បញ្ហា (The Problem)៖ ឯកសារនេះស្រាវជ្រាវពីការផ្លាស់ប្តូរប្រព័ន្ធជីវភាពរស់នៅ និងស្ថាប័នរបស់សហគមន៍កុលសម្ព័ន្ធភ្នំ (Akha និង Lahu) នៅខេត្តឈៀងរ៉ៃ ភាគខាងជើងប្រទេសថៃ តាមរយៈការផ្លាស់ប្តូរទៅកាន់ការដាំដុះកាហ្វេតាមបែបកសិ-រុក្ខកម្ម (Agroforestry) ជំនួសឲ្យការដាំអាភៀន។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការសិក្សានេះប្រើប្រាស់វិធីសាស្ត្រស្រាវជ្រាវគុណវិស័យ (Qualitative approach) ដោយផ្តោតលើការសិក្សាករណីតាមភូមិចំនួន៥ ដោយផ្អែកលើក្របខ័ណ្ឌជីវភាពរស់នៅប្រកបដោយនិរន្តរភាព (Sustainable Livelihood Framework)។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Agroforestry Coffee System ប្រព័ន្ធកសិ-រុក្ខកម្មកាហ្វេ |
ផ្តល់ប្រាក់ចំណូលខ្ពស់ និងស្ថិរភាពតាមរយៈការធ្វើពិពិធកម្មដំណាំ (កាហ្វេ លាយជាមួយឈើហូបផ្លែ) និងរក្សាបាននូវប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីព្រៃឈើ។ | ទាមទារពេលវេលាយូរ (៣ ទៅ ៤ឆ្នាំ) ដើម្បីទទួលបានទិន្នផល ត្រូវការទីផ្សារច្បាស់លាស់ និងងាយរងគ្រោះដោយសារអាកាសធាតុ (ឧទាហរណ៍ ភ្លើងព្រៃ ព្រឹលធ្លាក់)។ | ប្រាក់ចំណូលកើនឡើងគួរឱ្យកត់សម្គាល់ (ឧទាហរណ៍ ពី ៧,០០០ បាត ដល់ ៥០,០០០ បាត ក្នុងមួយឆ្នាំ) និងធ្វើឲ្យប្រសើរឡើងនូវសុខុមាលភាពនិងឱកាសសិក្សារបស់កូនចៅកសិករ។ |
| Traditional Slash-and-Burn / Opium Production ការដាំដុះបែបកាប់ឆ្ការ និងដុតព្រៃ / ការដាំអាភៀន |
កសិករមានភាពឯករាជ្យខ្ពស់លើការផ្គត់ផ្គង់ស្បៀងអាហារសម្រាប់គ្រួសារដោយផ្ទាល់ពីការដាំដុះ។ | ប៉ះពាល់បរិស្ថានធ្ងន់ធ្ងរ ខុសច្បាប់ព្រៃឈើ និងច្បាប់គ្រឿងញៀនរបស់រដ្ឋ ហើយផ្តល់ប្រាក់ចំណូលទាបសម្រាប់ផ្គត់ផ្គង់តម្រូវការជីវភាពសម័យទំនើប។ | មិនអាចផ្គត់ផ្គង់តម្រូវការមូលដ្ឋានបានគ្រប់គ្រាន់ ដែលជំរុញឲ្យសហគមន៍ត្រូវផ្លាស់ប្តូរទម្លាប់នេះចេញ។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ដោយសារនេះជាការស្រាវជ្រាវបែបគុណវិស័យ (Qualitative Research) ផ្អែកលើការសិក្សាករណីផ្ទាល់ វាទាមទារធនធានជាចម្បងលើពេលវេលា ការសហការពីសហគមន៍ និងអ្នកជំនាញខាងភាសា។
ការសិក្សានេះត្រូវបានធ្វើឡើងនៅក្នុងភូមិចំនួន៥ របស់កុលសម្ព័ន្ធភ្នំ (Lahu និង Akha) ក្នុងខេត្តឈៀងរ៉ៃ ប្រទេសថៃ។ ទិន្នន័យនេះមានសារៈសំខាន់សម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា ដោយសារកម្ពុជាក៏មានសហគមន៍ជនជាតិដើមភាគតិចនៅតំបន់ខ្ពង់រាបដែលកំពុងប្រឈមនឹងការផ្លាស់ប្តូរប្រព័ន្ធកសិកម្ម និងគោលនយោបាយអភិរក្សព្រៃឈើស្រដៀងគ្នានេះដែរ។
