Original Title: Greenhouse Gas Management
Source: doi.org/10.1007/978-3-030-38948-2_28-1
Document Type: Textbook / Educational Material
Disclaimer: Summary generated by AI based on the provided document. Please refer to the original material for complete content.

ការគ្រប់គ្រងឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់

ចំណងជើងដើម៖ Greenhouse Gas Management

អ្នកនិពន្ធ៖ Cevat Yaman (I. Abdulrahman Bin Faisal University, Dammam, Saudi Arabia)

ឆ្នាំបោះពុម្ព៖ 2022 Springer Nature Switzerland AG (The Palgrave Handbook of Global Sustainability)

វិស័យសិក្សា៖ Environmental Science

១. សេចក្តីសង្ខេប (Overview)

ប្រធានបទ (Topic)៖ ឯកសារនេះដោះស្រាយបញ្ហានៃការកើនឡើងយ៉ាងឆាប់រហ័សនូវការបញ្ចេញឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ (GHG) ដោយសារសកម្មភាពរបស់មនុស្ស ដែលបណ្តាលឱ្យមានបម្រែបម្រួលអាកាសធាតុពិភពលោក។ វាសង្កត់ធ្ងន់លើតម្រូវការបន្ទាន់សម្រាប់ស្ថាប័ននានាក្នុងការវាស់វែង គ្រប់គ្រង និងកាត់បន្ថយការបញ្ចេញកាបូនរបស់ពួកគេដើម្បីជៀសវាងផលប៉ះពាល់បរិស្ថាននិងសេដ្ឋកិច្ច។

រចនាសម្ព័ន្ធ (Structure)៖ ការសិក្សានេះបង្ហាញពីក្របខ័ណ្ឌ និងវិធីសាស្រ្តស្តង់ដារសម្រាប់ការរៀបចំបញ្ជីសារពើភណ្ឌឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់កម្រិតស្ថាប័ន។

ចំណុចសំខាន់ៗ (Key Takeaways)៖

២. គោលបំណងសិក្សា (Learning Objectives)

បន្ទាប់ពីអានឯកសារនេះ អ្នកគួរអាច៖

  1. យល់ដឹងពីប្រភព និងការចាត់ថ្នាក់វិសាលភាពនៃការបញ្ចេញឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ (Scope 1, Scope 2, Scope 3 Emissions)
  2. រៀនពីរបៀបរៀបចំបញ្ជីសារពើភណ្ឌឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ (GHG inventory) ដោយប្រើប្រាស់ពិធីការនិងស្តង់ដារអន្តរជាតិ (GHG Protocol និង ISO 14064)
  3. កំណត់ និងអនុវត្តយុទ្ធសាស្ត្រគ្រប់គ្រង និងកាត់បន្ថយការបញ្ចេញឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ (GHG emission management and reduction) ក្នុងវិស័យផ្សេងៗដូចជា ថាមពល សំណល់ និងការដឹកជញ្ជូន

ជំពូកនេះផ្តោតលើការយល់ដឹងអំពីបម្រែបម្រួលអាកាសធាតុដែលបណ្តាលមកពីការបញ្ចេញឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ (GHG) ពីសកម្មភាពរបស់មនុស្ស និងវិធីសាស្ត្រក្នុងការរៀបចំបញ្ជីសារពើភណ្ឌ GHG កម្រិតស្ថាប័ន។ វាផ្តល់នូវការណែនាំលម្អិតអំពីការគណនាបរិមាណបញ្ចេញឧស្ម័ន ក៏ដូចជាការដាក់ចេញនូវយុទ្ធសាស្ត្រដើម្បីកាត់បន្ថយការបញ្ចេញកាបូនតាមរយៈការគ្រប់គ្រងថាមពល គុណភាពខ្យល់ ទឹក សំណល់ និងខ្សែចង្វាក់ផ្គត់ផ្គង់ប្រកបដោយចីរភាព។

៣. គោលគំនិតសំខាន់ៗ (Key Concepts)

