បញ្ហា (The Problem)៖ ការខូចខាតដី និងការបំពុលដោយលោហៈធ្ងន់ពីការធ្វើអាជីវកម្មរ៉ែដែក ទាមទារឱ្យមានវិធីសាស្ត្រស្តារឡើងវិញដោយប្រើប្រាស់រុក្ខជាតិ (Phytoremediation) ដើម្បីសម្អាតបរិស្ថានប្រកបដោយប្រសិទ្ធភាពនិងចំណាយតិច។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការពិសោធន៍នៅក្នុងផ្ទះកញ្ចក់ត្រូវបានអនុវត្តដើម្បីវាយតម្លៃពីឥទ្ធិពលនៃការបន្ថែមជីកំប៉ុស និងភ្នាក់ងារចាប់យកលោហៈ ទៅលើការលូតលាស់ និងការស្រូបយកលោហៈធ្ងន់របស់ស្មៅវ៉េទីវែរ (Vetiveria zizanioides)។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Control (Iron ore tailings only) វិធីសាស្ត្រវត្ថុពិនិត្យ (កាកសំណល់រ៉ែដែកសុទ្ធ) |
មិនមានការចំណាយលើធាតុកែប្រែដី ឬការបន្ថែមសារធាតុគីមី។ | ការលូតលាស់របស់រុក្ខជាតិខ្សោយ ហើយការស្រូបយកលោហៈធ្ងន់មានកម្រិតទាបបំផុតដោយសារដីខ្វះជីជាតិ។ | ទទួលបានជីវម៉ាសទាបបំផុត (ទម្ងន់ស្ងួតដើម ១៣,៣g និងឫស ៦,០g ក្នុងមួយផើង)។ |
| Compost amendment ការកែប្រែដីដោយប្រើជីកំប៉ុស |
ជួយបន្ថែមសារធាតុសរីរាង្គដល់ដី កែលម្អលក្ខណៈរូបរបស់ដី និងមានលក្ខណៈស្និទ្ធស្នាលនឹងបរិស្ថាន។ | មិនមានឥទ្ធិពលគួរឱ្យកត់សម្គាល់លើការស្រូបយកលោហៈធ្ងន់ និងការលូតលាស់ខ្លាំងបើធៀបនឹងវត្ថុពិនិត្យ អាចដោយសារការបំបែកធាតុយឺត។ | ការកើនឡើងជីវម៉ាសមានតិចតួច (មិនមានលក្ខណៈខុសគ្នាគួរឱ្យកត់សម្គាល់តាមស្ថិតិពីវត្ថុពិនិត្យឡើយ)។ |
| Chelating agents alone (EDTA or DTPA) ការប្រើប្រាស់ភ្នាក់ងារចាប់យកលោហៈ (EDTA ឬ DTPA) តែមួយមុខ |
ជួយបង្កើនភាពរលាយនៃលោហៈធ្ងន់នៅក្នុងដី ដែលសម្រួលដល់ការស្រូបយកដោយឫសរុក្ខជាតិ។ | មិនសូវមានប្រសិទ្ធភាពក្នុងការជំរុញជីវម៉ាសសរុបរបស់រុក្ខជាតិ បើប្រៀបធៀបទៅនឹងការប្រើប្រាស់រួមគ្នាជាមួយជីកំប៉ុស។ | អាចស្រូបយកលោហៈធ្ងន់បានខ្ពស់ជាងវត្ថុពិនិត្យ ប៉ុន្តែជីវម៉ាសនៅមានកម្រិតមធ្យម។ |
| Combination of DTPA and Compost ការប្រើប្រាស់ DTPA បញ្ចូលគ្នាជាមួយជីកំប៉ុស |