របកគំហើញពីការសិក្សានេះមានអត្ថប្រយោជន៍យ៉ាងខ្លាំងសម្រាប់ការអភិវឌ្ឍប្រព័ន្ធកសិកម្ម និងសហគមន៍នៅតាមតំបន់ខ្ពង់រាបក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។
ការផ្លាស់ប្តូរទៅរកការដាំដុះបែបកសិ-រុក្ខកម្មអាចជោគជ័យទៅបាន លុះត្រាតែមានការផ្សារភ្ជាប់គ្នាយ៉ាងជិតស្និទ្ធរវាងការគាំទ្រផ្នែកបច្ចេកទេស គោលនយោបាយលើកទឹកចិត្ត និងទីផ្សារច្បាស់លាស់។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Agroforestry | ជាប្រព័ន្ធកសិកម្មដែលរួមបញ្ចូលការដាំដុះដំណាំកសិកម្ម (ដូចជាកាហ្វេ) ជាមួយនឹងដើមឈើធំៗនៅក្នុងតំបន់ព្រៃតែមួយ ដើម្បីទាញយកអត្ថប្រយោជន៍ពីប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីព្រៃឈើ និងរក្សាគុណភាពដីនិងទឹកកុំឲ្យខូចខាត។ | ដូចជាការសាងសង់ភូមិឋាននិងធ្វើចម្ការនៅក្រោមម្លប់ឈើព្រៃធំៗ ដែលផ្តល់ទាំងផលដំណាំ ម្លប់ឈើ និងបរិស្ថានល្អក្នុងពេលតែមួយ។ |
| Sustainable livelihood framework (SLF) | ជាក្របខ័ណ្ឌវិភាគមួយដែលគេប្រើដើម្បីស្វែងយល់ពីរបៀបដែលមនុស្សកសាងជីវភាពរស់នៅ ដោយផ្អែកលើធនធានចំនួន៥ប្រភេទ (ធនធានមនុស្ស ធម្មជាតិ ហិរញ្ញវត្ថុ សង្គម និងរូបវន្ត) ព្រមទាំងរបៀបដែលពួកគេទប់ទល់នឹងភាពងាយរងគ្រោះផ្សេងៗដើម្បីភាពមានបានយូរអង្វែង។ | ដូចជាតារាងពិនិត្យសុខភាពសេដ្ឋកិច្ចរបស់គ្រួសារមួយ ដោយតាមដានមើលលើចំណេះដឹង លុយកាក់ ទំនាក់ទំនងអ្នកញាតិ ទ្រព្យសម្បត្តិ និងធនធានធម្មជាតិដែលពួកគេមានតម្កល់ទុក។ |
| Critical institutionalism | ជាទ្រឹស្តីសិក្សាពីស្ថាប័នដោយមិនត្រឹមតែមើលលើច្បាប់ទម្លាប់ផ្លូវការប៉ុណ្ណោះទេ តែផ្តោតសំខាន់លើទម្លាប់ជាក់ស្តែង ទំនាក់ទំនងសង្គម អំណាច និងការផ្លាស់ប្តូរដែលកើតចេញពីការសម្របខ្លួនប្រចាំថ្ងៃរបស់មនុស្សសាមញ្ញនៅថ្នាក់មូលដ្ឋាន។ | ដូចជាការសិក្សាអំពីច្បាប់ចរាចរណ៍ ដោយមិនត្រឹមតែអានសៀវភៅច្បាប់ តែចុះទៅអង្កេតផ្ទាល់ពីរបៀបដែលអ្នកបើកបរនិងប៉ូលីសសម្របសម្រួលគ្នានៅលើដងផ្លូវជាក់ស្តែង។ |
| Resilience | ជាសមត្ថភាពរបស់សហគមន៍ ឬប្រព័ន្ធណាមួយក្នុងការទប់ទល់ ស្តារឡើងវិញ និងសម្របខ្លួនបានយ៉ាងល្អនៅពេលជួបប្រទះនឹងវិបត្តិ បម្រែបម្រួលអាកាសធាតុ ឬបញ្ហាប្រឈមផ្សេងៗ ដោយមិនធ្វើឲ្យខូចខាតរចនាសម្ព័ន្ធដើម។ | ដូចជាដើមឫស្សីដែលបត់បែនតាមខ្យល់ព្យុះខ្លាំង តែមិនបាក់បែក ហើយអាចងើបឈរត្រង់វិញនៅពេលខ្យល់ស្ងប់។ |