គោលគំនិត (Concept) ការពន្យល់ (Explanation) ឧទាហរណ៍ (Example)
Emission Scopes (Scope 1, 2, and 3)
វិសាលភាពនៃការបញ្ចេញឧស្ម័ន		 ការចាត់ថ្នាក់នៃប្រភពបញ្ចេញឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ដើម្បីងាយស្រួលក្នុងការធ្វើគណនេយ្យនិងរាយការណ៍។ Scope 1 គឺការបញ្ចេញដោយផ្ទាល់ពីប្រតិបត្តិការរបស់ស្ថាប័ន, Scope 2 គឺការបញ្ចេញប្រយោលពីការទិញថាមពលអគ្គិសនីមកប្រើប្រាស់, និង Scope 3 គឺការបញ្ចេញប្រយោលផ្សេងៗទៀតដែលកើតឡើងពេញមួយខ្សែចង្វាក់ផ្គត់ផ្គង់ (ទាំងផ្នែកខាងលើនិងខាងក្រោម)។ ផ្សែងដែលហុយចេញពីរថយន្តដឹកទំនិញរបស់ក្រុមហ៊ុនផ្ទាល់ត្រូវបានចាត់ទុកជា Scope 1 ចំណែកឯអគ្គិសនីដែលក្រុមហ៊ុនទិញពីរដ្ឋមកប្រើប្រាស់ក្នុងរោងចក្រគឺជា Scope 2។
Activity Data and Emission Factors
ទិន្នន័យសកម្មភាព និងកត្តាបញ្ចេញឧស្ម័ន		 ដើម្បីគណនាការបញ្ចេញឧស្ម័ន គេត្រូវប្រមូលទិន្នន័យសកម្មភាព (ដូចជាបរិមាណអគ្គិសនី ឬឥន្ធនៈដែលបានប្រើប្រាស់) រួចយកទៅគុណនឹងកត្តាបញ្ចេញឧស្ម័ន (Emission Factor)។ កត្តាបញ្ចេញឧស្ម័នគឺជាតម្លៃមេគុណថេរជាក់លាក់សម្រាប់ប្រភពនីមួយៗ ដែលត្រូវបានកំណត់ដោយស្ថាប័នអន្តរជាតិដូចជា IPCC ឬ EPA ។ ការគណនាដោយយកទិន្នន័យពីវិក្កយបត្រអគ្គិសនីប្រចាំខែគិតជាគីឡូវ៉ាត់ម៉ោង (kWh) ទៅគុណនឹងកត្តាបញ្ចេញអគ្គិសនី ដើម្បីរកមើលថាតើការប្រើប្រាស់ភ្លើងនោះបង្កើតបានឧស្ម័ន CO2 ប៉ុន្មានតោន។
Global Warming Potential (GWP)
សក្តានុពលនៃការឡើងកំដៅផែនដី		 គឺជារង្វាស់ដែលបង្ហាញពីកម្រិតនៃការចាប់យកកំដៅរបស់ឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់នីមួយៗធៀបនឹងឧស្ម័នកាបូនិក (CO2) ក្នុងរយៈពេលជាក់លាក់ណាមួយ (ជាទូទៅ១០០ឆ្នាំ)។ វាត្រូវបានប្រើដើម្បីបំប្លែងបរិមាណឧស្ម័នផ្សេងៗទៅជាឯកតាសមមូលកាបូនឌីអុកស៊ីត (CO2-e) ដើម្បីងាយស្រួលក្នុងការបូកសរុបបញ្ចូលគ្នា។ ឧស្ម័នមេតាន (CH4) ពីការរលួយនៃសំរាម មាន GWP ស្មើនឹង ២៥ មានន័យថាទម្ងន់១តោនរបស់វា ធ្វើឱ្យផែនដីឡើងកំដៅខ្លាំងស្មើនឹង CO2 ចំនួន ២៥តោន។
Greenhouse Gas Management Hierarchy
ឋានានុក្រមនៃការគ្រប់គ្រងឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់		 ជាយុទ្ធសាស្ត្រតាមលំដាប់លំដោយសម្រាប់ដោះស្រាយបញ្ហាអាកាសធាតុនៅក្នុងស្ថាប័នមួយ។ ឋានានុក្រមនេះចាប់ផ្តើមពីការពិចារណាលុបបំបាត់ការបញ្ចេញ (Eliminate) បន្ទាប់មកគឺការព្យាយាមកាត់បន្ថយ (Reduce) ការជំនួសដោយជម្រើសកាបូនទាប (Substitute) និងចុងក្រោយគឺការទូទាត់សំណង (Compensate) សម្រាប់ការបញ្ចេញដែលមិនអាចជៀសវាងបាន។ ការបិទម៉ាស៊ីនឬឧបករណ៍នៅពេលមិនប្រើប្រាស់ដើម្បីលុបបំបាត់ការស៊ីភ្លើង (Eliminate) ឬការផ្លាស់ប្តូរពីការប្រើអំពូលធម្មតាទៅជាអំពូល LED (Substitute)។
Greenhouse Gas Inventory
បញ្ជីសារពើភណ្ឌឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់		 គឺជាដំណើរការនៃការប្រមូល កត់ត្រា និងធ្វើរបាយការណ៍អំពីបរិមាណឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ទាំងអស់ដែលត្រូវបានបញ្ចេញដោយសកម្មភាពរបស់ស្ថាប័នមួយក្នុងចន្លោះពេលកំណត់មួយ។ ការរៀបចំបញ្ជីនេះត្រូវពឹងផ្អែកលើគោលការណ៍សំខាន់ៗដូចជា ភាពត្រឹមត្រូវ តម្លាភាព និងភាពពេញលេញ ស្របតាមស្តង់ដារ ISO 14064។ សាលាក្រុងមួយប្រមូលទិន្នន័យពីការប្រើប្រាស់ប្រេងឥន្ធនៈនៃរថយន្តដឹកសំរាមទាំងអស់របស់ខ្លួន ដើម្បីបញ្ចូលទៅក្នុងរបាយការណ៍បញ្ជីសារពើភណ្ឌឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ប្រចាំឆ្នាំ។

