Original Title: ความหนาแน่นรากข้าวสาลีหลังนาที่ไถกลบโสนอัฟริกันเป็นปุ๋ยพืชสด (Root Length Density of Wheat after Rice in the Soil Incorporated with Sesbania rostrata)
Source: doi.org/10.14456/thaidoa-agres.1999.25
Disclaimer: Summary generated by AI based on the provided document. Please refer to the original paper for full scientific accuracy.

ដង់ស៊ីតេប្រវែងឫសស្រូវសាលីក្រោយការដាំស្រូវក្នុងដីដែលបានភ្ជួរលុបសណ្តែក Sesbania rostrata ជាជីស្រស់

ចំណងជើងដើម៖ ความหนาแน่นรากข้าวสาลีหลังนาที่ไถกลบโสนอัฟริกันเป็นปุ๋ยพืชสด (Root Length Density of Wheat after Rice in the Soil Incorporated with Sesbania rostrata)

អ្នកនិពន្ធ៖ Nitat Sidhiwong (Pan Rice Experiment Station)

ឆ្នាំបោះពុម្ព៖ 1999, Thai Agricultural Research Journal

វិស័យសិក្សា៖ Agronomy

១. សេចក្តីសង្ខេបប្រតិបត្តិ (Executive Summary)

បញ្ហា (The Problem)៖ ការសិក្សានេះដោះស្រាយបញ្ហានៃការថយចុះជីជាតិដីនៅក្នុងប្រព័ន្ធដាំដុះស្រូវ-ស្រូវសាលី ដោយវាយតម្លៃប្រសិទ្ធភាពនៃការប្រើប្រាស់សណ្តែក Sesbania rostrata ជាជីស្រស់ដើម្បីកែលម្អសុខភាពដី និងទិន្នផលដំណាំ។

វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការស្រាវជ្រាវនេះត្រូវបានអនុវត្តលើដីល្បាយខ្សាច់ (Sandy clay loam) ដោយប្រើប្រាស់ការរចនាពិសោធន៍បែប Split-plot Design ចំនួន ៤ ជាន់ដដែលៗ ដើម្បីប្រៀបធៀបការមាន និងគ្មានការប្រើប្រាស់ជីស្រស់រួមផ្សំជាមួយកម្រិតជីអាសូតផ្សេងៗគ្នា។

ការរចនាពិសោធន៍បំបែកឡូតិ៍ (Split-plot Design) ដែលមានឡូតិ៍ធំ (Main plot) សម្រាប់ការភ្ជួរលុប Sesbania rostrata និងឡូតិ៍រង (Sub-plot) សម្រាប់កម្រិតជីអាសូត ៤ កម្រិត (០, ៦.៤, ១២.៨, ១៩.២ kg.N/rai)
ការដាំស្រូវពូជ RD15 បន្ទាប់ពីភ្ជួរលុបជីស្រស់រួច និងការដាំស្រូវសាលីបន្តពីការប្រមូលផលស្រូវ
ការវាស់វែងដង់ស៊ីតេប្រវែងឫស (Root length density) តាមវិធីសាស្ត្រ Line Intersect Method កំណត់ត្រឹមជម្រៅដីរហូតដល់ ៥០ សង់ទីម៉ែត្រ

លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖

ការភ្ជួរលុប Sesbania rostrata បានបង្កើនបរិមាណរូបធាតុស្ងួតរបស់ស្រូវ RD15 និងបង្កើនទិន្នផលគ្រាប់ស្រូវសរុបបាន ២៦%។
ទិន្នផលគ្រាប់ស្រូវសាលីដែលដាំបន្តពីស្រូវ មានការកើនឡើងចំនួន ៦៦ គីឡូក្រាម/រ៉ៃ ( kg/rai ) បើធៀបនឹងឡូតិ៍ដែលមិនបានប្រើប្រាស់ Sesbania rostrata។
ដង់ស៊ីតេប្រវែងឫសស្រូវសាលីមានការកើនឡើងនៅគ្រប់កម្រិតនៃការប្រើប្រាស់ជីអាសូត ជាពិសេសមានការចាក់ឫសបានល្អជាងមុននៅក្នុងស្រទាប់ដីជ្រៅ (៣០-៤០ សង់ទីម៉ែត្រ)។

