បញ្ហា (The Problem)៖ ការសិក្សានេះដោះស្រាយបញ្ហាកង្វះខាតទិន្នន័យទាក់ទងនឹងបរិមាណឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ (GHG) និងការស្តុកកាបូននៅក្នុងប្រព័ន្ធផលិតកម្មកាហ្វេផ្សេងៗគ្នា និងស្តង់ដារស្ម័គ្រចិត្តនៅតំបន់អាមេរិកកណ្តាល (Mesoamerica)។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការស្រាវជ្រាវនេះបានប្រើប្រាស់គំរូគណនាឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ដើម្បីវាយតម្លៃកសិដ្ឋានកាហ្វេចំនួន ៦៦ នៅប្រទេសចំនួន ៤ ក្នុងតំបន់ដោយផ្តោតលើប្រព័ន្ធដាំដុះខុសៗគ្នា។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Traditional polyculture ប្រព័ន្ធដាំដុះកាហ្វេចម្រុះបែបប្រពៃណី |
មានការស្តុកកាបូនក្នុងជីវម៉ាសខ្ពស់បំផុត និងកម្រិតបំភាយឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ក្នុងមួយហិកតាទាបបំផុត ដោយសារមិនសូវប្រើជីគីមី និងប្រើម្លប់ដើមឈើចម្រុះ។ | ផ្តល់ទិន្នផលទាប ដែលតម្រូវឱ្យប្រើប្រាស់ផ្ទៃដីធំជាងមុនដើម្បីទទួលបានទិន្នផលស្មើនឹងប្រព័ន្ធដាំដុះផ្សេង និងមិនសូវផ្តល់ផលដំណាំបន្ទាប់បន្សំ។ | ស្តុកកាបូនបាន ៨១,២ តោន CO2-e/ha និងកម្រិតកាបូន ៥,៤ គ.ក្រ CO2-e/kg នៃកាហ្វេ។ |
| Commercial polyculture ប្រព័ន្ធដាំដុះកាហ្វេចម្រុះបែបពាណិជ្ជកម្ម |
មានតុល្យភាពល្អបំផុតរវាងកម្រិតកាបូនទាបក្នុងមួយឯកតាផលិតផល និងផ្តល់ទិន្នផលគួរសម ព្រមទាំងមានដំណាំបន្ទាប់បន្សំផ្សេងៗ (ដូចជាចេក ឬផ្លែឈើ)។ | ដើមឈើផ្តល់ម្លប់ភាគច្រើនជាឈើហូបផ្លែដែលមិនសូវស្តុកកាបូនបានយូរ និងច្រើនដូចដើមឈើព្រៃប្រពៃណី។ | កម្រិតកាបូនទាបបំផុតត្រឹម ៤,៩ គ.ក្រ CO2-e/kg នៃកាហ្វេ។ |
| Shaded monoculture ប្រព័ន្ធដាំដុះដំណាំទោលមានម្លប់ |
ផ្តល់ទិន្នផលកាហ្វេខ្ពស់ និងងាយស្រួលក្នុងការគ្រប់គ្រងការដាំដុះជាងប្រព័ន្ធកសិកម្មចម្រុះ។ | មានការបំភាយឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ខ្ពស់ ដោយសារការប្រើប្រាស់ជីគីមីច្រើន ការប្រើម៉ាស៊ីន និងដំណើរការកែច្នៃកាហ្វេដោយប្រើទឹក (Wet process)។ | កម្រិតកាបូនខ្ពស់ស្មើនឹង ៧,៨ គ.ក្រ CO2-e/kg នៃកាហ្វេ។ |
| Unshaded monoculture ប្រព័ន្ធដាំដុះដំណាំទោលគ្មានម្លប់ |