៤. ភាពពាក់ព័ន្ធសម្រាប់កម្ពុជា (Cambodia Relevance)

ការយល់ដឹងពីការគ្រប់គ្រងឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់គឺមានសារៈសំខាន់ខ្លាំងណាស់សម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា ស្របពេលដែលប្រទេសនេះកំពុងអភិវឌ្ឍន៍សេដ្ឋកិច្ចយ៉ាងឆាប់រហ័ស និងងាយរងគ្រោះដោយសារបម្រែបម្រួលអាកាសធាតុ ដែលទាមទារឱ្យមានការចូលរួមកាត់បន្ថយការបញ្ចេញកាបូនដើម្បីទាក់ទាញការវិនិយោគបៃតង។

ការអនុវត្ត (Applications)៖

ចំណេះដឹងពីជំពូកនេះ ផ្តល់ឱ្យនិស្សិត និងអ្នកជំនាញកម្ពុជានូវជំនាញបច្ចេកទេសដ៏សំខាន់ក្នុងការវាស់វែង កត់ត្រា និងរៀបចំយុទ្ធសាស្ត្រគ្រប់គ្រងការបញ្ចេញឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ ដែលជាជំនាញមានតម្រូវការខ្ពស់ក្នុងទីផ្សារការងារ ខណៈពេលដែលកម្ពុជាកំពុងឆ្ពោះទៅរកការអភិវឌ្ឍប្រកបដោយចីរភាពនិងសេដ្ឋកិច្ចកាបូនទាប។

៥. មគ្គុទ្ទេសក៍សិក្សា (Study Guide)

