្មជាតិដែលមានស្រាប់នៅក្នុងតំបន់ ដែលអាចបង្កជាជម្លោះដណ្តើមទឹកដីជាមួយសត្វដែលទើបនឹងដោះលែង។ | ដូចជាសិស្សចាស់នៅក្នុងថ្នាក់រៀន ដែលអាចនឹងមានទំនាស់ ឬចាប់ផ្តើមការប្រកួតប្រជែងជាមួយសិស្សថ្មីដែលទើបនឹងផ្ទេរចូល។ |
| GPS collars | បច្ចេកវិទ្យាកអាវបំពាក់លើសត្វ ដែលប្រើប្រព័ន្ធផ្កាយរណប (GPS) ដើម្បីកត់ត្រានិងតាមដានទីតាំង ព្រមទាំងបំលាស់ទីរបស់សត្វដោយស្វ័យប្រវត្តិបន្ទាប់ពីការដោះលែងចូលព្រៃ។ | ដូចជាការពាក់នាឡិកាឆ្លាតវៃ (Smartwatch) ដែលមានប្រព័ន្ធតាមដានទីតាំងលើកូនតូច ដើម្បីឱ្យឪពុកម្តាយអាចដឹងថាពួកគេកំពុងដើរទៅណា។ |
| Snare | អន្ទាក់ខ្សែ (ជាទូទៅធ្វើពីខ្សែលួស ឬខ្សែហ្វ្រាំងកង់) ដែលព្រានព្រៃដាក់បង្កប់ក្នុងព្រៃដើម្បីទាក់ចាប់សត្វ។ វាជាឧបករណ៍ដែលចាប់សត្វដោយមិនរើសមុខ និងធ្វើឱ្យសត្វរងរបួសយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ ឬអាចឈានដល់ការស្លាប់។ | ដូចជាគ្រាប់មីនបង្កប់ក្នុងដី ដែលអាចផ្ទុះបង្ករបួសដល់អ្នកណាក៏ដោយ (ទោះជាសត្វ ឬមនុស្ស) ដែលដើរជាន់វាដោយអចេតនា។ |
| Rehabilitation | ការស្តារនីតិសម្បទាសត្វព្រៃដែលត្រូវបានសង្គ្រោះពីការជួញដូរ តាមរយៈការផ្តល់ការព្យាបាល ការបំប៉នសុខភាព និងការបង្វឹកឱ្យចេះបញ្ចេញអាកប្បកិរិយាធម្មជាតិ (ដូចជាការឡើងដើមឈើ និងរកចំណី) ឡើងវិញ។ | ដូចជាការបញ្ជូនអ្នកជំងឺដែលទើបតែងើបពីគ្រោះថ្នាក់ចរាចរណ៍ ទៅមណ្ឌលស្តារនីតិសម្បទាដើម្បីហាត់ប្រាណនិងហាត់ដើរឡើងវិញ។ |
| Camera trap | កាមេរ៉ាស្វ័យប្រវត្តិដែលដាក់បង្កប់ ឬចងជាប់នឹងដើមឈើក្នុងព្រៃ ដែលប្រើសេនសឺចាប់កម្តៅនិងចលនា ដើម្បីថតរូប ឬវីដេអូដោយស្វ័យប្រវត្តិនៅពេលមានសត្វដើរកាត់។ | ដូចជាកាមេរ៉ាសុវត្ថិភាព (CCTV) នៅតាមផ្ទះ ដែលលោតថតសកម្មភាពដោយស្វ័យប្រវត្តិនៅពេលមានចោរដើរកាត់។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
