បញ្ហា (The Problem)៖ ការសិក្សានេះដោះស្រាយបញ្ហានៃការកំណត់អត្តសញ្ញាណ និងចំណាត់ថ្នាក់ពូជអូលីវ (Olea europaea L.) ចំនួន ១៨ ពូជដែលបាននាំចូលមកដាំដុះនៅក្នុងប្រទេសថៃ ដើម្បីវាយតម្លៃភាពខុសគ្នានៃពន្ធុវិទ្យារបស់ពួកវា។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ អ្នកស្រាវជ្រាវបានប្រើប្រាស់បច្ចេកទេសសញ្ញាសម្គាល់ DNA ដើម្បីវិភាគទំនាក់ទំនងពន្ធុវិទ្យា និងធ្វើចំណាត់ថ្នាក់ពូជអូលីវ។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| RAPD (Random Amplified Polymorphic DNA) Analysis ការវិភាគដោយប្រើបច្ចេកទេសសញ្ញាសម្គាល់ម៉ូលេគុល RAPD |
មានភាពរហ័ស ប្រើប្រាស់បរិមាណ DNA តិចតួច មិនតម្រូវឱ្យដឹងពីលំដាប់តួអក្សរ DNA ជាមុន និងចំណាយតិចជាងបច្ចេកទេសម៉ូលេគុលផ្សេងៗទៀត។ វាអាចបែងចែកពូជបានយ៉ាងច្បាស់លាស់។ | អាចមានបញ្ហាក្នុងការធ្វើឡើងវិញ (Reproducibility) ប្រសិនបើមិនគ្រប់គ្រងលក្ខខណ្ឌពិសោធន៍ឱ្យបានតឹងរ៉ឹង ហើយវាជាប្រភេទសញ្ញាសម្គាល់លក្ខណៈលុប (Dominant marker)។ | អាចកំណត់អត្តសញ្ញាណ និងបែងចែកពូជអូលីវទាំង ១៨ ជា ៨ ក្រុមបានយ៉ាងច្បាស់លាស់ ដោយប្រើ primer ១៦ ប្រភេទដែលបង្កើតបានចំណុចសម្គាល់ (polymorphic bands) ចំនួន ១២៨។ |
| Traditional Morphological Characterization ការចាត់ថ្នាក់ផ្អែកលើលក្ខណៈរូបសាស្ត្រ និងកសិកម្ម (វិធីសាស្ត្រប្រៀបធៀបជាមូលដ្ឋាន) |
ជាវិធីសាស្ត្រប្រពៃណីដែលងាយស្រួលយល់ មិនទាមទារឧបករណ៍មន្ទីរពិសោធន៍ទំនើប និងអាចវាយតម្លៃទិន្នផលផ្ទាល់បាន។ | ត្រូវការពេលវេលាយូរខ្លាំង (ត្រូវរង់ចាំរហូតដល់រុក្ខជាតិចេញផ្លែ) និងងាយរងឥទ្ធិពលពីបរិស្ថាន ដែលធ្វើឱ្យការចាត់ថ្នាក់មានភាពមិនច្បាស់លាស់សម្រាប់ពូជដែលស្រដៀងគ្នា។ | មិនសូវមានប្រសិទ្ធភាពក្នុងការបែងចែកពូជដែលស្រដៀងគ្នាខ្លាំងនោះទេ ដោយសាររូបរាងខាងក្រៅអាចប្រែប្រួលទៅតាមអាកាសធាតុ និងការថែទាំ។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការសិក្សានេះទាមទារឧបករណ៍មន្ទីរពិសោធន៍ម៉ូលេគុលកម្រិតមធ្យម សារធាតុគីមីសម្រាប់ចម្រាញ់ DNA និងកម្មវិធីកុំព្យូទ័រសម្រាប់វិភាគទិន្នន័យស្ថិតិ។
