បញ្ហា (The Problem)៖ ការសិក្សានេះដោះស្រាយបញ្ហាកង្វះខាតចំណេះដឹងអំពីលំនាំនៃការផ្ទេរតំណពូជ និងអាកប្បកិរិយាហ្សេនេទិចនៃលក្ខណៈពាក់ព័ន្ធនឹងទិន្នផលគ្រាប់ពូជរបស់ដំណាំគីណាហ្វ (Hibiscus cannabinus L.) ដើម្បីជួយដល់កម្មវិធីកែលម្អពូជ។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការស្រាវជ្រាវនេះបានប្រើប្រាស់វិធីសាស្ត្របង្កាត់ពូជខ្វែងជាមួយនឹងពូជមេបាចំនួន ៦ ប្រភេទ ដើម្បីវិភាគទិន្នន័យហ្សេនេទិចនៃកូនកាត់ F1 ចំនួន ១៥ ។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Hayman's Analysis of Variance (ANOVA) ការវិភាគវ៉ារ្យង់របស់ Hayman |
ផ្តល់ព័ត៌មានលម្អិតអំពីសមាសធាតុហ្សេនេទិច និងបែងចែកច្បាស់លាស់រវាងឥទ្ធិពលហ្សែនបូកបញ្ចូលគ្នា (Additive) និងត្រួតសង្កត់ (Dominance)។ | ទាមទារការរចនាការបង្កាត់ពូជខ្វែង (Diallel cross) ដែលចំណាយពេលយូរ កម្លាំងពលកម្មច្រើន និងត្រូវការទិន្នន័យច្បាស់លាស់។ | បានបញ្ជាក់ថាមានអន្តរកម្មហ្សែនទាំង Additive និង Dominance ប៉ុន្តែហ្សែន Additive មានភាពលេចធ្លោខ្លាំងចំពោះចំនួនថ្ងៃចេញផ្កាដំបូង និងទម្ងន់គ្រាប់ ១០០០ គ្រាប់។ |
| Vr-Wr Regression Analysis ការវិភាគតំរែតំរង់នៃវ៉ារ្យង់ និងកូវ៉ារ្យង់ (Vr-Wr) |
បង្ហាញជារូបភាពក្រាហ្វិកងាយយល់អំពីកម្រិតលេចធ្លោនៃហ្សែន (Partial/Over-dominance) និងជួយកំណត់រកមេបាដែលផ្ទុកហ្សែនលេចធ្លោ ឬអន់ថយ។ | អាចផ្តល់លទ្ធផលមិនត្រឹមត្រូវតាមទម្រង់ (Model failure) ប្រសិនបើមានអន្តរកម្មហ្សែនមិនមែនអាឡែល (Epistasis) កើតឡើង។ | បង្ហាញពីភាពលេចធ្លោដោយផ្នែក (Partial dominance) សម្រាប់លក្ខណៈភាគច្រើន និងភាពលេចធ្លោខ្លាំង (Over-dominance) សម្រាប់ចំនួនគ្រាប់ក្នុងមួយផ្លែ។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការសិក្សានេះទាមទារធនធានកសិកម្មជាក់ស្តែង និងពេលវេលាយូរសម្រាប់ដំណើរការបង្កាត់ពូជ និងការដាំដុះលើទីវាលបូករួមនឹងផ្ទះកញ្ចក់។
ការសិក្សានេះត្រូវបានធ្វើឡើងនៅក្នុងបរិស្ថានកសិ-អេកូឡូស៊ីនៃប្រទេសបង់ក្លាដែស ដោយប្រើយកពូជគីណាហ្វ Hibiscus cannabinus ក្នុងស្រុក និងពូជបង្កាត់មួយចំនួន។ ដោយសារអាកាសធាតុបង់ក្លាដែសមានលក្ខណៈស្រដៀងនឹងកម្ពុជា (ជាប្រទេសត្រូពិចមានរដូវវស្សា និងប្រាំង) លទ្ធផលនេះអាចយកមកប្រៀបធៀបបាន ប៉ុន្តែឥទ្ធិពលនៃពន្លឺថ្ងៃនៅកម្ពុជាអាចធ្វើឱ្យពេលវេលាចេញផ្កាមានការប្រែប្រួល។ ដូច្នេះការសាកល្បងពូជក្នុងបរិបទប្រទេសកម្ពុជាផ្ទាល់គឺចាំបាច់។
