បញ្ហា (The Problem)៖ ការសិក្សានេះមានគោលបំណងប៉ាន់ប្រមាណសមាសធាតុនៃវ៉ារ្យង់ ប៉ារ៉ាម៉ែត្រសេនេទិច តំណពូជ កំណើនសេនេទិច និងភាគរយហ៊ីតេរ៉ូស៊ីស (Heterosis) សម្រាប់លក្ខណៈក្សេត្រសាស្ត្រចំនួន ៩ នៃអម្បូរអំពៅ។ ការបង្កាត់ពូជអំពៅជាទូទៅមានភាពយឺតយ៉ាវ ដោយសារការជ្រើសរើសក្លូនត្រូវការពេលពី ១២ ទៅ ១៥ ឆ្នាំទើបអាចបញ្ចេញពូជថ្មីបាន។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការពិសោធន៍នេះត្រូវបានអនុវត្តតាមរយៈការរចនាប្លុកដោយចៃដន្យ (Randomized Complete Block - RCB design) ដែលមានការធ្វើឡើងវិញចំនួន ៤ ដងនៅទីតាំងតំណាងចំនួន ៣ ក្នុងប្រទេសថៃ ពីខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០១៣ ដល់ខែមីនា ឆ្នាំ២០១៥។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Family Selection ការជ្រើសរើសពូជតាមអម្បូរគ្រួសារ |
មានប្រសិទ្ធភាពខ្ពស់សម្រាប់ការជ្រើសរើសនៅដំណាក់កាលដំបូង ផ្តល់តម្លៃតំណពូជ (Heritability) និងការព្យាករណ៍កំណើនសេនេទិចខ្ពស់ ជាពិសេសលើលក្ខណៈស្មុគស្មាញដូចជាទិន្នផល។ | ទាមទារការដាំដុះសាកល្បងលើផ្ទៃដីធំទូលាយ និងនៅទីតាំងច្រើនផ្សេងៗគ្នា ដើម្បីវាយតម្លៃអន្តរកម្មរវាងសេនេទិចនិងបរិស្ថាន (GxE)។ | តំណពូជ (Broad-sense heritability) មានកម្រិតខ្ពស់សម្រាប់អង្កត់ផ្ចិតដើម (៨១.៥៤%) និងកម្រិតជាតិស្ករ brix (៧៣.៧០%)។ |
| Individual Selection ការជ្រើសរើសពូជឯកត្តជន (Clonal visual selection) |
ងាយស្រួលក្នុងការជ្រើសរើសដោយការសង្កេតផ្ទាល់ភ្នែកលើលក្ខណៈរូបសាស្ត្រដែលលេចធ្លោរបស់រុក្ខជាតិនីមួយៗ។ | ចំណាយពេលយូរណាស់ (១២ ទៅ ១៥ឆ្នាំ) ដើម្បីបញ្ចេញពូជថ្មី ហើយមិនសូវមានភាពសុក្រិតសម្រាប់លក្ខណៈដែលងាយរងឥទ្ធិពលពីបរិស្ថាន។ | ទោះបីជាវិធីសាស្ត្រនេះត្រូវបានប្រើប្រាស់ទូទៅក្ដី ការសិក្សាបង្ហាញថាការជ្រើសរើសតាមគ្រួសារផ្តល់កំណើនសេនេទិចខ្ពស់ជាង។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការសិក្សានេះទាមទារធនធានច្រើនទាំងផ្នែកកសិកម្ម និងការវិភាគទិន្នន័យ ដោយសារតែវាពាក់ព័ន្ធនឹងការដាំដុះសាកល្បងក្នុងទ្រង់ទ្រាយធំ និងនៅទីតាំងច្រើនផ្សេងៗគ្នាអស់រយៈពេលយូរ។
