បញ្ហា (The Problem)៖ ឯកសារនេះពិនិត្យមើលការរិះគន់របស់ទស្សនវិទូ Karl Popper ទៅលើការបកស្រាយរបស់ Niels Bohr ស្ដីពីរូបវិទ្យាខ្វាន់តឹម (Copenhagen interpretation) និងការព្យាយាមរបស់ Popper ក្នុងការការពារភាពប្រាកដនិយម និងសត្យានុម័តនិយមនៅក្នុងទ្រឹស្តីនេះ។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការសិក្សានេះប្រើប្រាស់ការវិភាគបែបប្រវត្តិសាស្ត្រ និងទស្សនវិជ្ជាទៅលើអត្ថបទដើមរបស់ទស្សនវិទូ និងរូបវិទូសំខាន់ៗដែលពាក់ព័ន្ធនឹងមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃរូបវិទ្យាខ្វាន់តឹម។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Copenhagen Interpretation ការបកស្រាយទីក្រុងខឹភេនហាហ្គេន (Niels Bohr) |
រក្សាបាននូវសត្យានុម័តភាព (Objectivity) និងភាពស៊ីចង្វាក់គ្នាជាមួយនឹងរូបមន្តគណិតវិទ្យានៃរូបវិទ្យាខ្វាន់តឹម ដោយមិនទាមទារការសន្មត់ដែលផ្ទុយនឹងច្បាប់រូបវិទ្យា។ | ភាសានិងការបកស្រាយរបស់ Bohr មានភាពស្មុគស្មាញ និងអរូបី ដែលតែងតែនាំឱ្យមានការយល់ច្រឡំថាជាអត្តនោម័តនិយម (Subjectivism) ពីសំណាក់ទស្សនវិទូផ្សេងៗ។ | អ្នកនិពន្ធ (Howard) បានបញ្ជាក់ថាការបកស្រាយនេះមិនមែនជាអត្តនោម័តនិយមដូចដែល Popper ចោទប្រកាន់នោះទេ ប៉ុន្តែវាជាការយល់ដឹងពីសភាពជាបដិរូប (Complementarity) រវាងឧបករណ៍វាស់វែង និងវត្ថុពិសោធន៍។ |
| Statistical Scatter & Simultaneous Definiteness Interpretation ការបកស្រាយបែបរបាយស្ថិតិ និងភាពច្បាស់លាស់ក្នុងពេលតែមួយ (Karl Popper កាលពីដើម) |
ព្យាយាមការពារភាពប្រាកដនិយមបែបបុរាណ (Classical Realism) និងសត្យានុម័តភាពដោយបដិសេធថារូបវិទ្យាខ្វាន់តឹមគ្រាន់តែជាបញ្ហានៃការខ្វះចន្លោះចំណេះដឹង។ | ផ្ទុយនឹងទ្រឹស្តីបទ Bell's Theorem និងទាមទារការសន្មត់នូវឥទ្ធិពលឆ្លងទីតាំង (Nonlocal effects) ដែលបំពានលើទ្រឹស្តីរ៉ឺឡាទីវីតេ (Relativity) ទាក់ទងនឹងល្បឿនពន្លឺ។ | Howard បង្ហាញថាការសន្មត់អំពីភាពច្បាស់លាស់ក្នុងពេលតែមួយ (Simultaneous definiteness) របស់ Popper គឺមានកំហុសឆ្គងផ្នែកតក្កវិជ្ជា និងរូបវិទ្យា និងមិនអាចយកជាការបានឡើយ។ |
| Propensity Interpretation of Probability ការបកស្រាយប្រូបាប៊ីលីតេតាមបែបទោរទន់ (Karl Popper ពេលក្រោយ) |