ផ្តល់ទិន្នផលកាហ្វេខ្ពស់បំផុត និងអនុញ្ញាតឱ្យប្រើប្រាស់គ្រឿងចក្រសម្រាប់ការដាំដុះពេញលេញ។ | គ្មានការស្តុកកាបូនពីដើមឈើផ្តល់ម្លប់ទាល់តែសោះ ហើយទាមទារការប្រើប្រាស់ជីគីមីកម្រិតខ្ពស់ដែលនាំឱ្យខូចបរិស្ថាន។ | ស្តុកកាបូនបានទាបបំផុត (១៧,៣ តោន CO2-e/ha) និងកម្រិតកាបូន ៨,០ គ.ក្រ CO2-e/kg នៃកាហ្វេ។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការអនុវត្តការសិក្សានេះទាមទារឱ្យមានការប្រមូលទិន្នន័យលម្អិតនៅទីវាល និងការវិភាគតាមរយៈកម្មវិធីគណនាឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ជំនាញកម្រិតកសិដ្ឋាន។
ការសិក្សានេះប្រមូលទិន្នន័យពីកសិដ្ឋានចំនួន ៦៦ នៅក្នុងប្រទេសចំនួន ៤ នៅតំបន់ Mesoamerica (ម៉ិកស៊ិក ហ្គាតេម៉ាឡា អែលសាល់វ៉ាឌ័រ និងនីការ៉ាហ្គា)។ សម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា លក្ខខណ្ឌអាកាសធាតុ ប្រភេទដី និងពូជដើមឈើមានភាពខុសគ្នា ដែលទាមទារឱ្យមានការកែតម្រូវសមីការជីវម៉ាស និងប្រភេទទិន្នន័យមូលដ្ឋាន (Baseline data) មុននឹងយកមកអនុវត្ត។
ទោះបីជាធ្វើឡើងនៅតំបន់ផ្សេង ប៉ុន្តែវិធីសាស្ត្រគណនានេះមានអត្ថប្រយោជន៍ និងអាចយកមកអនុវត្តដោយផ្ទាល់សម្រាប់ការវាស់ស្ទង់និរន្តរភាពបរិស្ថានក្នុងវិស័យកសិកម្មនៅកម្ពុជា។
សរុបមក ការអនុវត្តគម្រូសិក្សានេះនឹងជួយរៀបចំយុទ្ធសាស្ត្រកសិកម្មឆ្លាតវៃផ្នែកអាកាសធាតុ (Climate-smart agriculture) ព្រមទាំងបើកផ្លូវឱ្យកសិករកម្ពុជាទទួលបានអត្ថប្រយោជន៍ពីទីផ្សារឥណទានកាបូន។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Carbon footprint | ការវាស់ស្ទង់បរិមាណសរុបនៃឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ (ជាពិសេសឧស្ម័នកាបូនិក) ដែលបញ្ចេញទៅក្នុងបរិយាកាសក្នុងអំឡុងពេលវដ្តផលិតកម្មនៃផលិតផលណាមួយ ដូចជាការដាំដុះ ការប្រើប្រាស់ជី និងការកែច្នៃកាហ្វេនៅក្នុងកសិដ្ឋាន។ | ដូចជាការបន្សល់ទុកស្នាមជើងនៅលើដី តែនេះគឺជាស្នាមឧស្ម័នពុលដែលយើងបន្សល់ទុកក្នុងខ្យល់ពេលយើងធ្វើសកម្មភាពអ្វីមួយ។ |
| Carbon sequestration | ដំណើរការនៃការចាប់យក និងរក្សាទុកឧស្ម័នកាបូនិកពីបរិយាកាសទៅក្នុងរុក្ខជាតិ (តាមរយៈរស្មីសំយោគ) និងទៅក្នុងដី ដើម្បីជួយកាត់បន្ថយកំហាប់ឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ដែលធ្វើឱ្យកម្តៅផែនដីកើនឡើង។ | ដូចជាការយកលុយទៅផ្ញើនៅធនាគារដើម្បីសន្សំទុក តែនេះគឺជាការឱ្យដើមឈើជួយស្រូប និងសន្សំទុកឧស្ម័នកាបូនិកមិនឱ្យហើរទៅបំផ្លាញបរិយាកាសផែនដី។ |