ការសិក្សានេះត្រូវបានអនុវត្តនៅក្នុងខេត្តចំនួន ៣ នៃប្រទេសថៃ (Nakhon Pathom, Nakhon Sawan និង Nakhon Ratchasima) ចន្លោះឆ្នាំ ២០១៣ ដល់ ២០១៥។ ដោយសារអាកាសធាតុប្រភេទដីនៅប្រទេសថៃមានភាពប្រហាក់ប្រហែលនឹងប្រទេសកម្ពុជា ទិន្នន័យនេះមានតម្លៃខ្ពស់សម្រាប់ការអនុវត្ត ប៉ុន្តែលទ្ធផលអាចមានគម្លាតបន្តិចបន្តួចប្រសិនបើយកមកដាំលើដីដែលខ្វះជីជាតិ ឬប្រព័ន្ធធារាសាស្រ្តនៅកម្ពុជា។
វិធីសាស្ត្រជ្រើសរើសពូជតាមអម្បូរ (Family Selection) និងការវិភាគហ៊ីតេរ៉ូស៊ីស មានសារៈសំខាន់ខ្លាំងណាស់សម្រាប់អភិវឌ្ឍវិស័យកសិ-ឧស្សាហកម្មអំពៅនៅកម្ពុជា។
ជារួម ការយល់ដឹងពីតំណពូជ និងកម្លាំងកូនកាត់ (Heterosis) នៃអំពៅ នឹងជួយសន្សំសំចៃពេលវេលារាប់ឆ្នាំក្នុងការរកឃើញពូជអំពៅដែលស័ក្តិសមបំផុតសម្រាប់កសិករ និងទីផ្សារកម្ពុជា។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Broad-sense heritability (តំណពូជក្នុងន័យទូលំទូលាយ) | វាជារង្វាស់ស្ថិតិដែលបញ្ជាក់ថា តើភាពខុសគ្នានៃលក្ខណៈរូបសាស្ត្រ (ដូចជាកម្ពស់ ឬទិន្នផល) របស់រុក្ខជាតិមួយក្រុម គឺបណ្តាលមកពីកត្តាសេនេទិច (ហ្សែន) ប៉ុន្មានភាគរយ បើធៀបនឹងឥទ្ធិពលបរិស្ថានសរុប។ | ដូចជាការវាស់ស្ទង់ថា តើភាពឆ្លាតវៃរបស់ក្មេងម្នាក់បានមកពីឪពុកម្តាយ (សេនេទិច) ប៉ុន្មានភាគរយ ហើយបានមកពីការអប់រំនៅសាលា (បរិស្ថាន) ប៉ុន្មានភាគរយ។ |
| Genetic advance (កំណើនសេនេទិច) | វាគឺជាការប៉ាន់ស្មានកម្រិតនៃការកើនឡើង ឬភាពប្រសើរឡើងនៃលក្ខណៈណាមួយ (ដូចជាទិន្នផលទម្ងន់) ដែលយើងរំពឹងថានឹងទទួលបាននៅក្នុងកូនចៅជំនាន់ក្រោយ បន្ទាប់ពីជ្រើសរើសពូជល្អបំផុតពីជំនាន់មុនមកបង្កាត់។ | ដូចជាការរំពឹងទុកថា ប្រសិនបើយើងរើសយកតែកីឡាកររត់លឿនបំផុតមកបង្កើតគ្រួសារ កូនចៅជំនាន់ក្រោយរបស់ពួកគេនឹងរត់លឿនជាងមធ្យមភាគនៃមនុស្សទូទៅកម្រិតណា។ |
| Heterosis (ហ៊ីតេរ៉ូស៊ីស ឬកម្លាំងកូនកាត់) | ជាបាតុភូតដែលកូនកាត់ជំនាន់ទី១ (F1) បង្ហាញលក្ខណៈលេចធ្លោ លូតលាស់បានល្អ មានភាពស៊ាំ និងផ្តល់ទិន្នផលខ្ពស់ជាងមធ្យមភាគនៃមេបាទាំងសងខាងរបស់វា។ | ដូចជាការយកលោហៈពីរប្រភេទផ្សេងគ្នាមកផ្សំគ្នា (ទង់ដែង និងសំណប៉ាហាំង) ដើម្បីបង្កើតបានជាលោហៈថ្មី (សំរឹទ្ធ) ដែលមានភាពរឹងមាំជាងលោហៈដើមទាំងពីរ។ |
