បញ្ហា (The Problem)៖ ការសិក្សានេះដោះស្រាយបញ្ហានៃការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ និងការកែលម្អជីជាតិដី តាមរយៈការស្វែងយល់ពីឥទ្ធិពលនៃការគ្រប់គ្រងដីនិងការប្រើប្រាស់ជី ទៅលើការផ្លាស់ប្តូរកាបូនសរីរាង្គក្នុងដី (SOC) និងការបញ្ចេញឧស្ម័នកាបូនឌីអុកស៊ីត (CO2) នៅក្នុងការដាំដុះពោតចំណីសត្វតំបន់ត្រូពិច។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការស្រាវជ្រាវនេះត្រូវបានធ្វើឡើងនៅមជ្ឈមណ្ឌលស្រាវជ្រាវនិងអភិវឌ្ឍន៍គ្រាប់ពូជខេត្ត Lopburi ប្រទេសថៃ ចន្លោះឆ្នាំ២០១៧ ដល់ ២០២០ ដោយអនុវត្តការរៀបចំពិសោធន៍បែប Randomized Complete Block (RCB) ដែលមាន ៨ កម្មវិធី (Treatments)។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Rice straw mulch (RS) ការប្រើចំបើងគ្របដី |
ជួយរក្សាសំណើមដី បង្កើនទិន្នផលពោត (៥៥៦ គ.ក្រ/រ៉ៃ) និងសណ្តែកបាយ ព្រមទាំងបង្កើនស្តុកកាបូនសរីរាង្គក្នុងដី (SOC stock) បានច្រើនជាងការមិនគ្រប។ | អត្រានៃការសន្សំកាបូនមានកម្រិតទាប ឬអវិជ្ជមាន ដោយសារអាកាសធាតុក្តៅធ្វើឱ្យសំណល់បំប្លែងខ្លួនលឿនពេក។ | ស្តុក SOC កើនឡើង ៣,០ តោន C/រ៉ៃ ប៉ុន្តែតុល្យភាពកាបូនប្រចាំឆ្នាំថយចុះ ៥៣ គ.ក្រ C/រ៉ៃ/ឆ្នាំ។ |
| Tillage (Till) ការភ្ជួររាស់ |
ជួយកប់វត្ថុសរីរាង្គទៅក្នុងដី ធ្វើឱ្យដីមានជីជាតិ និងបង្កើនទិន្នផលពោតបានខ្ពស់ (៦១៦,៤ គ.ក្រ/រ៉ៃ) បើធៀបនឹងការមិនភ្ជួរ។ | រំខានដល់រចនាសម្ព័ន្ធដី និងមិនបានជួយបង្កើនការស្តុកទុកកាបូនសរីរាង្គក្នុងដីឱ្យបានប្រសើរជាងការមិនភ្ជួររាស់នោះទេ។ | តុល្យភាពកាបូនក្នុងដីថយចុះ ៣៩ គ.ក្រ C/រ៉ៃ/ឆ្នាំ។ |
| No-tillage (No-till) ការមិនភ្ជួររាស់ |
កាត់បន្ថយការរំខានដល់ដី សន្សំសំចៃពេលវេលា និងថ្លៃពលកម្មលើការភ្ជួររាស់។ | ទិន្នផលពោតទទួលបានទាប (៣៨២,៥ គ.ក្រ/រ៉ៃ) ហើយការសន្សំកាបូនក្នុងដីនៅតំបន់ត្រូពិចមិនមានប្រសិទ្ធភាពដូចតំបន់ត្រជាក់ឡើយ។ | តុល្យភាពកាបូនក្នុងដីថយចុះរហូតដល់ ៥៨ គ.ក្រ C/រ៉ៃ/ឆ្នាំ។ |
| Chemical fertilizer application (Chem) ការប្រើប្រាស់ជីគីមី |
ជំរុញការលូតលាស់របស់រុក្ខជាតិយ៉ាងខ្លាំង បង្កើនជីវម៉ាស និងទិន្នផលពោតបានខ្ពស់បំផុត (៦៦០,៨ គ.ក្រ/រ៉ៃ)។ | ជីគីមីទៅជំរុញសកម្មភាពអតិសុខុមប្រាណឱ្យរំលាយវត្ថុសរីរាង្គកាន់តែលឿន ធ្វើឱ្យកាបូនក្នុងដីឆាប់បាត់បង់។ | បញ្ចេញឧស្ម័ន CO2 ៣,១៧ តោន/រ៉ៃ/ឆ្នាំ និងធ្វើឱ្យតុល្យភាពកាបូនក្នុងដីថយចុះ ៦៥ គ.ក្រ C/រ៉ៃ/ឆ្នាំ។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ មិនបានបញ្ជាក់អំពីតម្លៃជាសាច់ប្រាក់នៅក្នុងឯកសារឡើយ ប៉ុន្តែទាមទារការវិនិយោគលើធនធានសម្ភារៈ បរិក្ខារស្រាវជ្រាវ និងកម្លាំងពលកម្ម។