ផ្តល់នូវវិធីសាស្ត្របែបសត្យានុម័តក្នុងការបកស្រាយប្រូបាប៊ីលីតេខ្វាន់តឹម ដោយចាត់ទុកវាជាលក្ខណៈសម្បត្តិរូបវន្តនៃបរិយាកាស ឬការរៀបចំការពិសោធន៍ទាំងមូល។ | វានៅតែមិនអាចដោះស្រាយបញ្ហានៃការបង្រួញកញ្ចប់រលក (Wave packet reduction) បានទាំងស្រុងឡើយ ប្រសិនបើគេនៅតែប្រកាន់ខ្ជាប់នូវទស្សនៈភាគល្អិតបែបបុរាណ។ | វាជាការរួមចំណែកដ៏មានតម្លៃ និងអាចកែច្នៃឱ្យស្របនឹងការបកស្រាយ Complementarity របស់ Bohr ប្រសិនបើវាត្រូវបានបំបែកចេញពីសម្មតិកម្ម Simultaneous definiteness របស់ Popper។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ដោយសារនេះជាការសិក្សាផ្នែកទស្សនវិជ្ជានៃវិទ្យាសាស្ត្រ (Philosophy of Science) វាមិនទាមទារធនធានកុំព្យូទ័រ ឬទិន្នន័យសម្រាប់ដំណើរការនោះទេ ប៉ុន្តែទាមទារឱ្យមានមូលដ្ឋានចំណេះដឹងយ៉ាងជ្រៅជ្រះ។
ការសិក្សានេះពឹងផ្អែកទាំងស្រុងទៅលើអត្ថបទ និងការជជែកដេញដោលផ្នែកទស្សនវិជ្ជា-រូបវិទ្យានៅអឺរ៉ុបក្នុងកំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩២០ ដល់ ១៩៥០ ដូចជារវាងសាលា Copenhagen និងក្រុមអ្នកគិតនៅទីក្រុង Vienna។ សម្រាប់បរិបទកម្ពុជា ការយល់ដឹងពីប្រវត្តិសាស្ត្រនៃការគិតនេះ គឺមានសារៈសំខាន់ដើម្បីជំរុញឱ្យការរៀនសូត្រវិទ្យាសាស្ត្រពិតមិនមែនត្រឹមតែការទន្ទេញរូបមន្ត ប៉ុន្តែត្រូវយល់ពីឫសគល់នៃការបង្កើតទ្រឹស្តី។
ទោះបីជាឯកសារនេះមានលក្ខណៈទ្រឹស្តីអរូបីខ្លាំងក៏ដោយ ក៏វាមានអត្ថប្រយោជន៍យ៉ាងសំខាន់សម្រាប់ការកសាងមូលដ្ឋានគ្រឹះអប់រំកម្រិតឧត្តមសិក្សានៅកម្ពុជា។
ជារួម ការដាក់បញ្ចូលការវិភាគបែបនេះទៅក្នុងថ្នាក់រៀននៅកម្ពុជានឹងជួយបណ្តុះស្មារតីនិស្សិតឱ្យចេះសួរដេញដោល និងត្រិះរិះពិចារណាខ្ពស់ លើសពីការប្រើប្រាស់វិទ្យាសាស្ត្រត្រឹមតែជាឧបករណ៍អនុវត្តតែមួយមុខ។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Copenhagen interpretation | ជាការបកស្រាយចម្បងមួយនៃរូបវិទ្យាខ្វាន់តឹម ដែលស្នើឡើងដោយលោក Niels Bohr និងអ្នកផ្សេងទៀត ដោយអះអាងថាលក្ខណៈរបស់ភាគល្អិតខ្វាន់តឹមមិនមានភាពច្បាស់លាស់ទេរហូតទាល់តែមានការវាស់វែង ហើយការរៀបចំឧបករណ៍វាស់វែងគឺជាផ្នែកមួយដែលមិនអាចកាត់ផ្ដាច់បានពីលទ្ធផលនៃការពិសោធន៍។ | ដូចជាការពិតដែលយើងមិនអាចដឹងថាកាក់ចេញក្បាល ឬប៉ះរហូតទាល់តែយើងមើលវាផ្ទាល់ ហើយរបៀបដែលយើងសម្លឹងមើលក៏មានឥទ្ធិពលទៅលើលទ្ធផលនោះដែរ។ |
| indeterminacy principle | ជាគោលការណ៍របស់លោក Heisenberg ដែលបញ្ជាក់ថាយើងមិនអាចដឹងច្បាស់លាស់ក្នុងពេលតែមួយនូវគូរអថេរឆ្លាស់គ្នា (ដូចជាទីតាំង និងសន្ទុះ) របស់ភាគល្អិតណាមួយឡើយ គឺបើយើងវាស់មួយកាន់តែច្បាស់ នោះយើងនឹងកាន់តែមិនច្បាស់អំពីមួយទៀត។ | ដូចជាការព្យាយាមថតរូបរថយន្តកំពុងបើកបរលឿន៖ បើចង់ឃើញច្បាស់ថាវានៅទីណា (ទីតាំង) រូបភាពនឹងព្រាលមើលមិនដឹងល្បឿន ហើយបើចង់ថតឱ្យដឹងល្បឿនពិត រូបភាពនឹងព្រាលមើលមិនដឹងទីតាំង។ |
