បញ្ហា (The Problem)៖ ការស្រាវជ្រាវនេះឆ្លើយតបទៅនឹងការរិះគន់ដែលលើកឡើងថា ទ្រឹស្តី និងម៉ូដែលនៃការអប់រំសុខភាពបច្ចុប្បន្ន (ដូចជា Precede-Proceed និង PATCH) មិនសូវមានប្រយោជន៍ មិនស៊ីគ្នានឹងបរិបទ និងគួរតែត្រូវបានជំនួសចោល។ វាដោះស្រាយបញ្ហានៃការយល់ច្រឡំលើតួនាទីរបស់ទ្រឹស្តីក្នុងការអនុវត្តជាក់ស្តែង។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ អ្នកនិពន្ធបានធ្វើការវិភាគ និងបកស្រាយការពារទ្រឹស្តីអប់រំសុខភាពដែលមានស្រាប់ ដោយផ្អែកលើការត្រួតពិនិត្យអក្សរសិល្ប៍ និងការអនុវត្តម៉ូដែលនានា។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| PRECEDE-PROCEED Model ម៉ូដែលរៀបចំផែនការអប់រំសុខភាព និងការលើកកម្ពស់សុខភាព (PRECEDE-PROCEED) |
ផ្តល់នូវក្របខ័ណ្ឌច្បាស់លាស់ និងជាប្រព័ន្ធសម្រាប់ការវិភាគបញ្ហាសុខភាព ដោយគិតគូរពីកត្តាសង្គម អាកប្បកិរិយា និងបរិស្ថាន។ ម៉ូដែលនេះត្រូវបានធ្វើតេស្ត និងប្រើប្រាស់យ៉ាងទូលំទូលាយ។ | ទាមទារឱ្យអ្នករៀបចំផែនការមានការយល់ដឹងស៊ីជម្រៅអំពីទ្រឹស្តី បើមិនដូច្នោះទេ វាអាចនាំឱ្យមានការអនុវត្តខុស។ ត្រូវការការប្រមូលទិន្នន័យច្រើននៅដំណាក់កាលវាយតម្លៃ។ | ជួយតម្រង់ទិសដៅអន្តរាគមន៍សុខភាពឱ្យចំគោលដៅ ដោយផ្សារភ្ជាប់មូលហេតុនៃបញ្ហាទៅនឹងវិធីសាស្រ្តដោះស្រាយ (Aligning determinants with points of intervention)។ |
| PATCH Model (Planned Approach to Community Health) ម៉ូដែលវិធីសាស្រ្តផែនការសម្រាប់សុខភាពសហគមន៍ (PATCH) |
ងាយស្រួលយល់សម្រាប់អ្នកអនុវត្តនៅមូលដ្ឋាន (User-friendly) ដោយកាត់បន្ថយការប្រើប្រាស់ពាក្យបច្ចេកទេសស្មុគស្មាញ និងផ្តោតលើការកសាងសម្ព័ន្ធភាពសហគមន៍។ | ត្រូវការពេលវេលាយូរណាស់ក្នុងការវាយតម្លៃសហគមន៍ មុនពេលអាចចាប់ផ្តើមសកម្មភាពអន្តរាគមន៍ជាក់ស្តែង (ពេលខ្លះរហូតដល់១ឆ្នាំកន្លះ)។ | បង្កើតបានជាសម្ព័ន្ធភាពផ្តេកនិងបញ្ឈរ (Horizontal and Vertical Coalitions) យ៉ាងរឹងមាំរវាងសហគមន៍ និងស្ថាប័នថ្នាក់ជាតិ។ |
| Ecological Planning Approach វិធីសាស្រ្តផែនការបែបបរិស្ថានវិទ្យា (Ecological Planning Approach) |
