បញ្ហា (The Problem)៖ ការស្រាវជ្រាវនេះមានគោលបំណងចងក្រងទិន្នន័យជីវសាស្ត្រស្តីពីភាពចម្រុះនៃប្រូតូហ្សូអា (Protozoa) ទឹកសាបនៅក្នុងប្រទេសថៃ ដោយសារពួកវាមានសារៈសំខាន់ក្នុងការធ្វើជាសូចនាករបឋមសម្រាប់បញ្ជាក់ពីគុណភាពទឹក និងប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ី។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការសិក្សានេះត្រូវបានធ្វើឡើងតាមរយៈការប្រមូលសំណាកពីប្រភពទឹកសាបផ្សេងៗទូទាំងប្រទេសថៃ ចន្លោះឆ្នាំ ១៩៨២ ដល់ ១៩៩៩ ដើម្បីធ្វើការវិភាគនិងកំណត់អត្តសញ្ញាណប្រភេទប្រូតូហ្សូអា។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Microscopic Examination of Living Specimens ការពិនិត្យសំណាករស់តាមមីក្រូទស្សន៍ |
អនុញ្ញាតឱ្យអ្នកស្រាវជ្រាវសង្កេតមើលចលនា លក្ខណៈរចនាសម្ព័ន្ធធម្មជាតិ និងសកម្មភាពស៊ីចំណីរបស់ប្រូតូហ្សូអាបានយ៉ាងច្បាស់លាស់។ មិនតម្រូវឱ្យមានការប្រើប្រាស់សារធាតុគីមីស្មុគស្មាញដើម្បីរក្សាសំណាក។ | ទាមទារឱ្យមានការពិនិត្យភ្លាមៗក្រោយពេលប្រមូលសំណាករួច ព្រោះមីក្រូសរីរាង្គមិនអាចរស់បានយូរនៅក្នុងលក្ខខណ្ឌមន្ទីរពិសោធន៍បិទជិត។ | កំណត់អត្តសញ្ញាណបានប្រូតូហ្សូអាទឹកសាបចំនួន ១៦៦ ជំពូក និង ២៥៩ ប្រភេទ ព្រមទាំងកត់ត្រាការរកឃើញ Neobursaridium gigas និង Loxodes rex ជាលើកដំបូង។ |
| Morphological Taxonomy and Classification ការចាត់ថ្នាក់វត្តិករសាស្ត្រតាមលក្ខណៈរូបសាស្ត្រ |
ងាយស្រួលអនុវត្តដោយផ្អែកលើការប្រៀបធៀបជាមួយឯកសារយោង និងសៀវភៅណែនាំស្តង់ដារដែលមានស្រាប់។ ស័ក្តិសមសម្រាប់ការស្រាវជ្រាវមូលដ្ឋាន។ | អាចមានភាពលំបាកក្នុងការបែងចែកប្រភេទដែលស្រដៀងគ្នាខ្លាំង (Cryptic species) បើគ្មានការអន្តរាគមន៍ពីការវិភាគកូដ DNA (DNA barcoding)។ | អាចបែងចែកប្រូតូហ្សូអាជា ៥ ក្រុមធំៗ ដោយជោគជ័យផ្អែកលើរចនាសម្ព័ន្ធ កោសិកា ចលនា និងរបៀបបន្តពូជ ដោយក្រុម Ciliophora មានវត្តមានច្រើនជាងគេ។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការសិក្សានេះទាមទារធនធានជាមូលដ្ឋានសម្រាប់ការស្រាវជ្រាវជីវសាស្ត្រក្នុងមន្ទីរពិសោធន៍ និងការចុះប្រមូលសំណាកនៅទីតាំងផ្ទាល់ ដែលមានតម្លៃសមរម្យសម្រាប់បរិបទសាកលវិទ្យាល័យ។