២. ការវិភាគលើប្រសិទ្ធភាព និងដែនកំណត់ (Performance & Constraints)

វិធីសាស្ត្រ (Method)	គុណសម្បត្តិ (Pros)	គុណវិបត្តិ (Cons)	លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result)
With Sesbania rostrata Incorporation ការភ្ជួរលុបសណ្តែក Sesbania rostrata ជាជីស្រស់	បង្កើនទិន្នផលស្រូវបាន ២៦% និងស្រូវសាលីបាន ៦៦ គីឡូក្រាម/រ៉ៃ។ ជួយឱ្យឫសស្រូវសាលីចាក់បានជ្រៅល្អ (៣០-៤០ សង់ទីម៉ែត្រ) និងកាត់បន្ថយតម្រូវការជីអាសូតគីមី។	ទាមទារពេលវេលា ពលកម្ម និងការរៀបចំដីបន្ថែមសម្រាប់ការសាបព្រួស និងភ្ជួរលុបសណ្តែកមុនពេលដាំដំណាំគោល។	ទិន្នផលស្រូវ និងស្រូវសាលីកើនឡើងខ្ពស់ ហើយការប្រើជីអាសូតត្រឹមតែ ៦.៤ kg.N/rai ទទួលបានទិន្នផលស្មើនឹងការប្រើជីអាសូត ១៩.២ kg.N/rai ក្នុងដីដែលមិនប្រើជីស្រស់។
Without Sesbania rostrata (Control) ការមិនប្រើប្រាស់ Sesbania rostrata (សំណាកត្រួតពិនិត្យ)	ចំណេញពេលវេលា និងកម្លាំងពលកម្មដោយមិនចាំបាច់ដាំ និងភ្ជួរលុបដំណាំជីស្រស់មុនពេលរដូវដាំដុះ។	ទទួលបានទិន្នផលទាបជាង ហើយត្រូវចំណាយថវិកាច្រើនលើការទិញជីគីមី (ជាពិសេសជីអាសូត) ដើម្បីប៉ះប៉ូវកង្វះជីជាតិក្នុងដី។	ទិន្នផលស្រូវទាបជាង ២៦% ហើយទាមទារការប្រើប្រាស់ជីអាសូតក្នុងកម្រិតខ្ពស់បំផុត (១២.៨ និង ១៩.២ kg.N/rai) ដើម្បីទទួលបានទិន្នផលប្រហាក់ប្រហែលការប្រើជីស្រស់។

ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការស្រាវជ្រាវនេះមិនបានបញ្ជាក់ពីទំហំចំណាយជាសាច់ប្រាក់លម្អិតនោះទេ ប៉ុន្តែបានបញ្ជាក់ពីតម្រូវការធនធានកសិកម្ម និងសម្ភារៈពិសោធន៍មួយចំនួន។

Seeds: គ្រាប់ពូជសណ្តែក Sesbania rostrata ក្នុងអត្រា ៨ គីឡូក្រាម/រ៉ៃ (ប្រមាណ ៥០ គ.ក្រ/ហិកតា) និងគ្រាប់ពូជស្រូវ (RD15) ព្រមទាំងស្រូវសាលី។
Fertilizers: ជីគីមីរួមមាន ជីអាសូត (Ammonium Sulfate ២១% N), ជីផូស្វ័រ (Triple Superphosphate ៤៦% P2O5) និងជីប៉ូតាស្យូម (Potassium Chloride ៦០% K2O)។
Hardware: ម៉ាស៊ីន ឬគោគយសម្រាប់ភ្ជួរលុបជីស្រស់ និងឧបករណ៍យកសំណាកដីដើម្បីវាស់ប្រវែងឫស (Core-sampling tube)។
Land: ដីស្រែដែលមានប្រភេទដីល្បាយខ្សាច់ (Sandy clay loam) សម្រាប់ការអនុវត្តប្លង់ពិសោធន៍។