លំហាត់ និងសកម្មភាពសិក្សាដើម្បីពង្រឹងការយល់ដឹង៖

  1. ការវាយតម្លៃ និងគណនាការបញ្ចេញឧស្ម័ន (GHG Inventory Calculation Exercise): ផ្តល់ឱ្យនិស្សិតនូវទិន្នន័យក្លែងបន្លំនៃវិក្កយបត្រអគ្គិសនី និងតារាងការចាក់ប្រេងឥន្ធនៈប្រចាំឆ្នាំរបស់សាកលវិទ្យាល័យ ឬក្រុមហ៊ុនមួយ។ តម្រូវឱ្យនិស្សិតប្រើប្រាស់រូបមន្តគុណជាមួយ Emission Factors (ដោយយោងតាមតារាងក្នុងសៀវភៅ ឬប្រភពពី EPA) ដើម្បីគណនាបរិមាណឧស្ម័ន CO2-e សរុបប្រចាំឆ្នាំ។
  2. ការចាត់ថ្នាក់វិសាលភាពនៃការបញ្ចេញ (Scope Mapping Activity): ឱ្យនិស្សិតធ្វើការសិក្សាស្រាវជ្រាវអាជីវកម្មក្នុងស្រុកមួយ (ឧទាហរណ៍ ហាងកាហ្វេ ឬរោងចក្រខ្នាតតូច) រួចធ្វើការគូសវាស និងចាត់ថ្នាក់ប្រភពនៃការបញ្ចេញឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ទាំងអស់របស់អាជីវកម្មនោះទៅជា Scope 1 (ការចម្អិន, ឡានដឹកជញ្ជូនផ្ទាល់), Scope 2 (ភ្លើងអគ្គិសនី), និង Scope 3 (ការដឹកជញ្ជូនគ្រាប់កាហ្វេពីកសិដ្ឋាន, កែវជ័រ)។
  3. ការរៀបចំផែនការសកម្មភាពកាត់បន្ថយកាបូន (Carbon Reduction Action Plan): បែងចែកនិស្សិតជាក្រុម និងតម្រូវឱ្យពួកគេជ្រើសរើសវិស័យមួយ (ឧទាហរណ៍៖ ការគ្រប់គ្រងសំណល់ ឬការគ្រប់គ្រងថាមពលក្នុងអគាររដ្ឋបាល)។ បន្ទាប់មក ឱ្យពួកគេរៀបចំផែនការសកម្មភាពជាក់ស្តែង ដោយអនុវត្តតាមឋានានុក្រមគ្រប់គ្រងទាំង៤ គឺ Eliminate, Reduce, Substitute, និង Compensate។
  4. ការចុះសិក្សាទីលានចាក់សំណល់រឹង (Landfill GHG Observation): រៀបចំការចុះទស្សនកិច្ចសិក្សានៅទីលានចាក់សំរាមក្នុងស្រុក (ឧទាហរណ៍ ទីលានចាក់សំរាមដង្កោ ក្នុងរាជធានីភ្នំពេញ) ដើម្បីសង្កេតមើលប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងសំណល់ ការបង្កើតឧស្ម័នមេតាន (CH4) ពីការរលួយនៃសំណល់សរីរាង្គ និងការពិភាក្សាអំពីលទ្ធភាពនៃការទាញយកថាមពលពីឧស្ម័នទីលានចាក់សំរាម (Landfill Gas Recovery)។
  5. ការតាក់តែងគោលនយោបាយខ្សែចង្វាក់ផ្គត់ផ្គង់បៃតង (Green Supply Chain Policy Drafting): ឱ្យនិស្សិតតាក់តែងឯកសារគោលនយោបាយបញ្ជាទិញប្រកបដោយចីរភាព (Sustainable Purchasing Policy) ចំនួន ១ ទៅ ២ ទំព័រ សម្រាប់ស្ថាប័នអប់រំរបស់ខ្លួន ដោយកំណត់នូវលក្ខខណ្ឌតម្រូវក្នុងការកាត់បន្ថយការប្រើប្រាស់ក្រដាស ការជ្រើសរើសអ្នកផ្គត់ផ្គង់ដែលគិតគូរពីបរិស្ថាន និងការគ្រប់គ្រងសំណល់អេឡិចត្រូនិក (E-waste)។

៦. វាក្យសព្ទបច្ចេកទេស (Technical Glossary)