ជំរុញការលូតលាស់ ការស្រូបយកសារធាតុចិញ្ចឹម និងបង្កើនប្រសិទ្ធភាពសន្សំសំចៃលោហៈធ្ងន់បានខ្ពស់បំផុត។ | ទាមទារការចំណាយខ្ពស់លើទាំងជីកំប៉ុសនិងសារធាតុគីមី ព្រមទាំងមានភាពស្មុគស្មាញក្នុងការអនុវត្ត។ | ទទួលបានជីវម៉ាសខ្ពស់បំផុត (ទម្ងន់ស្ងួតដើម ៥៥,៥g និងឫស ១៨,៧g) ព្រមទាំងមានអត្រាស្រូបលោហៈធ្ងន់ច្រើនជាងគេ។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ឯកសារមិនបានបញ្ជាក់លម្អិតពីតម្លៃជាទឹកប្រាក់នៃការប្រើប្រាស់ធាតុកែប្រែដីទាំងនេះទេ ប៉ុន្តែការសិក្សានេះទាមទារនូវសម្ភារៈ បរិក្ខារមន្ទីរពិសោធន៍ និងផ្ទះកញ្ចក់សម្រាប់ការដាំដុះ។
ការសិក្សានេះត្រូវបានធ្វើឡើងនៅក្នុងផ្ទះកញ្ចក់នៅប្រទេសថៃ ដោយប្រើប្រាស់កាកសំណល់រ៉ែដែកពីខេត្ត Nakhon Sawan និងពូជស្មៅវ៉េទីវែរ Ratchaburi។ ទោះបីជាលក្ខខណ្ឌអាកាសធាតុនៃប្រទេសថៃនិងកម្ពុជាមានភាពស្រដៀងគ្នាក៏ដោយ ប៉ុន្តែលទ្ធផលអាចនឹងប្រែប្រួលអាស្រ័យលើប្រភេទកាកសំណល់រ៉ែ កម្រិតនៃការបំពុល និងពូជស្មៅវ៉េទីវែរក្នុងស្រុក (Local ecotype) ដែលមាននៅកម្ពុជា។ ហេតុនេះការធ្វើតេស្តសាកល្បងផ្ទាល់នៅទីតាំងអណ្តូងរ៉ែក្នុងស្រុកគឺមានភាពចាំបាច់ណាស់។
វិធីសាស្ត្រនេះមានសក្តានុពលខ្ពស់សម្រាប់ការអនុវត្តនៅប្រទេសកម្ពុជា ជាពិសេសក្នុងការស្តារបរិស្ថាននៅតំបន់ដែលមានសកម្មភាពរុករករ៉ែ។
ការរួមបញ្ចូលគ្នានៃស្មៅវ៉េទីវែរ និងធាតុកែប្រែដី (ពិសេសជីកំប៉ុសរួមជាមួយ DTPA) គឺជាដំណោះស្រាយប្រកបដោយនិរន្តរភាពសម្រាប់ការស្តារដីកខ្វក់ដោយសារសកម្មភាពឧស្សាហកម្ម និងការរុករករ៉ែនៅកម្ពុជា។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Phytoremediation (ការស្តារបរិស្ថានដោយប្រើរុក្ខជាតិ) | បច្ចេកវិទ្យាដែលប្រើប្រាស់រុក្ខជាតិមានជីវិត ដើម្បីស្រូបយក បំផ្លាញ ឬកាត់បន្ថយកំហាប់សារធាតុពុល និងលោហៈធ្ងន់ពីក្នុងដី ទឹក ឬខ្យល់ ដើម្បីធ្វើឱ្យប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីស្អាតឡើងវិញដោយមិនប៉ះពាល់ដល់បរិស្ថាន។ | ដូចជាការប្រើម៉ាស៊ីនបូមធូលីធម្មជាតិ (រុក្ខជាតិ) ដើម្បីបូមស្រូបយកភាពកខ្វក់និងសារធាតុពុលចេញពីកម្រាលព្រំ (ដី)។ |
| Phytostabilization (ការទប់ស្កាត់ការសាយភាយដោយរុក្ខជាតិ) | ជាទម្រង់មួយនៃ Phytoremediation ដែលរុក្ខជាតិប្រើប្រាស់ឫសរបស់វាដើម្បីចាប់យក និងរក្សាលំនឹងលោហៈធ្ងន់ទុកក្នុងដី ឬក្នុងឫសផ្ទាល់ ដោយរារាំងមិនឱ្យវាហូររាលដាលតាមទឹកភ្លៀង ឬជ្រាបចូលទៅបំពុលប្រភពទឹកក្រោមដី។ | ដូចជាការចាក់សោរឧក្រិដ្ឋជន (លោហៈធ្ងន់) ឱ្យជាប់នៅក្នុងបន្ទប់ឃុំឃាំង (តំបន់ឫសរុក្ខជាតិ) ដើម្បីកុំឱ្យរត់គេចទៅបង្កគ្រោះថ្នាក់ដល់កន្លែងផ្សេងបាន។ |