ការសិក្សានេះត្រូវបានធ្វើឡើងនៅមជ្ឈមណ្ឌលស្រាវជ្រាវគ្រាប់ពូជខេត្ត Lopburi ប្រទេសថៃ រយៈពេល ៣ឆ្នាំ លើប្រភេទដី Typic Haplustalfs ក្នុងលក្ខខណ្ឌអាកាសធាតុត្រូពិច។ លទ្ធផលនេះពឹងផ្អែកខ្លាំងទៅលើសីតុណ្ហភាពខ្ពស់ដែលជំរុញឱ្យការបំប្លែងធាតុសរីរាង្គប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងលឿន។ នេះជាព័ត៌មានដ៏មានតម្លៃសម្រាប់កម្ពុជា ព្រោះយើងមានអាកាសធាតុ និងប្រព័ន្ធដាំដុះពោតស្រដៀងគ្នា ដែលបញ្ជាក់ថាការអនុវត្តកសិកម្មអភិរក្សតាមបែបតំបន់ត្រជាក់អាចនឹងមិនមានប្រសិទ្ធភាពដូចគ្នានៅកម្ពុជានោះទេ។
វិធីសាស្ត្រ និងការរកឃើញនៅក្នុងការសិក្សានេះ មានសារៈសំខាន់ខ្លាំងសម្រាប់ការរៀបចំយុទ្ធសាស្ត្រកសិកម្ម និងការគ្រប់គ្រងដីនៅប្រទេសកម្ពុជា។
ជារួម ការសិក្សានេះជាសារព្រមានដល់អ្នកស្រាវជ្រាវកម្ពុជាថា នៅតំបន់ត្រូពិច ការរក្សាកាបូនក្នុងដីទាមទារការបញ្ចូលធាតុសរីរាង្គក្នុងបរិមាណដ៏ច្រើនលើសលប់ ដើម្បីទប់ទល់នឹងអត្រាបំប្លែងដ៏លឿនដោយសារអាកាសធាតុក្តៅ។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Soil Organic Carbon (SOC) (កាបូនសរីរាង្គក្នុងដី) | វាជាបរិមាណកាបូនដែលនៅសេសសល់ក្នុងដីបានមកពីរុក្ខជាតិនិងសត្វដែលរលាយរលួយ។ វាមានតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការជួយឱ្យដីមានជីជាតិ រក្សាសំណើមទឹក និងផ្តល់អាហារដល់អតិសុខុមប្រាណក្នុងដីដើម្បីជំរុញការលូតលាស់របស់ដំណាំ។ | ប្រៀបដូចជាគណនីសន្សំប្រាក់សម្រាប់ដីអញ្ចឹង ពេលមានកាបូនច្រើន ដីនោះកាន់តែមានទ្រព្យស្តុកទុកសម្រាប់ចិញ្ចឹមរុក្ខជាតិឱ្យបានល្អ។ |
| Carbon Sequestration (ការស្តុកទុកកាបូន) | គឺជាដំណើរការនៃការចាប់យកឧស្ម័នកាបូនឌីអុកស៊ីតពីបរិយាកាស (តាមរយៈរុក្ខជាតិរស្មីសំយោគ) ហើយយកមកស្តុកទុកក្នុងដីក្នុងទម្រង់ជារូបធាតុសរីរាង្គរយៈពេលយូរ ដើម្បីកាត់បន្ថយបរិមាណឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ដែលបណ្តាលឱ្យមានការឡើងកម្តៅផែនដី។ | ប្រៀបដូចជាការចាប់យកផ្សែងពុលពីលើអាកាសមកកប់លាក់ទុកក្នុងដីយ៉ាងជិត ដើម្បីកុំឱ្យវាហោះទៅបំផ្លាញបរិស្ថានពិភពលោក។ |