| Allometric equations | សមីការគណិតវិទ្យាដែលប្រើសម្រាប់ប៉ាន់ស្មានទំហំ ឬបរិមាណជីវម៉ាស (ដូចជាទម្ងន់ឈើ ឬបរិមាណកាបូន) របស់ដើមឈើ ដោយពឹងផ្អែកលើរង្វាស់ដែលងាយស្រួលវាស់នៅទីវាល ដូចជាអង្កត់ផ្ចិតដើម និងកម្ពស់។ | ដូចជាការវាស់ទំហំចង្កេះ និងកម្ពស់របស់មនុស្ស ដើម្បីទស្សន៍ទាយដឹងពីទម្ងន់សរុបរបស់គាត់ដោយមិនបាច់ឱ្យគាត់ឡើងជាន់លើជញ្ជីងថ្លឹងផ្ទាល់។ |
| Cool Farm Tool | កម្មវិធីកុំព្យូទ័រឯកទេសដែលកសិករ និងអ្នកស្រាវជ្រាវប្រើដើម្បីបញ្ជូលទិន្នន័យ (ដូចជាបរិមាណជី និងប្រេងឥន្ធនៈ) សម្រាប់គណនា និងវាយតម្លៃកម្រិតនៃការបញ្ចេញឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ក្នុងកសិដ្ឋាន ដើម្បីរៀបចំផែនការកសិកម្មឆ្លាតវៃ។ | ប្រៀបដូចជាម៉ាស៊ីនគិតលេខពិសេសមួយ ដែលជួយប្រាប់កសិករថាតើការដាំដុះរបស់ពួកគេកំពុងជួយការពារ ឬកំពុងបំផ្លាញបរិស្ថានកម្រិតណា។ |
| Life Cycle Assessment | វិធីសាស្ត្រវាយតម្លៃផលប៉ះពាល់បរិស្ថាននៃផលិតផលណាមួយដោយតាមដានខ្សែសង្វាក់ទាំងមូល តាំងពីចំណុចចាប់ផ្តើមនៃការយកវត្ថុធាតុដើមមកផលិត រហូតដល់ទីបញ្ចប់នៃការប្រើប្រាស់ និងការបោះចោល។ | ដូចជាការតាមដានមើលប្រវត្តិរូបរបស់វត្ថុមួយតាំងពីវាចាប់កំណើតរហូតដល់ស្លាប់ ដើម្បីដឹងថាវាបានបង្កផលប៉ះពាល់អ្វីខ្លះក្នុងមួយជីវិតរបស់វា។ |
| Diameter at Breast Height | ស្តង់ដារនៃការវាស់អង្កត់ផ្ចិតដើមឈើដែលគេតែងតែកំណត់វាស់នៅកម្ពស់ត្រឹមទ្រូងមនុស្ស (ប្រហែល ១,៣ ម៉ែត្រពីដី) ដែលទិន្នន័យនេះត្រូវយកទៅប្រើក្នុងសមីការគណនាការស្តុកកាបូន។ | ដូចជាការព្រមព្រៀងគ្នាវាស់ទំហំចង្កេះខោនៅត្រង់ចំណុចផ្ចិត ដើម្បីធានាថាជាងកាត់ដេរគ្រប់គ្នាវាស់បានទំហំត្រឹមត្រូវតាមស្តង់ដារតែមួយ។ |
| Polycultures | ប្រព័ន្ធកសិកម្មដែលដាំដំណាំច្រើនប្រភេទចម្រុះគ្នានៅលើផ្ទៃដីតែមួយ (ដូចជាការដាំកាហ្វេលាយជាមួយដើមឈើហូបផ្លែ និងឈើព្រៃធំៗ) ដើម្បីរក្សាតុល្យភាពអេកូឡូស៊ី ស្តុកកាបូន និងកាត់បន្ថយជំងឺរុក្ខជាតិ។ | ដូចជាការញ៉ាំម្ហូបច្រើនមុខក្នុងចានតែមួយដែលផ្តល់សារធាតុចិញ្ចឹមសព្វមុខ ជាជាងការញ៉ាំតែសាច់មួយមុខគត់រាល់ថ្ងៃដែលងាយនឹងធ្វើឱ្យខ្វះវីតាមីន។ |
| Wet processing | វិធីសាស្ត្រកែច្នៃគ្រាប់កាហ្វេដែលតម្រូវឱ្យប្រើប្រាស់ទឹកយ៉ាងច្រើនដើម្បីបកសំបក និងត្រាំលាងជម្រះសាច់កាហ្វេ មុនពេលយកទៅហាល ដែលដំណើរការនេះបង្កើតជាទឹកសំណល់បញ្ចេញឧស្ម័នមេតាន (Methane) ខ្ពស់។ | ដូចជាការបោកខោអាវដោយប្រើទឹកនិងសាប៊ូច្រើន ដែលធ្វើឱ្យខោអាវស្អាតល្អមែន តែវាក៏បង្កើតទឹកស្មោកគ្រោកជាច្រើនដែលប៉ះពាល់ដល់បរិស្ថានប្រសិនបើមិនបានចម្រោះត្រឹមត្រូវ។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