វិធីសាស្ត្រជ្រើសរើសពូជ និងលទ្ធផលនៃការសិក្សានេះមានអត្ថប្រយោជន៍ខ្លាំងសម្រាប់ការអភិវឌ្ឍដំណាំគីណាហ្វ និងដំណាំសរសៃផ្សេងៗនៅកម្ពុជា។
សរុបមក ការយល់ដឹងពីលក្ខណៈហ្សែនទាំងនេះអនុញ្ញាតឱ្យអ្នកស្រាវជ្រាវកម្ពុជាបង្កើតពូជគីណាហ្វដែលស័ក្តិសមនឹងបម្រែបម្រួលអាកាសធាតុ កាត់បន្ថយពេលវេលាដាំដុះ និងជួយពង្រីកសក្តានុពលសេដ្ឋកិច្ចក្នុងស្រុក។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Half-diallel cross (ការបង្កាត់ពូជខ្វែងពាក់កណ្តាល) | ជាវិធីសាស្ត្របង្កាត់ពូជរុក្ខជាតិដែលមេបាមួយក្រុមត្រូវបានយកមកបង្កាត់ឆ្លាស់គ្នាទៅវិញទៅមកគ្រប់គូទាំងអស់ ប៉ុន្តែមិនធ្វើការបង្កាត់ត្រឡប់ (ឧទាហរណ៍៖ បង្កាត់ពូជ A ជាមួយ B តែមិនយកពូជ B មកបង្កាត់ជាមួយ A វិញទេ) និងមិនបង្កាត់ខ្លួនឯង។ វាជួយឱ្យគេដឹងពីសក្តានុពលនៃមេបានីមួយៗក្នុងការបញ្ជូនលក្ខណៈល្អៗទៅជំនាន់កូន។ | ដូចជាការរៀបចំការប្រកួតកីឡា ដែលក្រុមនីមួយៗត្រូវប្រកួតជាមួយក្រុមផ្សេងទៀតទាំងអស់តែម្តងគត់ ដើម្បីរកមើលថាក្រុមណាខ្លាំងជាងគេ។ |
| Additive genetic effects (ឥទ្ធិពលហ្សេនេទិចបូកបញ្ចូលគ្នា) | ជាឥទ្ធិពលដែលបណ្តាលមកពីហ្សែនច្រើនរួមបញ្ចូលគ្នាដើម្បីបង្កើតបានជាលក្ខណៈមួយ (ឧទាហរណ៍៖ កម្ពស់ ទម្ងន់គ្រាប់)។ ឥទ្ធិពលនេះអាចបន្តពូជពីមេបាទៅកូនបានយ៉ាងងាយស្រួល និងថេរ ដែលធ្វើឱ្យអ្នកបង្កាត់ពូជអាចទាយទុកមុនពីលទ្ធផលបានច្បាស់លាស់។ | ដូចជាការសន្សំប្រាក់ក្នុងកូនជ្រូក ដែលកាក់នីមួយៗ (ហ្សែន) បូកបញ្ចូលគ្នាធ្វើឱ្យចំនួនទឹកប្រាក់កើនឡើងជាលំដាប់។ |
| Dominance effects (ឥទ្ធិពលហ្សែនត្រួតសង្កត់) | ជាបាតុភូតដែលហ្សែនម្ខាង (ពីមេ ឬពីបា) មានឥទ្ធិពលខ្លាំងជាង ហើយត្រួតសង្កត់ឥទ្ធិពលហ្សែនម្ខាងទៀតទាំងស្រុងនៅក្នុងកូនកាត់ (F1)។ លក្ខណៈដែលកើតចេញពីឥទ្ធិពលនេះមិនងាយរក្សាទុកឱ្យនៅថេរក្នុងជំនាន់កូនចៅបន្តបន្ទាប់នោះទេ (វានឹងបំបែកចេញវិញ)។ | ដូចជាការលាយថ្នាំពណ៌ខ្មៅនិងស ប្រសិនបើពណ៌ខ្មៅមានឥទ្ធិពលលេចធ្លោជាង នោះល្បាយដែលទទួលបាននឹងចេញពណ៌ខ្មៅ ដោយលាក់បាំងពណ៌សទាំងស្រុង។ |
| Heritability in the narrow sense / h²ns (តំណពូជក្នុងន័យចង្អៀត) | ជារង្វាស់ជាភាគរយដែលបង្ហាញថា តើលក្ខណៈរបស់រុក្ខជាតិមួយ (ឧទាហរណ៍៖ ថ្ងៃចេញផ្កា) ត្រូវកំណត់ដោយឥទ្ធិពលហ្សែនបូកបញ្ចូលគ្នា (Additive genes) កម្រិតណា។ បើតម្លៃនេះខ្ពស់ មានន័យថាអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រអាចធ្វើការជ្រើសរើសពូជនោះយកទៅដាំបន្តបានផលល្អតាំងពីជំនាន់ដំបូងៗ។ | ដូចជាការវាស់ស្ទង់មើលថា តើកូនមានមុខមាត់កាត់ទៅរកឪពុកម្តាយពិតប្រាកដប៉ុន្មានភាគរយ ដែលកើតចេញពីហ្សែនតពូជសុទ្ធសាធ មិនមែនដោយសារការតុបតែងខ្លួន ឬបរិស្ថានជុំវិញ។ |
