បញ្ហា (The Problem)៖ ឯកសារនេះដោះស្រាយលើបញ្ហានៃការជ្រើសរើសបច្ចេកវិទ្យាបញ្ជូនទិន្នន័យចម្ងាយឆ្ងាយ (LPWAN) ដ៏ប្រសើរបំផុត និងការកើនឡើងនៃហានិភ័យសន្តិសុខតាមអ៊ីនធឺណិតនៅក្នុងបណ្ដាញ Internet of Things (IoT)។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការសិក្សានេះធ្វើឡើងតាមរយៈការវិភាគប្រៀបធៀបនៃពិធីការបញ្ជូនទិន្នន័យអមដោយការវាយតម្លៃលើការគំរាមកំហែងផ្នែកសន្តិសុខបច្ចុប្បន្ន។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| LoRaWAN បច្ចេកវិទ្យា LoRaWAN (Long Range Wide Area Network) |
ប្រើប្រាស់ថាមពលតិចតួចបំផុតអាចឱ្យថ្មប្រើបានលើសពី ១០ឆ្នាំ គ្របដណ្ដប់ចម្ងាយឆ្ងាយ (រហូតដល់ 45km ក្រៅក្រុង) ប្រើប្រេកង់សេរីមិនគិតថ្លៃ (ISM) និងមានភាពធន់នឹងការរំខានសេវា។ | មានល្បឿនបញ្ជូនទិន្នន័យយឺត (0.3-50 kbps) មិនស័ក្តិសមសម្រាប់កម្មវិធីដែលត្រូវការបញ្ជូនទិន្នន័យធំៗជាបន្តបន្ទាប់នោះទេ។ | ជាបច្ចេកវិទ្យា LPWAN ឈានមុខគេដែលមានការនាំចេញបន្ទះឈីបចំនួន 65.9 លានបន្ទះក្នុងឆ្នាំ 2022 និងមានប្រតិបត្តិករជាង 170 នៅក្នុង 181 ប្រទេស។ |
| NB-IoT បច្ចេកវិទ្យា NB-IoT (Narrowband Internet of Things) |
ប្រើប្រាស់ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធបណ្តាញទូរស័ព្ទចល័តដែលមានស្រាប់ មានសុវត្ថិភាពខ្ពស់ដោយប្រើប្រេកង់មានអាជ្ញាប័ណ្ណ (Licensed spectrum) និងងាយស្រួលធ្វើសមាហរណកម្មជាមួយប្រព័ន្ធសេវាទូរស័ព្ទ (eSIM)។ | ទាមទារការបង់ថ្លៃសេវាទៅឱ្យប្រតិបត្តិករទូរស័ព្ទចល័ត និងប្រើប្រាស់ថាមពលថ្មច្រើនជាងបច្ចេកវិទ្យា LoRaWAN បន្តិច។ | ផ្តល់ល្បឿនបញ្ជូនទិន្នន័យរហូតដល់ 200 kbps (DL) ជាមួយនឹងប្រព័ន្ធសុវត្ថិភាពខ្ពស់ AES-256 និងគ្របដណ្ដប់ចម្ងាយប្រមាណ 2km ក្នុងទីក្រុង។ |
| SigFox បច្ចេកវិទ្យា SigFox |
មានប្រសិទ្ធភាពថាមពលខ្ពស់បំផុត (ថ្មអាចកាន់បានដល់ ២០ឆ្នាំ) ការដំឡើងសាមញ្ញបំផុត និងអាចគ្របដណ្ដប់ចម្ងាយឆ្ងាយខ្លាំងរហូតដល់ 50km នៅតំបន់ជនបទ។ | បញ្ជូនទិន្នន័យបានតែក្នុងកញ្ចប់តូចៗខ្លាំង និងមានល្បឿនត្រឹមតែ 100 kbps ដែលស័ក្តិសមតែសម្រាប់ការបញ្ជូនទិន្នន័យម្តងម្កាលប៉ុណ្ណោះ។ | ស័ក្តិសមបំផុតសម្រាប់ការតាមដានភស្តុភារ និងខ្សែសង្វាក់ផ្គត់ផ្គង់ ដោយបច្ចុប្បន្នមានវត្តមាននៅជាង 70 ប្រទេស។ |
| Weightless-P បច្ចេកវិទ្យា Weightless-P |
