បញ្ហា (The Problem)៖ ឯកសារនេះពិនិត្យឡើងវិញអំពីយន្តការហ្សែនដែលគ្រប់គ្រងការវិវត្តនៃជំងឺមហារីក និងតម្រូវការបន្ទាន់សម្រាប់វិធីសាស្ត្រថ្មីៗក្នុងការស្វែងយល់ព្រមទាំងព្យាបាលជំងឺនេះតាមរយៈជីវវិទ្យាម៉ូលេគុល។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការសិក្សានេះប្រមូលផ្តុំទិន្នន័យតាមរយៈការពិនិត្យឡើងវិញជាលក្ខណៈប្រព័ន្ធ (Systematic Review) ដោយប្រើប្រាស់គោលការណ៍ PRISMA ដើម្បីវិភាគអត្ថបទស្រាវជ្រាវពីទិន្នន័យវិទ្យាសាស្ត្រធំៗ។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| CRISPR-Cas9 System ប្រព័ន្ធកែសម្រួលហ្សែន CRISPR-Cas9 |
ងាយស្រួលរចនា តម្លៃថោក មានប្រសិទ្ធភាពខ្ពស់ និងអាចកំណត់គោលដៅហ្សែនបានច្រើនក្នុងពេលតែមួយដោយមិនពឹងផ្អែកលើការសម្គាល់ DNA ដែលស្មុគស្មាញ។ | នៅមានការលំបាកក្នុងការប្រើប្រាស់សម្រាប់ជំងឺមហារីកដែលរាលដាលពាសពេញរាងកាយ (Metastatic disease)។ | ជាឧបករណ៍ដ៏មានប្រសិទ្ធភាពបំផុតបច្ចុប្បន្នសម្រាប់ការកែសម្រួលហ្សែន និងការព្យាបាលជំងឺមហារីកដែលមានបម្រែបម្រួលហ្សែនទោល។ |
| TALENs (Transcription activator-like effector nucleases) អង់ស៊ីមកាត់ហ្សែន TALENs |
អាចចាប់យកទីតាំងគោលដៅបានច្បាស់លាស់ និងអាចលុបបំបាត់បម្រែបម្រួលហ្សែនដែលមានស្រាប់បានយ៉ាងល្អិតល្អន់។ | ទាមទារការរចនាស្មុគស្មាញជាង CRISPR ត្រូវការពេលវេលាយូរ និងចំណាយកម្លាំងពលកម្មច្រើន។ | ជាបច្ចេកវិទ្យាដ៏មានសក្តានុពលសម្រាប់កែសម្រួលហ្សែនមហារីកស្មុគស្មាញ ប៉ុន្តែមានប្រសិទ្ធភាពទាបខាងផ្នែកសេដ្ឋកិច្ចបើធៀបនឹង CRISPR។ |
| Retroviral therapy (RVs) ការព្យាបាលដោយប្រើវីរុស Retrovirus |
មានអត្រានៃការបញ្ចូលហ្សែនខ្ពស់ (រហូតដល់ជាង ៨៥%) ចូលទៅក្នុងកោសិកាគោលដៅ។ | មានហានិភ័យខ្ពស់នៃការបង្កជាដុំសាច់មហារីកថ្មី (Insertional oncogenesis) ដោយសារការបញ្ចូលហ្សែនខុសទីតាំងនៅក្នុងក្រូម៉ូសូម។ | ទទួលបានជោគជ័យក្នុងការព្យាបាលជំងឺខ្វះប្រព័ន្ធភាពស៊ាំ ប៉ុន្តែការប្រើប្រាស់សម្រាប់ជំងឺមហារីកនៅមានហានិភ័យដែលទាមទារការប្រុងប្រយ័ត្នខ្ពស់។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ទោះបីជាឯកសារមិនបានបញ្ជាក់ពីតម្លៃជាតួលេខជាក់លាក់ក៏ដោយ ប៉ុន្តែការប្រើប្រាស់បច្ចេកវិទ្យាជីវវិទ្យាម៉ូលេគុលទាមទារនូវធនធានមន្ទីរពិសោធន៍ទំនើប និងអ្នកជំនាញកម្រិតខ្ពស់។