ការសិក្សានេះត្រូវបានធ្វើឡើងនៅស្ថានីយ៍ពិសោធន៍កសិកម្មតំបន់ខ្ពង់រាបភូទ្រឿ (Phurua) ខេត្តឡឺយ ប្រទេសថៃ ដែលមានរយៈកម្ពស់ ៩២៧ ម៉ែត្រ និងអាកាសធាតុត្រជាក់សមរម្យ។ ទិន្នន័យនេះពឹងផ្អែកលើពូជអូលីវ (Olea europaea L.) ដែលនាំចូលពីអឺរ៉ុប និងមជ្ឈិមបូព៌ា។ សម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា ការដាំដុះអូលីវអាចមានការលំបាកដោយសារអាកាសធាតុក្តៅ ប៉ុន្តែទ្រឹស្តី និងបច្ចេកទេសស្រាវជ្រាវនេះគឺមានសារៈសំខាន់សម្រាប់ការអនុវត្តលើពូជដំណាំក្នុងស្រុក។
ទោះបីជាអូលីវមិនមែនជាដំណាំសំខាន់នៅកម្ពុជាក៏ដោយ បច្ចេកទេស RAPD នេះមានអត្ថប្រយោជន៍យ៉ាងធំធេងសម្រាប់ការវាយតម្លៃ និងអភិរក្សពន្ធុវិទ្យាដំណាំ និងរុក្ខជាតិនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។
ជារួម វិធីសាស្ត្រនៃការបែងចែកពូជដោយម៉ូលេគុលនេះគឺជាឧបករណ៍ដ៏មានសក្តានុពលសម្រាប់ពង្រឹងសន្តិសុខស្បៀង ការអភិវឌ្ឍពូជដំណាំ និងការអភិរក្សធនធានសេនេទិចនៅកម្ពុជាប្រកបដោយនិរន្តរភាព។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| RAPD (Random Amplified Polymorphic DNA) | ជាបច្ចេកទេសសញ្ញាសម្គាល់ម៉ូលេគុលមួយប្រភេទដែលប្រើប្រាស់កង់ DNA ខ្លីៗ (Primers) ដែលមានលំដាប់តួអក្សរចៃដន្យ ដើម្បីចម្លងនិងបង្កើនចំនួនបំណែក DNA របស់រុក្ខជាតិ។ បំណែក DNA ទាំងនេះត្រូវបានប្រើដើម្បីប្រៀបធៀប និងស្វែងរកភាពខុសគ្នានៃសេនេទិចរវាងពូជរុក្ខជាតិ ដោយមិនចាំបាច់ដឹងពីលំដាប់ DNA ទាំងមូលជាមុននោះទេ។ | ដូចជាការប្រើប្រាស់ពុម្ពគំរូចៃដន្យមួយដើម្បីស្កេនរកមើលកំហុស ឬចំណុចខុសគ្នានៅលើសៀវភៅពីរទំព័រដែលមើលទៅស្រដៀងគ្នាពីខាងក្រៅ។ |
| Primer (កង់ DNA ចាប់ផ្តើម) | ជាបំណែកសរសៃ DNA ឬ RNA ខ្លីៗ (ប្រហែល ១០ នុយក្លេអូទីត នៅក្នុងបច្ចេកទេស RAPD) ដែលមានតួនាទីជាចំណុចចាប់ផ្តើមសម្រាប់ការចម្លង DNA នៅក្នុងម៉ាស៊ីន PCR ព្រោះអង់ស៊ីមសង់ DNA មិនអាចចាប់ផ្តើមចម្លងពីចំណុចសូន្យបានទេ វាត្រូវការចំណុចតភ្ជាប់នេះដើម្បីធ្វើការ។ | ដូចជាគ្រឹះ ឬឥដ្ឋដំបូងគេដែលជាងសំណង់ត្រូវការជាចាំបាច់ ដើម្បីមានកន្លែងតោងចាប់ផ្តើមសាងសង់ជញ្ជាំងបន្តបន្ទាប់។ |
| PCR (Polymerase Chain Reaction) | ជាបច្ចេកទេសមន្ទីរពិសោធន៍ដ៏សំខាន់មួយសម្រាប់បង្កើនបរិមាណ (Copy) នៃបំណែក DNA ជាក់លាក់មួយពីចំនួនដ៏តិចតួចបំផុត ទៅជារាប់លានច្បាប់ចម្លងក្នុងរយៈពេលត្រឹមតែប៉ុន្មានម៉ោង ដោយប្រើការផ្លាស់ប្តូរសីតុណ្ហភាពជាវដ្ត (កម្តៅ និងត្រជាក់ឆ្លាស់គ្នា)។ | ដូចជាម៉ាស៊ីនថតចម្លង (Photocopy) ដ៏មានអានុភាព ដែលអាចកូពីឯកសារមួយសន្លឹកទៅជារាប់លានសន្លឹកក្នុងពេលតែមួយភ្លែត។ |