ការសិក្សានេះត្រូវបានប្រមូលទិន្នន័យពីខេត្តតំណាងចំនួន ៥ តំបន់នៃប្រទេសថៃ ចន្លោះឆ្នាំ ១៩៨២ ដល់ ១៩៩៩។ ទោះបីជាទិន្នន័យនេះមានវ័យចំណាស់ និងផ្តោតលើប្រទេសថៃក៏ពិតមែន ប៉ុន្តែវាមានសារៈសំខាន់ និងពាក់ព័ន្ធខ្លាំងសម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា ដោយសារប្រទេសយើងមានអាកាសធាតុតំបន់ត្រូពិច និងប្រព័ន្ធទឹកសាបស្រដៀងគ្នា (ដូចជា ទន្លេមេគង្គ ប្រឡាយ និងវាលស្រែ) ដែលអាចមានប្រភេទប្រូតូហ្សូអាដូចគ្នាច្រើន។
របកគំហើញនិងវិធីសាស្ត្រនៃការសិក្សានេះមានអត្ថប្រយោជន៍យ៉ាងធំធេងសម្រាប់កម្ពុជា ក្នុងការប្រើប្រាស់ជាសូចនាករវាយតម្លៃគុណភាពទឹកសាបធម្មជាតិ។
សរុបមក ការសង្កេតប្រូតូហ្សូអាជាសូចនាករគុណភាពទឹក គឺជាវិធីសាស្ត្រចំណាយតិច តែមានប្រសិទ្ធភាពខ្ពស់ក្នុងការតាមដានសុខភាពប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីទឹកសាបនៅកម្ពុជា។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Protozoa (ប្រូតូហ្សូអា ឬ សត្វឯកកោសិកា) | ជាសរីរាង្គទោល (ឯកកោសិកា) នៅក្នុងអម្បូរ Protista ដែលភាគច្រើនរស់នៅក្នុងទឹកសាប ឬសមុទ្រ។ ពួកវាអាចធ្វើចលនាបាន និងចិញ្ចឹមជីវិតដោយស៊ីបាក់តេរី រស្មីសំយោគ ឬស្រូបយកសារធាតុសរីរាង្គរលាយ។ | ពួកវាប្រៀបដូចជាសត្វដ៏តូចបំផុតដែលរស់នៅក្នុងទឹក ហើយយើងអាចមើលឃើញសកម្មភាពរបស់វាបានតែតាមរយៈការឆ្លុះមីក្រូទស្សន៍ប៉ុណ្ណោះ។ |
| Biodiversity (ជីវចម្រុះ) | ការវាស់វែងពីភាពសម្បូរបែប និងចំនួនប្រភេទផ្សេងៗគ្នានៃសត្វ រុក្ខជាតិ និងមីក្រូសរីរាង្គដែលរស់នៅក្នុងតំបន់ ឬប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីណាមួយ (ក្នុងទីនេះគឺសំដៅលើភាពសម្បូរបែបនៃប្រភេទប្រូតូហ្សូអា)។ | ប្រៀបដូចជាការមានមុខម្ហូបច្រើនមុខខុសៗគ្នានៅលើតុអាហារមួយ ជំនួសឱ្យការមានតែបាយមួយមុខ។ |
| Bio-indicators (សូចនាករជីវសាស្ត្រ) | ការប្រើប្រាស់ភាវៈរស់ (ដូចជាប្រូតូហ្សូអាប្រភេទខ្លះ) ដើម្បីវាយតម្លៃស្ថានភាព និងគុណភាពនៃបរិស្ថាន ដូចជាការកំណត់ថាតើទឹកនោះមានផ្ទុកសារធាតុពុលអ៊ីដ្រូសែនស៊ុលហ្វីត ឬកម្រិតអុកស៊ីហ្សែនទាបជាដើម។ | ប្រៀបដូចជាឧបករណ៍វាស់កម្តៅដែលប្រាប់យើងពីអាការៈរាងកាយ តែសត្វទាំងនេះវាប្រាប់យើងពីកម្រិតនៃការបំពុលរបស់ប្រភពទឹក។ |