ឯកសារនេះគឺជាការពិនិត្យឡើងវិញ (Systematic Review) នូវអត្ថបទស្រាវជ្រាវអន្តរជាតិជាច្រើនទាក់ទងនឹងយន្តការនៃជំងឺមហារីក ដែលមិនផ្ដោតលើប្រជាសាស្ត្រនៃប្រទេសណាមួយជាក់លាក់នោះទេ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ការអនុវត្តបច្ចេកវិទ្យាទំនើបទាំងនេះនៅកម្ពុជានៅមានកម្រិតនៅឡើយ ដោយសារកង្វះខាតហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធមន្ទីរពិសោធន៍ និងទិន្នន័យហ្សែនជាក់លាក់របស់ប្រជាជនក្នុងស្រុក។
ទោះបីជាបច្ចេកវិទ្យាកែសម្រួលហ្សែនដូចជា CRISPR ហាក់នៅឆ្ងាយពីការអនុវត្តផ្ទាល់នៅកម្ពុជាក៏ដោយ ប៉ុន្តែការធ្វើរោគវិនិច្ឆ័យតាមរយៈម៉ូលេគុលមានសក្តានុពលខ្លាំងក្នុងការអនុវត្តជាក់ស្តែង។
ការបោះជំហានដំបូងក្នុងការវិនិយោគលើការធ្វើរោគវិនិច្ឆ័យម៉ូលេគុល (Molecular Diagnostics) នឹងជួយកែលម្អយ៉ាងខ្លាំងដល់អត្រារស់រានមានជីវិតរបស់អ្នកជំងឺមហារីកនៅកម្ពុជា មុននឹងឈានដល់ការប្រើប្រាស់បច្ចេកវិទ្យាកែសម្រួលហ្សែននាពេលអនាគត។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Oncogenes | ជាហ្សែនដែលមានសក្តានុពលក្នុងការបង្កឱ្យមានជំងឺមហារីកនៅពេលដែលវាមានការបម្រែបម្រួល (Mutation) ឬបញ្ចេញសកម្មភាពខុសប្រក្រតី ដែលជំរុញឱ្យកោសិកាលូតលាស់និងបំបែកខ្លួនដោយគ្មានការគ្រប់គ្រង។ | ដូចជាឈ្នាន់ហ្គែរឡានដែលជាប់គាំង ធ្វើឱ្យឡានរត់ទៅមុខរហូតមិនអាចបញ្ឈប់បាន ដែលជាហេតុធ្វើឱ្យកោសិកាកើនឡើងឥតឈប់ឈរ។ |
| Proto-oncogenes | ជាហ្សែនធម្មតាដែលមានតួនាទីជួយគ្រប់គ្រងការលូតលាស់និងការបំបែកកោសិកា ប៉ុន្តែនៅពេលដែលវាទទួលរងការខូចខាត ឬបម្រែបម្រួល វាអាចប្រែក្លាយទៅជា Oncogenes ដែលបង្កជំងឺមហារីក។ | ដូចជាមនុស្សល្អម្នាក់ដែលបំពេញការងារប្រចាំថ្ងៃ ប៉ុន្តែនៅពេលដែលរងសម្ពាធឬអូសទាញ (បម្រែបម្រួល) ក៏ប្រែទៅជាឧក្រិដ្ឋជន (Oncogene)។ |
| Tumor suppressor genes | ជាហ្សែនដែលមានតួនាទីទប់ស្កាត់ការលូតលាស់កោសិកាខុសប្រក្រតី ជួសជុល DNA ដែលខូចខាត និងបញ្ជាឱ្យកោសិកាដែលខូចខាតស្លាប់ចោល ដើម្បីការពារកុំឱ្យក្លាយជាដុំសាច់មហារីក។ | ដូចជាហ្រ្វាំងឡានដែលជួយបន្ថយល្បឿន ឬបញ្ឈប់ឡាននៅពេលមានគ្រោះថ្នាក់ ដើម្បីការពារកុំឱ្យមានការប៉ះទង្គិច។ |