| Carbon Balance (តុល្យភាពកាបូន) | គឺជាការគណនាប្រៀបធៀបរវាងបរិមាណកាបូនដែលបានបញ្ចូលទៅក្នុងដី (តាមរយៈសំណល់រុក្ខជាតិ ឬជីសរីរាង្គ) និងបរិមាណកាបូនដែលបានបាត់បង់ទៅវិញ (តាមរយៈការបញ្ចេញឧស្ម័ន CO2 ពីការរលាយរលួយ)។ វាប្រាប់យើងថាដីកំពុងកើនឡើងកាបូន ឬកំពុងបាត់បង់កាបូន។ | ប្រៀបដូចជាការធ្វើបញ្ជីចំណូល-ចំណាយប្រចាំខែ បើបញ្ចូលសំណល់តិចតែវាត្រូវរលាយលឿន (បញ្ចេញ CO2 ច្រើន) នោះតុល្យភាពកាបូននឹងជំពាក់ ឬខាត (អវិជ្ជមាន)។ |
| No-tillage / Zero-tillage (ការមិនភ្ជួររាស់) | ជាបច្ចេកទេសកសិកម្មអភិរក្សដែលគេដាំដំណាំដោយផ្ទាល់ដោយមិនបាច់ភ្ជួរ ឬកកាយដីឡើយ។ វិធីនេះជួយការពាររចនាសម្ព័ន្ធដី កាត់បន្ថយការហួតសំណើម និងរក្សាកាបូនក្នុងដីកុំឱ្យហើរចេញទៅក្នុងបរិយាកាសដោយសារការកកាយ។ | ប្រៀបដូចជាការវះកាត់ដោយមិនបាច់ហែកស្បែកធំ (Keyhole surgery) ដែលជួយឱ្យរាងកាយ (ដី) មិនសូវឈឺចាប់ ឬប៉ះទង្គិច និងឆាប់ជាសះស្បើយឡើងវិញ។ |
| Mineralization (ការបំប្លែងសារធាតុសរីរាង្គទៅជារ៉ែ) | ជាដំណើរការដែលអតិសុខុមប្រាណក្នុងដីស៊ី និងបំបែករូបធាតុសរីរាង្គ (ដូចជាចំបើង ឬស្លឹកឈើ) ទៅជាសារធាតុចិញ្ចឹម (រ៉ែ) ដែលរុក្ខជាតិអាចស្រូបយកបាន ប៉ុន្តែដំណើរការនេះក៏បញ្ចេញឧស្ម័ន CO2 ត្រឡប់ទៅបរិយាកាសវិញផងដែរ។ អាកាសធាតុក្តៅធ្វើឱ្យដំណើរការនេះកាន់តែលឿន។ | ប្រៀបដូចជាដំណើរការរំលាយអាហារក្នុងក្រពះយើង ដែលបំបែកបាយទៅជាថាមពល ប៉ុន្តែក៏បញ្ចេញឧស្ម័នមកក្រៅវិញដែរ។ |
| Biochar (ធ្យូងជីវៈ) | ជាប្រភេទធ្យូងដែលផលិតឡើងពីការដុតកម្ទេចកម្ទីរុក្ខជាតិ ឬសំណល់កសិកម្ម ក្នុងលក្ខខណ្ឌខ្វះអុកស៊ីហ្សែន។ គេយកវាទៅកប់ក្នុងដីដើម្បីជួយរក្សាកាបូនបានរាប់រយឆ្នាំដោយសារវាមិនងាយរលាយបាត់ដូចសំណល់សរីរាង្គធម្មតា ហើយវាថែមទាំងជួយទប់សំណើម និងជីជាតិដីទៀតផង។ | ប្រៀបដូចជាការបម្លែងលុយក្រដាសដែលងាយរហែកពុកផុយ ទៅជាដុំមាសដ៏រឹងមាំ ដើម្បីកប់ទុកក្នុងដីបានយូរអង្វែងកុំឱ្យខូច។ |
| Randomized Complete Block Design - RCB (ការរៀបចំពិសោធន៍បែបប្លុកចៃដន្យពេញលេញ) | គឺជាវិធីសាស្ត្ររៀបចំឡូត៍ពិសោធន៍បែបវិទ្យាសាស្ត្រក្នុងស្រែចម្ការ ដោយគេបែងចែកដីជាប្លុកៗ រួចដាក់កម្មវិធីពិសោធន៍ដោយចៃដន្យក្នុងប្លុកនីមួយៗ ដើម្បីកាត់បន្ថយភាពលម្អៀងពីកត្តាធម្មជាតិ (ដូចជាដីមានជីជាតិមិនស្មើគ្នា) និងធ្វើឱ្យលទ្ធផលស្រាវជ្រាវមានភាពសុក្រឹត។ | ប្រៀបដូចជាការចាប់ឆ្នោតបែងចែកសិស្សពូកែនិងខ្សោយឱ្យចូលក្នុងក្រុមផ្សេងៗគ្នាដោយចៃដន្យនិងយុត្តិធម៌ ដើម្បីប្រកួតប្រជែងយកពិន្ទុ។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