| Hayman’s analysis of variance (ការវិភាគវ៉ារ្យង់របស់ Hayman) | ជាវិធីសាស្ត្រស្ថិតិដ៏ស្មុគស្មាញមួយដែលប្រើសម្រាប់បំបែកនិងគណនាឥទ្ធិពលហ្សែនផ្សេងៗ (ដូចជា Additive, Dominance) ពីទិន្នន័យនៃការបង្កាត់ពូជខ្វែង។ វាជួយឱ្យដឹងថា តើលក្ខណៈណាមួយត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយហ្សែនប្រភេទណា។ | ដូចជាម៉ាស៊ីនស្កេនដែលអាចបំបែករូបមន្តម្ហូបមួយមុខ ឱ្យដឹងថាមានដាក់គ្រឿងផ្សំអ្វីខ្លះ និងគ្រឿងផ្សំណាដែលធ្វើឱ្យមុខម្ហូបនោះមានរសជាតិឆ្ងាញ់ជាងគេ។ |
| Over-dominance (ភាពត្រួតសង្កត់ហួសកម្រិត) | ជាស្ថានភាពដែលកូនកាត់ (F1) មានលក្ខណៈ ឬទិន្នផលខ្ពស់ជាងមេបាទាំងសងខាងរបស់វា។ វាជារឿយៗត្រូវបានប្រើប្រាស់ក្នុងការផលិតគ្រាប់ពូជកូនកាត់ (Hybrid seeds) ដើម្បីទទួលបានទិន្នផលខ្ពស់ខុសធម្មតា ប៉ុន្តែមិនអាចយកគ្រាប់កូនកាត់នោះទៅដាំបន្តសម្រាប់រដូវក្រោយបានទេ។ | ដូចជាការយកសិស្សពូកែគណិតវិទ្យា និងសិស្សពូកែអក្សរសាស្ត្រមកធ្វើការក្រុមជាមួយគ្នា ហើយលទ្ធផលការងាររបស់ពួកគេគឺអស្ចារ្យជាងការធ្វើការរៀងៗខ្លួនឆ្ងាយណាស់។ |
| Transgressive segregation (ការបំបែកលក្ខណៈហួសព្រំដែនមេបា) | ជាបាតុភូតដែលកូនចៅកូនកាត់បង្ហាញលក្ខណៈរូបរាង ឬទិន្នផលដែលហួសពីកម្រិតអតិបរមា ឬអប្បបរមារបស់មេបាដើមទាំងពីរ។ វាផ្តល់ឱកាសដល់អ្នកបង្កាត់ពូជក្នុងការរកឃើញពូជថ្មីដែលល្អដាច់គេ។ | ដូចជាឪពុកម្តាយមានកម្ពស់ត្រឹមតែ ១,៦ ម៉ែត្រដូចគ្នា ប៉ុន្តែដោយសារការផ្សំផ្គុំហ្សែនពិសេសរបស់ពួកគេ លុះដល់មានកូន កូននោះលូតកម្ពស់រហូតដល់ ១,៨ ម៉ែត្រ ដែលខ្ពស់ជាងឪពុកម្តាយទាំងពីរ។ |
| Epistasis (អេពីស្តាស៊ីស / អន្តរកម្មហ្សែនមិនមែនអាឡែល) | ជាអន្តរកម្មរវាងហ្សែនដែលស្ថិតនៅទីតាំងផ្សេងគ្នានៅលើក្រូម៉ូសូម ដែលហ្សែនមួយអាចទៅរារាំង ឬផ្លាស់ប្តូរឥទ្ធិពលរបស់ហ្សែនមួយផ្សេងទៀត។ វាធ្វើឱ្យការទាយលទ្ធផលនៃការផ្ទេរលក្ខណៈតពូជមានភាពស្មុគស្មាញ។ | ដូចជាប្រព័ន្ធភ្លើងក្នុងផ្ទះ ដែលទោះបីជាអ្នកបើកកុងតាក់អំពូលក៏ដោយ ក៏ភ្លើងមិនភ្លឺដែរ ប្រសិនបើកុងតាក់កុងទ័រធំត្រូវបានបិទចោល។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