ជួយពង្រីកការយល់ដឹងអំពីបញ្ហាសុខភាពដោយមើលទៅលើកម្រិតផ្សេងៗគ្នា (កម្រិតបុគ្គល សង្គម និងបរិស្ថានគោលនយោបាយ)។ | អ្នកនិពន្ធអះអាងថា នេះមិនមែនជាម៉ូដែលថ្មីទាំងស្រុងនោះទេ ហើយការបោះបង់ម៉ូដែលចាស់ៗដើម្បីយកពាក្យនេះមកប្រើ គឺជាការមិនទទួលស្គាល់គ្រឹះដែលបានកសាងរួច។ | ផ្តល់នូវទស្សនទាន (Lens) ទូលំទូលាយដើម្បីមើលពីអន្តរកម្មរវាងបុគ្គល និងបរិស្ថានរបស់ពួកគេក្នុងការរៀបចំកម្មវិធីសុខភាព។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការអនុវត្តម៉ូដែលទាំងនេះមិនតម្រូវឱ្យមានប្រព័ន្ធកុំព្យូទ័រស្មុគស្មាញនោះទេ ប៉ុន្តែវាទាមទារយ៉ាងខ្លាំងនូវធនធានពេលវេលា និងធនធានមនុស្សដែលមានជំនាញច្បាស់លាស់។
អត្ថបទនេះត្រូវបានសរសេរឡើងដោយអ្នកប្រាជ្ញលោកខាងលិច ហើយម៉ូដែលទាំងនេះភាគច្រើនត្រូវបានអភិវឌ្ឍ និងសាកល្បងនៅក្នុងបរិបទសហរដ្ឋអាមេរិក និងកាណាដា (ឧទាហរណ៍មជ្ឈមណ្ឌល CDC)។ ទិន្នន័យ វប្បធម៌ និងរចនាសម្ព័ន្ធប្រព័ន្ធសុខាភិបាលមានភាពខុសគ្នាខ្លាំងពីប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍន៍។ សម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា វាជារឿងសំខាន់ណាស់ដែលអ្នកស្រាវជ្រាវត្រូវកែច្នៃម៉ូដែលទាំងនេះ (Adaptation) ឱ្យស្របតាមជំនឿ ធនធាន និងបរិបទសង្គមមូលដ្ឋាន មុននឹងយកទៅអនុវត្ត។
ទោះបីជាមានប្រភពមកពីលោកខាងលិចក៏ដោយ ម៉ូដែលអប់រំសុខភាពទាំងនេះមានអត្ថប្រយោជន៍ និងអាចយកមកអនុវត្តបានយ៉ាងល្អនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ប្រសិនបើមានការកែសម្រួលត្រឹមត្រូវ។
ការយល់ដឹងស៊ីជម្រៅលើទ្រឹស្តីចាស់ៗ និងការកែច្នៃវាឱ្យស្របតាមបរិបទមូលដ្ឋាន នឹងជួយឱ្យកម្មវិធីលើកកម្ពស់សុខភាពនៅកម្ពុជាមានប្រសិទ្ធភាព និងភាពរឹងមាំ ជាជាងការបង្កើតម៉ូដែលថ្មីទាំងស្រុងដោយគ្មានមូលដ្ឋានគ្រឹះច្បាស់លាស់។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Precede-Proceed model | នេះគឺជាក្របខ័ណ្ឌរៀបចំផែនការសុខភាពសាធារណៈដែលជួយអ្នកស្រាវជ្រាវវិភាគពីមូលហេតុឫសគល់នៃបញ្ហាសុខភាព (ដូចជាកត្តាសង្គម និងបរិស្ថាន) ជាមុនសិន បន្ទាប់មកទើបបង្កើតកម្មវិធីអន្តរាគមន៍ និងតាមដានវាយតម្លៃលទ្ធផលក្រោយការអនុវត្តជាក់ស្តែង។ | វាដូចជាការគូរប្លង់ផ្ទះ និងពិនិត្យមើលគ្រឹះដីឱ្យបានច្បាស់លាស់ជាមុនសិន មុននឹងចាប់ផ្តើមសាងសង់ ដើម្បីធានាថាផ្ទះនោះរឹងមាំ និងមិនស្រុតនៅពេលក្រោយ។ |
| PATCH model | ជាម៉ូដែលវិធីសាស្រ្តផែនការសម្រាប់សុខភាពសហគមន៍ ដែលសង្កត់ធ្ងន់លើការចូលរួមយ៉ាងសកម្មពីប្រជាពលរដ្ឋក្នុងមូលដ្ឋាន ដើម្បីកំណត់បញ្ហាសុខភាពដោយខ្លួនឯង និងបង្កើតសម្ព័ន្ធភាពសហការជាមួយស្ថាប័នរដ្ឋក្នុងការដោះស្រាយបញ្ហាទាំងនោះ។ | វាដូចជាការរៀបចំកម្មវិធីបុណ្យភូមិ ដែលអ្នកភូមិត្រូវជួបជុំគ្នាពិភាក្សាថាចង់ធ្វើអ្វីខ្លះ និងបែងចែកភារកិច្ចគ្នាដោយខ្លួនឯង ជាជាងរង់ចាំការបញ្ជាពីថ្នាក់លើ។ |