គាំទ្រការបញ្ជូនសារទៅមក (Bidirectional) ធានាការបញ្ជូនសារបានដល់គោលដៅទោះសេវាខ្សោយ និងប្រើប្រព័ន្ធកែតម្រូវល្បឿនទិន្នន័យដោយស្វ័យប្រវត្តិ (Adaptive data rate)។ | មានចម្ងាយគ្របដណ្ដប់ខ្លីជាងគេ (ត្រឹម 2km) និងអាយុកាលថ្មខ្លីជាងបច្ចេកវិទ្យាផ្សេងទៀត (ចន្លោះពី 3 ទៅ 5 ឆ្នាំ)។ | ជាបច្ចេកវិទ្យាជឿនលឿនដែលជួយកាត់បន្ថយតម្រូវការផ្នែករឹង និងផ្នែកទន់ តាមរយៈពិធីការ (Protocol) ដែលត្រូវបានបង្រួមយ៉ាងល្អ។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការអនុវត្តបណ្តាញ IoT នេះតម្រូវឱ្យមានការវិនិយោគលើផ្នែករឹង ក៏ដូចជាប្រព័ន្ធសុវត្ថិភាពបណ្តាញដើម្បីការពារពីការវាយប្រហារតាមអ៊ីនធឺណិត។
ការសិក្សានេះពឹងផ្អែកលើទិន្នន័យជាសកលដូចជារបាយការណ៍ទីផ្សារបន្ទះឈីបរបស់ GSMA និងទិន្នន័យការវាយប្រហារលើ Honeypots ដែលភាគច្រើនប្រភពចេញពីប្រទេសចិន ឥណ្ឌា និងសហរដ្ឋអាមេរិក។ វាមិនមានទិន្នន័យជាក់លាក់សម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជានោះទេ ដែលការអនុវត្តជាក់ស្តែងនៅទីនេះអាចប្រឈមនឹងបញ្ហាគុណភាពគ្របដណ្ដប់នៃអង់តែន និងកង្វះអ្នកជំនាញផ្នែកសន្តិសុខ IoT ។
បច្ចេកវិទ្យា LPWAN និងវិធានការសន្តិសុខទាំងនេះមានសារៈសំខាន់ខ្លាំងណាស់សម្រាប់ការអភិវឌ្ឍទីក្រុងឆ្លាតវៃ កសិកម្ម និងឧស្សាហកម្មនៅកម្ពុជា។
សរុបមក ការជ្រើសរើសបច្ចេកវិទ្យាដែលត្រូវនឹងតម្រូវការជាក់ស្តែង (LoRaWAN សម្រាប់ជនបទ និង NB-IoT សម្រាប់ទីក្រុង) រួមផ្សំជាមួយវិធានការការពារតឹងរ៉ឹង នឹងជំរុញការអភិវឌ្ឍប្រព័ន្ធ IoT នៅកម្ពុជាប្រកបដោយសុវត្ថិភាពនិងនិរន្តរភាព។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| LPWAN (Long Power Wide Area Networks) | បណ្ដាញទូរគមនាគមន៍ឥតខ្សែដែលរចនាឡើងជាពិសេសដើម្បីអនុញ្ញាតឱ្យឧបករណ៍បញ្ជូនទិន្នន័យក្នុងកម្រិតទាប ទៅកាន់ចម្ងាយឆ្ងាយ ដោយប្រើប្រាស់ថាមពលថ្មតិចតួចបំផុតដែលអាចកាន់បានរាប់ឆ្នាំ។ | ដូចជាការនិយាយខ្សឹបៗតែអាចលឺដល់អ្នកនៅឆ្ងាយដោយមិនបាច់ប្រើកម្លាំងស្រែក ដែលជួយសន្សំសំចៃថាមពល។ |
| LoRaWAN | ពិធីការបណ្ដាញរលកសញ្ញាឆ្ងាយ (LPWAN) មួយដែលប្រើប្រាស់បច្ចេកវិទ្យាបញ្ជូនសញ្ញាព្រាយ (Spread Spectrum) ដើម្បីភ្ជាប់ឧបករណ៍ឆ្លាតវៃទៅនឹងអ៊ីនធឺណិតក្នុងចម្ងាយឆ្ងាយ និងមានភាពធន់នឹងការរំខានសេវា។ | ដូចជាវិទ្យុទាក់ទង Walkie-Talkie ដែលអាចបញ្ជូនសារជាអក្សរក្នុងចម្ងាយរាប់គីឡូម៉ែត្រដោយគ្រាន់តែប្រើថ្មពិលតូចមួយ។ |