| Slash and burn | ជាការអនុវត្តកសិកម្មបែបបុរាណដែលកសិករកាប់ឆ្ការព្រៃ និងដុតកម្ទេចចោលដើម្បីយកទីធ្លាដាំដុះ និងយកផេះធ្វើជាជី តែវាធ្វើឲ្យប៉ះពាល់ដល់បរិស្ថានយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ និងមិនមាននិរន្តរភាពឡើយ។ | ដូចជាការដុតរុះរើផ្ទះចាស់ចោលទាំងស្រុងដើម្បីយកទីធ្លាសាងសង់ផ្ទះថ្មី ដែលវាជាវិធីងាយស្រួលនិងលឿន តែខាតបង់ធនធានយ៉ាងធំធេង។ |
| Interplanting | ជាបច្ចេកទេសដាំដុះដំណាំពីរឬច្រើនប្រភេទផ្សេងគ្នានៅលើផ្ទៃដីតែមួយក្នុងពេលតែមួយ ដើម្បីបង្កើនទិន្នផលសរុប កាត់បន្ថយហានិភ័យ និងទាញយកប្រយោជន៍ពីអន្តរកម្មរវាងដំណាំទាំងនោះ (ឧទាហរណ៍ ដាំដើមបឺរ ធ្វើជាម្លប់ដល់ដើមកាហ្វេខាងក្រោម)។ | ដូចជាការបែងចែកលុយវិនិយោគទុនលើមុខរបរច្រើនមុខក្នុងពេលតែមួយ បើមុខរបរមួយខាត នៅមានមុខរបរមួយទៀតទាញយកប្រាក់ចំណេញមកប៉ះប៉ូវវិញ។ |
| Vulnerability context | ជាស្ថានភាពជុំវិញខ្លួនដែលមានកត្តាគំរាមកំហែងដល់ជីវភាពរស់នៅរបស់ប្រជាជន ដូចជាគ្រោះថ្នាក់ភ្លាមៗ (ភ្លើងព្រៃ) បម្រែបម្រួលរយៈពេលយូរ (ការធ្លាក់ចុះតម្លៃទីផ្សារ) និងកត្តារដូវកាល (ការខ្វះខាតការងារក្នុងរដូវរាំងស្ងួត)។ | ដូចជានាវិកដែលបើកទូកកណ្តាលសមុទ្រ ដែលត្រូវត្រៀមខ្លួនប្រឈមមុខនឹងកត្តាខាងក្រៅដូចជា ព្យុះរលកធំៗ ជំនោរទឹក និងរដូវមូសុង ដែលទូកមិនអាចបញ្ជាបាន។ |
| Multi-functionality | ក្នុងបរិបទកសិកម្ម ពាក្យនេះសំដៅលើសមត្ថភាពនៃប្រព័ន្ធកសិកម្មមួយដែលមិនត្រឹមតែផ្តល់នូវផលិតផលជាស្បៀង ឬចំណូលប៉ុណ្ណោះទេ ថែមទាំងផ្តល់នូវអត្ថប្រយោជន៍ផ្សេងទៀតដូចជា ការរក្សាអត្តសញ្ញាណវប្បធម៌របស់អ្នកភូមិ និងការការពារប្រភពទឹក។ | ដូចជាទូរស័ព្ទស្មាតហ្វូន ដែលមិនត្រឹមតែមានតួនាទីសម្រាប់តេនិយាយគ្នា តែអាចថតរូប មើលផែនទី និងធ្វើការងារជាច្រើនទៀតបានយ៉ាងសម្បូរបែបក្នុងពេលតែមួយ។ |
| Third wave coffee movement | ជាចលនានៃការនិយមទទួលទានកាហ្វេសម័យថ្មី ដែលចាត់ទុកកាហ្វេមិនមែនត្រឹមតែជាទំនិញធម្មតា តែជាសិល្បៈនិងភេសជ្ជៈពិសេស (Specialty coffee) ដោយផ្តោតលើគុណភាពរសជាតិ តម្លាភាពប្រភពដើម និងការកែច្នៃយ៉ាងសម្រិតសម្រាំងពីចម្ការរហូតដល់កែវ។ | ដូចជាការប្តូរទម្លាប់ពីការហូបបាយប្រអប់ទិញតាមផ្លូវ ទៅជាការហូបម្ហូបនៅភោជនីយដ្ឋានលំដាប់ខ្ពស់ដែលចុងភៅពន្យល់ប្រាប់ពីប្រភពគ្រឿងទេសនីមួយៗយ៉ាងច្បាស់លាស់។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