| propensity interpretation | ជាទ្រឹស្តីរបស់លោក Karl Popper ដែលបកស្រាយប្រូបាប៊ីលីតេមិនមែនគ្រាន់តែជាការវាស់វែងកម្រិតនៃភាពញឹកញាប់នោះទេ ប៉ុន្តែវាជា "ទំនោរ" ឬលក្ខណៈសម្បត្តិរូបវន្តនៃការរៀបចំការពិសោធន៍ទាំងមូលដែលជំរុញឱ្យមានលទ្ធផលណាមួយកើតឡើង។ | ដូចជាគ្រាប់ឡុកឡាក់ដែលមានទម្ងន់ធ្ងន់ម្ខាង ដែលមាន "ទំនោរ" ពីធម្មជាតិក្នុងការធ្លាក់ចេញលេខ៦ញឹកញាប់ជាងលេខផ្សេងៗ ដោយសារការរចនារបស់វា។ |
| wave packet reduction | ជាបាតុភូតក្នុងរូបវិទ្យាខ្វាន់តឹម ដែលប្រព័ន្ធមួយកំពុងស្ថិតក្នុងស្ថានភាពត្រួតស៊ីគ្នា (មានលទ្ធភាពអាចកើតឡើងច្រើនក្នុងពេលតែមួយ) ស្រាប់តែផ្លាស់ប្តូរភ្លាមៗទៅជាស្ថានភាពតែមួយគត់នៅពេលមានការវាស់វែង ឬសង្កេត។ | ដូចជាកាក់ដែលកំពុងវិលនៅលើតុ (មើលទៅឃើញមានទាំងក្បាលនិងប៉ះ) ហើយពេលវាដួលរាបស្មើទើបវាក្លាយជាលទ្ធផលតែមួយគត់។ |
| conjugate parameters | ជាគូនៃរង្វាស់រូបវិទ្យា (ឧទាហរណ៍ ទីតាំង និងសន្ទុះ) ដែលមានទំនាក់ទំនងគ្នាទៅវិញទៅមកយ៉ាងស្អិតរមួតតាមរយៈគោលការណ៍មិនច្បាស់លាស់ ដោយទ្រឹស្តីខ្វាន់តឹមហាមឃាត់មិនឱ្យរង្វាស់ទាំងពីរមានភាពច្បាស់លាស់ឥតខ្ចោះក្នុងពេលតែមួយបានទេ។ | ដូចជាចុងសងខាងនៃដងជញ្ជីង បើយើងសង្កត់ម្ខាងឱ្យនៅស្ងៀមនិងមានលំនឹងច្បាស់លាស់ នោះម្ខាងទៀតនឹងត្រូវយោលឡើងចុះមិនអាចគ្រប់គ្រងបាន។ |
| simultaneous definiteness | ជាទស្សនៈដែលលោក Popper គាំទ្រ ដោយអះអាងថា អថេរខ្វាន់តឹមទាំងអស់ (ដូចជាទីតាំង និងសន្ទុះ) តែងតែមានតម្លៃជាក់លាក់និងច្បាស់លាស់របស់វាក្នុងពេលតែមួយជានិច្ច ទោះបីជាយើងមិនអាចវាស់វាបានព្រមគ្នាក៏ដោយ។ | ដូចជាការជឿថាមនុស្សម្នាក់មានទម្ងន់និងកម្ពស់ជាក់លាក់តាំងពីដើម ទោះបីជាយើងមានតែជញ្ជីងវាស់ទម្ងន់ តែគ្មានម៉ែត្រវាស់កម្ពស់នៅក្នុងដៃក៏ដោយ។ |
| EPR paradox | ជាពិសោធន៍គំនិត (Thought experiment) ដែលបង្កើតឡើងដោយ Einstein, Podolsky, និង Rosen ដើម្បីព្យាយាមបង្ហាញថារូបវិទ្យាខ្វាន់តឹមជារឿងមិនទាន់ពេញលេញ ដោយលើកឡើងថាបើខ្វាន់តឹមត្រឹមត្រូវ វានឹងទាមទារឱ្យមានឥទ្ធិពលទំនាក់ទំនងផ្លាស់ប្តូរព័ត៌មានលឿនជាងពន្លឺ។ | ដូចជាការរកឃើញចន្លោះប្រហោងក្នុងច្បាប់លេងហ្គេម ដែលបង្ហាញថាអ្នកលេងពីរនាក់អាចទាក់ទងគ្នាបានដោយមិនបាច់ផ្ញើសារ ប្រសិនបើច្បាប់នោះពិតជាត្រឹមត្រូវមែន។ |
| nonlocal effects | ជាលក្ខណៈនៃប្រព័ន្ធខ្វាន់តឹម ដែលភាគល្អិតពីរធ្លាប់មានអន្តរកម្មជាមួយគ្នា នឹងបន្តជះឥទ្ធិពលដល់គ្នាទៅវិញទៅមកភ្លាមៗ ទោះបីជាត្រូវបំបែកចេញឆ្ងាយពីគ្នាយ៉ាងណាក៏ដោយ ដែលផ្ទុយពីទ្រឹស្តីរ៉ឺឡាទីវីតេដែលថាមិនមានអ្វីលឿនជាងពន្លឺ។ | ដូចជាកូនភ្លោះវេទមន្តពីរនាក់នៅឆ្ងាយពីគ្នារាប់ពាន់គីឡូម៉ែត្រ ប៉ុន្តែបើយើងព្រិចភ្នែកម្នាក់ ស្រាប់តែម្នាក់ទៀតក៏ព្រិចភ្នែកព្រមគ្នាភ្លាមៗដោយមិនបាច់មានអ្នកណាប្រាប់។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