| NB-IoT (Narrowband-IoT) | ស្តង់ដារបណ្ដាញកោសិកា (Cellular) ដែលបង្កើតឡើងដោយ 3GPP សម្រាប់ភ្ជាប់ឧបករណ៍ IoT ចូលទៅក្នុងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធបណ្តាញទូរស័ព្ទចល័តដែលមានស្រាប់ ដែលមានសុវត្ថិភាពខ្ពស់ដោយសារការប្រើប្រាស់ប្រេកង់មានអាជ្ញាប័ណ្ណ។ | ដូចជាស៊ីមកាតទូរស័ព្ទ (SIM card) ពិសេសមួយដែលរចនាឡើងសម្រាប់តែឧបករណ៍ឆ្លាតវៃ ដើម្បីផ្ញើទិន្នន័យតាមរយៈអង់តែនទូរស័ព្ទក្រុមហ៊ុន។ |
| DDoS attack | ការវាយប្រហារតាមអ៊ីនធឺណិតដែលប្រើប្រាស់ឧបករណ៍ជាច្រើន (Botnet) ព្រួតគ្នាផ្ញើសំណើទៅកាន់ម៉ាស៊ីនមេ (Server) ឬបណ្ដាញគោលដៅក្នុងពេលតែមួយ រហូតដល់ប្រព័ន្ធនោះគាំងដំណើរការដោយសារការផ្ទុកលើសចំណុះ។ | ដូចជាមនុស្សមួយក្រុមធំរួមគ្នាខលទៅលេខទូរស័ព្ទតែមួយព្រមៗគ្នា ដែលធ្វើឱ្យអ្នកផ្សេងមិនអាចខលចូលបាន (រវល់រហូត)។ |
| Botnet | បណ្ដាញនៃឧបករណ៍កុំព្យូទ័រ ឬឧបករណ៍ IoT ដែលត្រូវបានមេរោគឆ្លង និងត្រូវបានគ្រប់គ្រងពីចម្ងាយដោយពួក Hacker ដើម្បីធ្វើសកម្មភាពខុសច្បាប់ព្រមៗគ្នា (ដូចជាការវាយប្រហារ DDoS)។ | ដូចជាហ្វូងខ្មោចឆៅ (Zombies) ដែលត្រូវគេបញ្ជាឱ្យវាយប្រហារលើគោលដៅតែមួយដោយម្ចាស់វាមិនដឹងខ្លួន។ |
| Man-in-the-Middle (MitM) attacks | ទម្រង់នៃការវាយប្រហារ ដែលជនខិលខូចលួចស្ទាក់ចាប់ និងកែប្រែទិន្នន័យនៅចន្លោះការប្រាស្រ័យទាក់ទងគ្នារវាងឧបករណ៍បញ្ជូន និងឧបករណ៍ទទួល ដែលភាគច្រើនកើតលើបណ្ដាញដែលគ្មានកូដនីយកម្ម (Unencrypted)។ | ដូចជាអ្នករត់សំបុត្រដែលលួចបើកអាន និងកែប្រែអត្ថន័យសំបុត្ររបស់អ្នកមុននឹងយកទៅឱ្យអ្នកទទួល។ |
| Network segmentation | ការបែងចែកបណ្ដាញកុំព្យូទ័រធំមួយទៅជាបណ្ដាញរងតូចៗ (Subnets) ដាច់ដោយឡែកពីគ្នា ដើម្បីការពារទិន្នន័យសំខាន់ៗ និងកំណត់ទំហំនៃការខូចខាតនៅពេលមានការវាយប្រហារឬឆ្លងមេរោគ។ | ដូចជាការសាងសង់ជញ្ជាំងបំបែកបន្ទប់ក្នុងកប៉ាល់ ដើម្បីកុំឱ្យទឹកហូរចូលលិចកប៉ាល់ទាំងមូលនៅពេលដែលធ្លាយបន្ទប់ណាមួយ។ |
| Agentless solutions | កម្មវិធីសន្តិសុខបណ្តាញដែលអាចត្រួតពិនិត្យ និងវាយតម្លៃហានិភ័យឧបករណ៍ IoT ទាំងអស់នៅក្នុងបណ្តាញ ដោយមិនចាំបាច់ដំឡើងកម្មវិធីភ្នាក់ងារ (Software agents) ទៅលើឧបករណ៍នីមួយៗនោះទេ។ | ដូចជាកាមេរ៉ាសុវត្ថិភាពដែលតាមដានសកម្មភាពមនុស្សគ្រប់គ្នាក្នុងបន្ទប់ ដោយមិនចាំបាច់បំពាក់ឧបករណ៍តាមដានលើខ្លួនរបស់ពួកគេម្នាក់ៗ។ |
| Firmware | កម្មវិធីកម្រិតទាបដែលត្រូវបានដំឡើងជាអចិន្ត្រៃយ៍ទៅក្នុងអង្គចងចាំ (Hardware) របស់ឧបករណ៍ឆ្លាតវៃ ដើម្បីគ្រប់គ្រងដំណើរការជាមូលដ្ឋានរបស់ឧបករណ៍នោះ។ | ដូចជាខួរក្បាលរបស់ម៉ាស៊ីនដែលប្រាប់វាពីរបៀបបើក របៀបដំណើរការ និងរបៀបទំនាក់ទំនងជាមួយឧបករណ៍ដទៃទៀត។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