៣. ការពិនិត្យសម្រាប់បរិបទកម្ពុជា/អាស៊ីអាគ្នេយ៍

ភាពលំអៀងនៃទិន្នន័យ (Data Bias)៖

ការសិក្សានេះត្រូវបានធ្វើឡើងនៅស្ថានីយ៍ពិសោធន៍ស្រូវផាន (Pan Rice Experiment Station) ខេត្តឈៀងរ៉ៃ ប្រទេសថៃ ដែលមានដីល្បាយខ្សាច់ និងលក្ខខណ្ឌអាកាសធាតុអំណោយផលដល់ដំណាំស្រូវសាលី។ សម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា ការដាំស្រូវសាលីអាចមិនស័ក្តិសមដោយសារបញ្ហាអាកាសធាតុ ប៉ុន្តែលទ្ធផលទាក់ទងនឹងការកែលម្អគុណភាពដី និងទិន្នផលស្រូវដោយប្រើ Sesbania rostrata គឺមានតម្លៃខ្លាំងណាស់សម្រាប់ការអនុវត្តជាក់ស្តែង។

លទ្ធភាពនៃការអនុវត្ត (Applicability)៖

បច្ចេកទេសប្រើប្រាស់សណ្តែក Sesbania rostrata ជាជីស្រស់ (Green manure) គឺមានសក្តានុពលខ្ពស់ក្នុងការយកមកអនុវត្តនៅប្រទេសកម្ពុជា ដើម្បីស្តារគុណភាពដីកសិកម្ម។

Northwestern Rice Bowl (ខេត្តបាត់ដំបង និងបន្ទាយមានជ័យ): តំបន់នេះមានការដាំដុះស្រូវ និងដំណាំបង្វិលច្រើន ដែលអាចប្រើប្រាស់ជីស្រស់នេះដើម្បីកែលម្អរចនាសម្ព័ន្ធដី និងកាត់បន្ថយការពឹងផ្អែកលើជីគីមី។
Sandy Soil Regions (ខេត្តតាកែវ និងកំពង់ឆ្នាំង): តំបន់ដែលមានដីខ្សាច់ ឬដីខ្វះជីជាតិ អាចទទួលផលប្រយោជន៍យ៉ាងច្រើនពីការភ្ជួរលុប Sesbania rostrata ដើម្បីបង្កើនសារធាតុសរីរាង្គ (Organic matter) និងជួយឱ្យដីរក្សាសំណើមបានល្អ។
Organic Farming Initiatives (គម្រោងកសិកម្មសរីរាង្គ): ស័ក្តិសមសម្រាប់សហគមន៍កសិកម្ម ឬអង្គការក្រៅរដ្ឋាភិបាល (NGOs) ដែលជំរុញការដាំស្រូវសរីរាង្គ (Organic Rice) ដោយប្រើប្រាស់រុក្ខជាតិដើម្បីជួសជុលអាសូតពីបរិយាកាសចូលទៅក្នុងដី។

ជារួម ការបញ្ជ្រាបការប្រើប្រាស់ជីស្រស់ Sesbania rostrata ទៅក្នុងប្រព័ន្ធកសិកម្មកម្ពុជា គឺជាដំណោះស្រាយប្រកបដោយចីរភាពដែលជួយកាត់បន្ថយថ្លៃដើមផលិតកម្ម និងបង្កើនសុខភាពដីយូរអង្វែង។

៤. ផែនការសកម្មភាពសម្រាប់និស្សិត (Actionable Roadmap)

ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖

ស្រាវជ្រាវ និងសាកល្បងពូជ (Seed Sourcing & Trials): ស្វែងរក និងប្រមូលពូជសណ្តែក Sesbania rostrata តាមរយៈវិទ្យាស្ថានស្រាវជ្រាវកសិកម្មកម្ពុជា (CARDI) រួចធ្វើការសាកល្បងដាំនៅលើឡូតិ៍តូចៗដើម្បីវាយតម្លៃអត្រាដំណុះ និងការលូតលាស់ក្នុងលក្ខខណ្ឌដីខុសៗគ្នា។
កំណត់ពេលវេលាដាំដុះ (Optimization of Timing): សិក្សាពីកាលវិភាគកសិកម្មប្រចាំតំបន់ ដើម្បីកំណត់ពេលវេលាសាបព្រួសសណ្តែក។ គួរដាំមុនរដូវធ្វើស្រែចន្លោះពី ៤៥ ទៅ ៦០ ថ្ងៃ ដែលជាពេលសណ្តែកចេញផ្កា និងមានផ្ទុកកម្រិតអាសូត (Nitrogen fixation) ខ្ពស់បំផុត ងាយស្រួលក្នុងការភ្ជួរលុប។
អនុវត្តប្រព័ន្ធបង្វិលដំណាំ (Crop Rotation Implementation): ជំនួសស្រូវសាលីដែលប្រើក្នុងការសិក្សានេះ ដោយដំណាំសេដ្ឋកិច្ចផ្សេងទៀតដែលស័ក្តិសមនៅកម្ពុជា (ឧទាហរណ៍៖ ពោត ឬសណ្តែកបាយ) នៅក្នុងប្រព័ន្ធបង្វិលដំណាំបន្ទាប់ពីប្រមូលផលស្រូវ ដើម្បីទាញយកអត្ថប្រយោជន៍ពីដង់ស៊ីតេឫស (Root length density) និងសំណល់ជីជាតិក្នុងដី។
វាយតម្លៃទិន្នផល និងសេដ្ឋកិច្ច (Economic & Yield Assessment): កត់ត្រា និងប្រៀបធៀបទិន្នផលស្រូវ ព្រមទាំងការចំណាយលើជីគីមីរវាងស្រែដែលប្រើ និងមិនប្រើ Sesbania rostrata ដោយប្រើប្រាស់ឧបករណ៍វិភាគទិន្នន័យសាមញ្ញដូចជា MS Excel ដើម្បីបង្ហាញពីប្រសិទ្ធភាពសេដ្ឋកិច្ច (Cost-benefit analysis)។
ផ្សព្វផ្សាយ និងពង្រីកការអនុវត្ត (Extension & Scaling Up): សហការជាមួយមន្ទីរកសិកម្មខេត្ត (PDAFF) ដើម្បីបង្កើតស្រែបង្ហាញ (Demonstration fields) និងរៀបចំទិវាវាលស្រែ (Field days) ដើម្បីបណ្តុះបណ្តាលកសិករពីរបៀបផលិតគ្រាប់ពូជជីស្រស់រក្សាទុកខ្លួនឯង និងបច្ចេកទេសភ្ជួរលុបឱ្យបានត្រឹមត្រូវ។

៥. វាក្យសព្ទបច្ចេកទេស (Technical Glossary)