| Chelating agents (ភ្នាក់ងារចាប់យកលោហៈ) | សារធាតុគីមី (ដូចជា EDTA ឬ DTPA) ដែលមានសមត្ថភាពទៅចាប់ចងជាមួយអ៊ីយ៉ុងលោហៈធ្ងន់នៅក្នុងដី ធ្វើឱ្យលោហៈទាំងនោះងាយរលាយក្នុងទឹក និងសម្រួលដល់ឫសរុក្ខជាតិក្នុងការស្រូបយកពួកវាចូលទៅក្នុងដើម។ | ដូចជាការប្រើប្រាស់សាប៊ូដើម្បីរំលាយខ្លាញ់ជាប់ចាន ដែលធ្វើឱ្យយើងងាយស្រួលលាងជម្រះនិងចាប់យកវាចេញពីផ្ទៃចាន។ |
| Translocation factor (កត្តាបញ្ជូនលោហៈ) | រង្វាស់ដែលបង្ហាញពីសមាមាត្រនៃបរិមាណលោហៈធ្ងន់ដែលរុក្ខជាតិបានស្រូបយកពីឫស ហើយមានសមត្ថភាពបញ្ជូនបន្តទៅស្តុកទុកនៅផ្នែកខាងលើ (ដើម និងស្លឹក)។ ប្រសិនបើកត្តានេះតូចជាង ១ (< 1) មានន័យថាលោហៈភាគច្រើនកកស្ទះនៅត្រឹមឫស។ | ដូចជាប្រព័ន្ធដឹកជញ្ជូនទំនិញ (លោហៈ) ពីរោងចក្រ (ឫស) ទៅកាន់ទីក្រុង (ស្លឹក) ប្រសិនបើផ្លូវពិបាក ទំនិញភាគច្រើននឹងត្រូវជាប់គាំងនៅត្រឹមរោងចក្រដដែល។ |
| Iron ore tailings (កាកសំណល់រ៉ែដែក) | កាកសំណល់លាយឡំដីនិងថ្មដែលនៅសេសសល់ បន្ទាប់ពីគេបានចម្រាញ់យកលោហៈដែកមានតម្លៃពីរ៉ែរួចរាល់។ ជាទូទៅវាមានផ្ទុកនូវលោហៈធ្ងន់ពុល កម្រិតជាតិពុលខ្ពស់ និងខ្វះសារធាតុចិញ្ចឹម ដែលធ្វើឱ្យរុក្ខជាតិទូទៅមិនអាចដុះលូតលាស់បាន។ | ដូចជាកាកអំពៅដែលនៅសល់បន្ទាប់ពីយើងគាបយកទឹកផ្អែមអស់ ដែលលែងសូវមានរសជាតិ និងជាកាកសំណល់ពិបាកយកទៅកែច្នៃបន្ត។ |
| EDTA (អាស៊ីតអេទីឡែនឌីអាមីនតេត្រាអាសេទិក) | ជាប្រភេទសារធាតុគីមី (Chelating agent) ដ៏ពេញនិយមមួយ ដែលត្រូវបានគេលាយចូលទៅក្នុងដីកខ្វក់ ដើម្បីជួយបំបែកលោហៈធ្ងន់ដែលកកស្ទះ ឱ្យក្លាយជាទម្រង់រាវ ដែលរុក្ខជាតិអាចស្រូបយកតាមទឹកបានយ៉ាងងាយ។ | ដូចជាកម្លាំងប៉ូលីសពិសេសដែលចុះទៅបំបែកក្រុមបាតុកម្ម (ក្រុមលោហៈរឹងក្បាល) ឱ្យនៅដាច់ពីគ្នា ដើម្បីងាយស្រួលចាប់បញ្ជូនឡើងឡាន (ឫសរុក្ខជាតិ)។ |
| Vetiveria zizanioides (ស្មៅវ៉េទីវែរ) | ពូជស្មៅម៉្យាង (បច្ចុប្បន្នត្រូវបានចាត់ថ្នាក់ជា Chrysopogon zizanioides) ដែលមានប្រព័ន្ធឫសចាក់ជ្រៅទៅក្នុងដី (អាចដល់ទៅ ៣ម៉ែត្រ) មានភាពធន់ទ្រាំខ្ពស់នឹងអាកាសធាតុអាក្រក់ និងដីកខ្វក់ខ្លាំង ដែលត្រូវបានគេប្រើប្រាស់យ៉ាងទូលំទូលាយសម្រាប់ការស្តារដីអណ្តូងរ៉ែ។ | ដូចជាជញ្ជាំងបេតុងការពារដីបាក់ ដែលមានជីវិត និងអាចដុះលូតលាស់ចាក់ឫសយ៉ាងរឹងមាំដូចសំណាញ់ដែកទៅក្នុងដីជ្រៅ។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