| Ecological planning approach | វិធីសាស្រ្តនេះដោះស្រាយបញ្ហាសុខភាពដោយមិនសម្លឹងមើលត្រឹមកម្រិតបុគ្គលនោះទេ ប៉ុន្តែវាផ្តោតលើអន្តរកម្មដ៏ស្មុគស្មាញរវាងអាកប្បកិរិយារបស់មនុស្ស និងបរិស្ថានជុំវិញខ្លួន ដូចជាឥទ្ធិពលពីគ្រួសារ សហគមន៍ និងគោលនយោបាយជាតិ។ | វាដូចជាការថែទាំដើមឈើមួយដើម ដែលយើងមិនត្រឹមតែមើលលើស្លឹក ឬមែកប៉ុណ្ណោះទេ តែត្រូវគិតពីគុណភាពដី ទឹក ជី និងអាកាសធាតុនៅជុំវិញវាផងដែរ ទើបឈើនោះលូតលាស់ល្អ។ |
| Epidemiological diagnosis | ជាជំហានដ៏សំខាន់មួយក្នុងការរៀបចំផែនការសុខភាព ដែលប្រើប្រាស់ទិន្នន័យស្ថិតិ និងការស្រាវជ្រាវរោគរាតត្បាត ដើម្បីកំណត់ថាតើបញ្ហាសុខភាពណាដែលធ្ងន់ធ្ងរជាងគេ ហើយក្រុមមនុស្សណាខ្លះដែលងាយរងគ្រោះបំផុតនៅក្នុងសហគមន៍។ | វាដូចជាការប្រើប្រាស់ត្រីវិស័យ និងផែនទីដើម្បីស្វែងរកទីតាំងដែលសត្រូវកំពុងលាក់ខ្លួន និងវាយតម្លៃកម្លាំងសត្រូវ មុនពេលបញ្ជូនកងទ័ពទៅវាយលុក។ |
| Social production of disease | ជាទស្សនាទានដែលពន្យល់ថា ជំងឺនិងបញ្ហាសុខភាពមិនមែនកើតឡើងដោយសារតែកត្តាជីវសាស្ត្រ ឬមេរោគតែមួយមុខនោះទេ តែវាត្រូវបានរុញច្រាន និងបង្កើតឡើងដោយកត្តាសង្គមដូចជា ភាពក្រីក្រ កង្វះការអប់រំ និងលក្ខខណ្ឌការងារមិនល្អ។ | វាដូចជាការយល់ដឹងថា គ្រោះថ្នាក់ចរាចរណ៍មិនមែនកើតឡើងដោយសារតែអ្នកបើកបរខ្វះការប្រុងប្រយ័ត្នតែមួយមុខទេ តែអាចបណ្តាលមកពីផ្លូវខូច គ្មានភ្លើងបំភ្លឺ ឬការអនុវត្តច្បាប់មិនបានតឹងរ៉ឹង។ |
| Predisposing, enabling and reinforcing factors | នេះគឺជាក្រុមនៃកត្តាទាំងបីដែលកំណត់អាកប្បកិរិយារបស់មនុស្សពាក់ព័ន្ធនឹងសុខភាព៖ កត្តាជំរុញពីខាងក្នុង (ចំណេះដឹង និងជំនឿ), កត្តាជួយសម្រួល (ធនធាន និងសេវាកម្ម), និងកត្តាគាំទ្រ (ការលើកទឹកចិត្តពីគ្រួសារ និងមិត្តភក្តិ)។ | ដើម្បីឱ្យសិស្សម្នាក់ប្រឡងជាប់ គេត្រូវការចំណេះដឹងខ្លួនឯងផ្ទាល់ (កត្តាជំរុញ) មានសៀវភៅនិងសាលារៀន (កត្តាសម្រួល) ព្រមទាំងការលើកទឹកចិត្តពីឪពុកម្តាយ (កត្តាគាំទ្រ)។ |
| Reductionism | ជានិន្នាការ ឬកំហុសក្នុងការគិតដែលព្យាយាមបំបែកបញ្ហាស្មុគស្មាញណាមួយឱ្យទៅជាផ្នែកតូចៗសាមញ្ញពេក ដែលជារឿយៗធ្វើឱ្យបាត់បង់អត្ថន័យ ទ្រឹស្តីរួម និងបរិបទជាក់ស្តែងនៃបញ្ហានោះ។ | វាដូចជាការប៉ុនប៉ងពន្យល់ពីរសជាតិដ៏ឆ្ងាញ់នៃសម្លម្ជូរគ្រឿង ដោយគ្រាន់តែរាយឈ្មោះគ្រឿងផ្សំនីមួយៗដាច់ឡែកពីគ្នា ដោយមិនគិតពីរបៀបនៃការចម្អិនវាបញ្ចូលគ្នា។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