| Ciliophora (ស៊ីលីយ៉ូហ្វូរ៉ា ឬ ប្រូតូហ្សូអាមានរោម) | ជាក្រុមធំមួយនៃប្រូតូហ្សូអាដែលមានរោមខ្លីៗ (cilia) ជាច្រើនព័ទ្ធជុំវិញខ្លួនសម្រាប់ធ្វើចលនាហែលក្នុងទឹក និងបក់យកចំណីចូលទៅក្នុងមាត់របស់វា។ | ប្រៀបដូចជាទូកដែលមានច្រវាជាច្រើនអុំព្រមគ្នា ដើម្បីរុញទូកទៅមុខនិងកៀរយកចំណី។ |
| Phytomastigophora (ហ្វីតូម៉ាស្ទីហ្គោហ្វូរ៉ា) | ជាក្រុមប្រូតូហ្សូអាដែលមានកន្ទុយ (flagella) សម្រាប់ហែល និងមានក្លរ៉ូប្លាស (chloroplast) នៅក្នុងកោសិកា ដែលអនុញ្ញាតឱ្យពួកវាធ្វើរស្មីសំយោគផលិតចំណីបានដូចរុក្ខជាតិ។ | ប្រៀបដូចជារុក្ខជាតិតូចៗដែលអាចហែលទឹកបានដោយមានកន្ទុយ និងអាចបង្កើតចំណីខ្លួនឯងដោយពឹងលើពន្លឺព្រះអាទិត្យ។ |
| Zoomastigophora (ហ្សូម៉ាស្ទីហ្គោហ្វូរ៉ា) | ជាក្រុមប្រូតូហ្សូអាប្រើកន្ទុយ (flagella) សម្រាប់ធ្វើចលនា ប៉ុន្តែពួកវាមិនមានក្លរ៉ូប្លាសទេ ពោលគឺវាត្រូវស៊ីសារធាតុសរីរាង្គ ឬបាក់តេរីដទៃជាអាហារដើម្បីរស់រានមានជីវិត (heterotrophs)។ | ប្រៀបដូចជាសត្វតូចៗដែលមានកន្ទុយវែងសម្រាប់ហែលប្រដេញតាមប្រមាញ់ចំណីក្នុងទឹក។ |
| Sarcodina (សាកូឌីណា ឬ ក្រុមអាមីប) | ជាក្រុមប្រូតូហ្សូអាដែលធ្វើចលនា និងចាប់ចំណីដោយការលូតចេញនូវជើងក្លែងក្លាយ (pseudopodia) ពីកោសិការបស់វាទៅរុំព័ទ្ធចំណី។ | ប្រៀបដូចជាដុំចាហួយរស់ដែលអាចប្តូររូបរាង និងលូតដៃជើងសិប្បនិម្មិតដើម្បីទាញយកចំណីមកស៊ី។ |
| Heterotroph (ហេតេរ៉ូត្រូប ឬ សរីរាង្គបរិភោគ) | ភាវៈរស់ដែលមិនអាចផលិតអាហារដោយខ្លួនឯងបាន (មិនអាចធ្វើរស្មីសំយោគ) ហើយត្រូវពឹងផ្អែកលើការស៊ីភាវៈរស់ផ្សេងទៀត ឬសារធាតុសរីរាង្គដែលរលាយដើម្បីរស់។ | ប្រៀបដូចជាមនុស្ស ឬសត្វទូទៅ ដែលត្រូវញ៉ាំបាយ ឬសាច់ដើម្បីមានជីវិត ព្រោះយើងមិនអាចឈរហាលថ្ងៃបង្កើតចំណីខ្លួនឯងបាននោះទេ។ |
| Endemic species (ប្រភេទភាវៈរស់ក្នុងស្រុក ឬ ប្រចាំតំបន់) | ប្រភេទសត្វ ឬរុក្ខជាតិដែលត្រូវបានរកឃើញថារស់នៅតែក្នុងតំបន់ភូមិសាស្ត្រ ឬប្រទេសជាក់លាក់ណាមួយប៉ុណ្ណោះ (ឧទាហរណ៍៖ ប្រភេទ Loxodes rex ដែលពីមុនគិតថាមានតែនៅតំបន់អាហ្វ្រិក)។ | ប្រៀបដូចជាផលិតផលផ្តាច់មុខ ឬវត្ថុអនុស្សាវរីយ៍ ដែលមានលក់តែនៅហាងមួយគត់ គ្មាននៅកន្លែងផ្សេងទេ។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