| CRISPR-Cas9 | ជាបច្ចេកវិទ្យាកែសម្រួលហ្សែនដ៏មានឥទ្ធិពល ដែលប្រើប្រាស់ម៉ូលេគុល RNA ដើម្បីចង្អុលបង្ហាញទីតាំង និងប្រើអង់ស៊ីម Cas9 ដើម្បីកាត់ត DNA ក្នុងគោលបំណងយកហ្សែនមហារីកចេញ និងជំនួសដោយហ្សែនល្អ។ | ដូចជាកម្មវិធីកែអត្ថបទ (Word Processor) ដែលមានមុខងារ "Find and Replace" ដើម្បីស្វែងរកពាក្យខុស (ហ្សែនជំងឺ) ហើយកែតម្រូវវាឱ្យត្រូវវិញយ៉ាងសុក្រឹត។ |
| Next-generation sequencing (NGS) | ជាបច្ចេកវិទ្យាវិភាគសេកង់ DNA កម្រិតខ្ពស់ដែលអាចអាននិងវិភាគកូដហ្សែនរាប់លានក្នុងពេលតែមួយ ដើម្បីស្វែងរកបម្រែបម្រួលហ្សែនជាក់លាក់របស់អ្នកជំងឺមហារីកសម្រាប់ការជ្រើសរើសការព្យាបាលចំគោលដៅ។ | ដូចជាការប្រើម៉ាស៊ីនស្កេនល្បឿនលឿន ដើម្បីអានសៀវភៅរាប់ពាន់ក្បាលក្នុងពេលតែមួយ ដើម្បីស្វែងរកកំហុសអក្ខរាវិរុទ្ធ (បម្រែបម្រួលហ្សែន) យ៉ាងឆាប់រហ័ស។ |
| Apoptosis | ជាដំណើរការស្លាប់ដោយឯកឯងនិងមានរបៀបរៀបរយរបស់កោសិកា (Programmed cell death) ដែលរាងកាយប្រើប្រាស់ដើម្បីកម្ចាត់កោសិកាចាស់ៗ កោសិកាខូចខាត ឬកោសិកាដែលអាចវិវត្តទៅជាមហារីក។ | ដូចជាប្រព័ន្ធបំផ្លាញខ្លួនឯង (Self-destruct) របស់មនុស្សយន្តនៅពេលវាដឹងថាខ្លួនឯងមានបញ្ហា ដើម្បីកុំឱ្យប៉ះពាល់ដល់ប្រព័ន្ធរួមទាំងមូល។ |
| Transcription activator-like effector nucleases (TALENs) | ជាប្រព័ន្ធអង់ស៊ីមសិប្បនិម្មិតដែលត្រូវបានរចនាឡើងដើម្បីស្វែងរក និងកាត់ផ្តាច់ខ្សែ DNA នៅទីតាំងជាក់លាក់ណាមួយ ដើម្បីអនុញ្ញាតឱ្យមានការកែប្រែ ឬលុបបំបាត់ហ្សែនដែលបង្កជំងឺមហារីក។ | ដូចជាកន្ត្រៃឆ្លាតវៃដែលត្រូវបានកម្មវិធីឱ្យទៅកាត់ផ្តាច់តែខ្សែលួសពណ៌ក្រហម (ហ្សែនកាចសាហាវ) នៅលើផ្ទាំងសៀគ្វីដ៏ស្មុគស្មាញមួយប៉ុណ្ណោះ។ |
| Retroviral vectors | ជាវីរុសដែលត្រូវបានកែច្នៃនៅក្នុងមន្ទីរពិសោធន៍ដើម្បីលុបបំបាត់លទ្ធភាពបង្កជំងឺ ហើយប្រើវាជាយានជំនិះដើម្បីដឹកជញ្ជូនហ្សែនដែលល្អចូលទៅក្នុងកោសិកាអ្នកជំងឺ ដើម្បីជំនួសឬកែតម្រូវហ្សែនដែលខូចខាត។ | ដូចជាការប្រើប្រាស់ឡានដឹកទំនិញ (វីរុស) ដែលធ្លាប់តែដឹកគ្រឿងញៀន យកមកលាងសម្អាត និងផ្លាស់ប្តូរឱ្យទៅដឹកថ្នាំពេទ្យ (ហ្សែនល្អ) ទៅឱ្យកោសិកាដែលឈឺវិញ។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