| Variance components (សមាសធាតុនៃវ៉ារ្យង់) | គឺជាការបំបែកភាពខុសគ្នាសរុបនៃលក្ខណៈរុក្ខជាតិ (Phenotypic variance) ទៅជាចំណែកតូចៗដែលបណ្តាលមកពីប្រភពផ្សេងៗគ្នា ដូចជាកត្តាសេនេទិច កត្តាបរិស្ថាន និងអន្តរកម្មរវាងសេនេទិចនិងបរិស្ថាន ដើម្បីងាយស្រួលវិភាគរកមូលហេតុពិតប្រាកដ។ | ដូចជាការបំបែកវិក្កយបត្រចំណាយសរុបប្រចាំខែ ដើម្បីមើលថាតើចំណាយលើម្ហូបអាហារប៉ុន្មាន ថ្លៃផ្ទះប៉ុន្មាន និងថ្លៃធ្វើដំណើរប៉ុន្មាន។ |
| Restricted maximum likelihood (វិធីសាស្ត្រ REML) | ជាវិធីសាស្ត្រស្ថិតិដ៏ស្មុគស្មាញមួយសម្រាប់ប៉ាន់ប្រមាណសមាសធាតុនៃវ៉ារ្យង់នៅក្នុងទិន្នន័យដែលមានលក្ខណៈមិនស្មើគ្នា (Unbalanced data) ដោយវាគណនាយកឥទ្ធិពលថេរ (Fixed effects) ចេញ ដើម្បីទទួលបានការប៉ាន់ស្មានដែលសុក្រិតជាងមុន។ | ដូចជាការថ្លឹងទម្ងន់ផ្លែឈើក្នុងកន្ត្រក ដោយជញ្ជីងចេះដកទម្ងន់កន្ត្រកចេញដោយស្វ័យប្រវត្តិ ដើម្បីអោយប្រាកដថាបានតែទម្ងន់ផ្លែឈើសុទ្ធ។ |
| Family selection (ការជ្រើសរើសពូជតាមអម្បូរគ្រួសារ) | ជាវិធីសាស្ត្របង្កាត់ពូជដោយវាយតម្លៃ និងជ្រើសរើសយកគ្រួសារទាំងមូល (កូនចៅដែលកើតពីមេបាតែមួយ) ដែលមានលក្ខណៈមធ្យមភាគល្អប្រសើរ ជាជាងការរើសយកដើមរុក្ខជាតិនីមួយៗ ដែលវាមានប្រសិទ្ធភាពខ្ពស់សម្រាប់លក្ខណៈដែលងាយរងឥទ្ធិពលពីបរិស្ថាន។ | ដូចជាការជ្រើសរើសសាលារៀនដែលសិស្សភាគច្រើនប្រឡងជាប់និទ្ទេសល្អ ជាជាងការជ្រើសរើសសិស្សពូកែតែម្នាក់ចេញពីសាលាដែលខ្សោយ ដើម្បីធានាគុណភាពរួម។ |
| Brix (កម្រិតជាតិស្ករប្រ៊ីក) | ជារង្វាស់នៃភាគរយម៉ាស់នៃសារធាតុរឹងដែលរលាយ (ជាចម្បងគឺជាតិស្ករស៊ុយក្រូស) នៅក្នុងទឹកអំពៅ ដែលជាសូចនាករដ៏សំខាន់សម្រាប់វាយតម្លៃគុណភាព និងទិន្នផលស្កររបស់ពូជអំពៅ។ | ដូចជាការភ្លក់កម្រិតភាពផ្អែមនៃកាហ្វេ ថាតើមានជាតិស្ករប៉ុន្មានស្លាបព្រាដែលរលាយនៅក្នុងកែវនោះ។ |
| Biplot (គំនូសបំព្រួញប៊ីប្លត) | ជាក្រាហ្វិកស្ថិតិដែលបង្ហាញចំណុចទិន្នន័យនៃអថេរពីរប្រភេទ (ឧទាហរណ៍ អម្បូរអំពៅ និងលក្ខណៈក្សេត្រសាស្ត្រ) នៅលើប្លង់អ័ក្សតែមួយ ដើម្បីងាយស្រួលមើលទំនាក់ទំនង ការប្រមូលផ្តុំ និងភាពស៊ីសង្វាក់គ្នារវាងពួកវា។ | ដូចជាការប្រើប្រាស់ផែនទីតែមួយ ដែលមានបង្ហាញទាំងទីតាំងហាងកាហ្វេ និងចំណតរថយន្ត ដើម្បីងាយស្រួលរកមើលហាងណាដែលនៅជិតចំណតជាងគេ។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