| Polymorphic band (បំណែក DNA ដែលខុសគ្នា) | ជាបន្ទាត់ ឬស្នាមខ្សែ DNA ដែលលេចឡើងខុសៗគ្នានៅលើបន្ទះជែល (Gel) ក្រោយពេលធ្វើអគ្គិសនីវិភាគ (Electrophoresis)។ វត្តមាន ឬអវត្តមាននៃបន្ទាត់ទាំងនេះនៅទីតាំងណាមួយ បញ្ជាក់ពីភាពប្រែប្រួល ឬភាពខុសគ្នានៃពន្ធុវិទ្យារវាងសំណាកនីមួយៗ។ | ដូចជាកូដបារ (Barcode) លើទំនិញ ដែលទំនិញខុសគ្នាមានគំនូសឆ្នូតខុសគ្នា ដែលអាចឱ្យយើងស្គាល់អត្តសញ្ញាណរបស់វាបានយ៉ាងងាយ។ |
| UPGMA (Unweighted Pair Group Method Cluster Analysis) | ជាវិធីសាស្ត្រស្ថិតិមួយសម្រាប់បង្កើតចំណាត់ថ្នាក់តាមបែបឋានានុក្រម (Hierarchical clustering) ដោយផ្គូផ្គងធាតុដែលមានលក្ខណៈស្រដៀងគ្នាជាងគេចូលជាក្រុមតែមួយជាបន្តបន្ទាប់ រហូតដល់គ្រប់ធាតុទាំងអស់ត្រូវបានចងក្រងជាចង្កោមធំមួយ។ | ដូចជាការចាត់ថ្នាក់សិស្សក្នុងថ្នាក់ជាក្រុមៗ ដោយអ្នកពូកែគណិតវិទ្យាចូលក្រុមមួយ និងអ្នកពូកែអក្សរសាស្ត្រចូលក្រុមមួយ រួចបែងចែកជាក្រុមធំៗបន្តបន្ទាប់ទៀតផ្អែកលើចំណង់ចំណូលចិត្តស្រដៀងគ្នា។ |
| Dendrogram (ដង់ដ្រូក្រាម ឬ មែកធាងទំនាក់ទំនង) | ជាដ្យាក្រាមរាងដូចមែកឈើដែលបង្ហាញពីទំនាក់ទំនង និងកម្រិតនៃភាពស្រដៀងគ្នាខាងសេនេទិចរវាងក្រុម ឬពូជរុក្ខជាតិផ្សេងៗគ្នា ដែលគូរឡើងផ្អែកលើលទ្ធផលនៃការវិភាគទិន្នន័យសញ្ញាសម្គាល់ម៉ូលេគុល។ | ដូចជាតារាងមែកធាងគ្រួសារ (Family tree) ដែលបង្ហាញពីប្រវត្តិ និងទំនាក់ទំនងសាច់ញាតិរវាងសមាជិកគ្រួសារពីមួយជំនាន់ទៅមួយជំនាន់។ |
| Similarity index (សន្ទស្សន៍នៃភាពស្រដៀងគ្នា) | ជារង្វាស់គណិតវិទ្យា (ជាធម្មតាចន្លោះពី 0 ទៅ 1) ដែលវាស់ស្ទង់ថាតើសំណាកពីរមានលក្ខណៈពន្ធុវិទ្យាស្រដៀងគ្នាប៉ុនណា ដោយគណនាផ្អែកលើចំនួននៃចំណុចសម្គាល់ (Bands) ដែលមានរួមគ្នា ធៀបនឹងចំណុចសម្គាល់សរុប។ | ដូចជាពិន្ទុភាគរយនៃការធ្វើតេស្ត DNA រវាងមនុស្សពីរនាក់ ដើម្បីបញ្ជាក់ថាពួកគេជាបងប្អូននឹងគ្នាកម្រិតណា (ឧទាហរណ៍ ពិន្ទុ ០.៨៤ មានន័យថាស្រដៀងគ្នា ៨៤%)។ |
| Genomic DNA (DNA គោល) | ជាសំណុំម៉ូលេគុល DNA ពេញលេញដែលផ្ទុកនូវព័ត៌មានសេនេទិចទាំងអស់របស់ភាវៈរស់ណាមួយ ដែលស្ថិតនៅក្នុងក្រូម៉ូសូមនៃស្នូលកោសិកា។ វាមិនរាប់បញ្ចូល DNA ពីប្រភពផ្សេងទៀតដូចជាផ្លាស្មីត (Plasmid) នោះទេ។ | ដូចជាបណ្ណាល័យជាតិដ៏ធំមួយដែលផ្ទុកនូវសៀវភៅក្បួនខ្នាតទាំងអស់ ដែលជាមេសម្រាប់ណែនាំពីរបៀបបង្កើត និងដំណើរការនៃរាងកាយទាំងមូលរបស់ភាវៈរស់។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