ពាក្យបច្ចេកទេស (English) ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition)
Scope 1 ការបញ្ចេញឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ដោយផ្ទាល់ពីប្រភពដែលស្ថាប័នជាម្ចាស់ ឬប្រតិបត្តិករផ្ទាល់ ដូចជាការដុតឥន្ធនៈក្នុងម៉ាស៊ីនភ្លើង ឬរថយន្តរបស់ក្រុមហ៊ុន។ ដូចជាការចម្អិនម្ហូបដោយប្រើចង្ក្រានហ្គាសនៅក្នុងផ្ទះរបស់អ្នកផ្ទាល់ ដែលបង្កើតផ្សែងហុយចេញមកភ្លាមៗនៅទីនោះ។
Scope 2 ការបញ្ចេញឧស្ម័នប្រយោលដែលកើតឡើងពីការផលិតថាមពល (ដូចជាអគ្គិសនី) ដែលស្ថាប័នទិញពីអ្នកផ្គត់ផ្គង់មកប្រើប្រាស់ក្នុងប្រតិបត្តិការរបស់ខ្លួន។ ដូចជាការបើកម៉ាស៊ីនត្រជាក់ដោយប្រើភ្លើងពីរដ្ឋ (EDC) ដែលការបំពុលកើតឡើងនៅឯរោងចក្រផលិតអគ្គិសនី មិនមែនកើតឡើងនៅក្នុងផ្ទះអ្នកទេ។
Scope 3 ការបញ្ចេញឧស្ម័នប្រយោលផ្សេងទៀតទាំងអស់ដែលកើតឡើងក្នុងខ្សែចង្វាក់តម្លៃ (Value Chain) របស់ក្រុមហ៊ុន ទាំងផ្នែកផ្គត់ផ្គង់វត្ថុធាតុដើម និងការប្រើប្រាស់ផលិតផលសម្រេច។ ដូចជាផ្សែងដែលហុយចេញពីរថយន្តឈ្នួលរបស់គេ ដែលស៊ីឈ្នួលដឹកទំនិញពីខេត្តមកឱ្យតូបលក់ដូររបស់អ្នក។
Activity data ទិន្នន័យជាក់ស្តែងនៃការប្រើប្រាស់ធនធានរបស់ស្ថាប័ន (ឧទាហរណ៍ គីឡូវ៉ាត់ម៉ោងនៃអគ្គិសនី ឬលីត្រនៃប្រេងឥន្ធនៈ) ដែលត្រូវយកទៅប្រើក្នុងការគណនាបរិមាណបញ្ចេញឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់។ ដូចជាការអានលេខចំនួនលីត្រប្រេងសាំង និងចំនួនលុយដែលបានចាក់នៅលើវិក្កយបត្រកាលពីខែមុន។
Emission factor មេគុណបំប្លែងដែលត្រូវបានប្រើដើម្បីគុណជាមួយ "ទិន្នន័យសកម្មភាព" ដើម្បីគណនារកបរិមាណនៃការបញ្ចេញឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់សរុប (គិតជាបរិមាណឧស្ម័នក្នុងមួយឯកតាសកម្មភាព)។ ដូចជាការដឹងរូបមន្តច្បាស់ថាក្នុងអង្ករមួយគីឡូក្រាមអាចដាំបាយបានប៉ុន្មានចានអញ្ចឹង។
Carbon dioxide equivalent (CO2-e) ឯកតារង្វាស់ស្តង់ដារដែលប្រើដើម្បីប្រៀបធៀប និងបូកសរុបការបញ្ចេញឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ផ្សេងៗគ្នា (ដូចជា CH4 និង N2O) ទៅជាតម្លៃកាបូនឌីអុកស៊ីតតែមួយ ដោយផ្អែកលើឥទ្ធិពលនៃការឡើងកំដៅផែនដីរបស់វា។ ដូចជាការប្តូរប្រាក់រៀល បាត និងដុង ទៅជាលុយដុល្លារទាំងអស់ ដើម្បីងាយស្រួលបូកសរុបទ្រព្យសម្បត្តិសរុប។
Global warming potential (GWP) រង្វាស់ទម្ងន់ដែលបញ្ជាក់ពីសមត្ថភាពនៃការចាប់យកកំដៅរបស់ឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់នីមួយៗ ធៀបនឹងសមត្ថភាពរបស់ឧស្ម័នកាបូនិក (CO2) ក្នុងរយៈពេលកំណត់ណាមួយ។ ដូចជារង្វាស់កម្រិតភាពហឹរនៃម្ទេស ដោយប្រៀបធៀបម្ទេសធម្មតា ទៅនឹងម្ទេសអាចម៍សត្វដែលហឹរជាងច្រើនដង។
GHG inventory បញ្ជីសារពើភណ្ឌ ឬរបាយការណ៍លម្អិតដែលកត់ត្រានូវរាល់បរិមាណ និងប្រភពនៃឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ ដែលស្ថាប័នមួយបានបញ្ចេញក្នុងរយៈពេលជាក់លាក់មួយ។ ដូចជាសៀវភៅបញ្ជីគណនេយ្យប្រចាំឆ្នាំរបស់ក្រុមហ៊ុន ប៉ុន្តែកត់ត្រាពីចំនួននៃការបំពុលខ្យល់ជំនួសឱ្យការកត់ត្រាលុយកាក់។

៧. ប្រធានបទពាក់ព័ន្ធ (Further Reading)

អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖

ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