ពាក្យបច្ចេកទេស	ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation)	និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition)
Sesbania rostrata (សណ្តែកអាហ្វ្រិក)	ជាប្រភេទរុក្ខជាតិអំបូរពពួកសណ្តែកដែលមានសមត្ថភាពពិសេសក្នុងការចាប់យកអាសូតពីបរិយាកាសមកស្តុកទុកក្នុងគល់ និងដើមរបស់វា ហើយត្រូវបានគេដាំសម្រាប់ភ្ជួរលុបធ្វើជាជីស្រស់ដើម្បីបង្កើនជីវជាតិដី។	ដូចជារោងចក្រខ្នាតតូចផលិតជីធម្មជាតិដោយខ្លួនឯងដែលដាំនៅលើដីផ្ទាល់។
Green manure (ជីស្រស់)	គឺជារុក្ខជាតិ (ច្រើនតែជាពពួកសណ្តែក) ដែលគេដាំហើយភ្ជួរលុបទៅក្នុងដីវិញនៅពេលវានៅស្រស់លូតលាស់ល្អ ដើម្បីបន្ថែមសារធាតុសរីរាង្គ និងជីវជាតិ (ជាពិសេសអាសូត) ទៅក្នុងដី មុនពេលដាំដំណាំចម្បង។	ដូចជាការផ្តល់វីតាមីនបំប៉នដល់ដី ដោយប្រើរុក្ខជាតិជំនួសឱ្យការទិញជីគីមី។
Root length density (ដង់ស៊ីតេប្រវែងឫស)	គឺជារង្វាស់នៃប្រវែងសរុបរបស់ឫសរុក្ខជាតិដែលមាននៅក្នុងមួយឯកតាមាឌដី (ឧទាហរណ៍៖ សង់ទីម៉ែត្រ/សង់ទីម៉ែត្រគូប) ដែលបង្ហាញពីសមត្ថភាពរបស់រុក្ខជាតិក្នុងការចាក់ឫសស្រូបយកទឹក និងជីវជាតិពីក្នុងស្រទាប់ដីនីមួយៗ។	ដូចជាប្រវែងសរុបនៃបំពង់បឺតទឹកដែលលាតសន្ធឹងក្នុងកែវទឹក ដែលបំពង់កាន់តែវែង និងច្រើន គឺអាចទាញយកទឹកបានកាន់តែល្អ។
Split-plot design (ការរចនាពិសោធន៍បំបែកឡូតិ៍)	ជាទម្រង់នៃការរចនាប្លង់ពិសោធន៍កសិកម្ម ដែលកត្តាស្រាវជ្រាវមួយត្រូវបានអនុវត្តលើឡូតិ៍ធំ (Main plot) ហើយកត្តាមួយទៀតត្រូវបានអនុវត្តលើឡូតិ៍តូចៗ (Sub-plot) ដែលបែងចែកចេញពីឡូតិ៍ធំនោះ ដើម្បីងាយស្រួលគ្រប់គ្រងការពិសោធន៍ដែលមានកត្តាពិបាកអនុវត្តលើផ្ទៃដីតូចតាច។	ដូចជាការយកនំខេកមួយដុំធំ (ឡូតិ៍ធំ) លាបឡេពណ៌តែមួយ រួចកាត់វាជាចំណែកតូចៗ (ឡូតិ៍រង) ដើម្បីដាក់រចនាផ្លែឈើខុសៗគ្នាពីលើ។
Rice-wheat rotation (ប្រព័ន្ធបង្វិលដំណាំស្រូវ-ស្រូវសាលី)	ជាប្រព័ន្ធកសិកម្មដែលគេដាំស្រូវនៅរដូវវស្សា (មានទឹកច្រើន) ហើយបន្ទាប់មកដាំស្រូវសាលីនៅរដូវប្រាំង (ត្រូវការទឹកតិច) នៅលើផ្ទៃដីដដែល ដើម្បីប្រើប្រាស់ដីឱ្យអស់សក្តានុពលពេញមួយឆ្នាំ ដោយមិនទុកដីឱ្យទំនេរ។	ដូចជាការប្តូរវេនគ្នារវាងអ្នកធ្វើការវេនថ្ងៃ និងវេនយប់នៅកន្លែងធ្វើការតែមួយ ដើម្បីឱ្យការងារដើរជាប់រហូត និងទាញប្រយោជន៍បានច្រើនបំផុត។
Core-sampling (ការយកសំណាកដីតាមរាងស៊ីឡាំង)	ជាវិធីសាស្ត្រប្រើប្រាស់បំពង់លោហៈរាងស៊ីឡាំងសង្កត់ទៅក្នុងដី ដើម្បីទាញយកសំណាកដី និងឫសរុក្ខជាតិតាមជម្រៅជាក់លាក់ដោយមិនធ្វើឱ្យខូចទ្រង់ទ្រាយរចនាសម្ព័ន្ធដី ងាយស្រួលក្នុងការយកមកវិភាគនៅមន្ទីរពិសោធន៍។	ដូចជាការប្រើទុយោបឺតចាក់ទម្លុះនំខេកដើម្បីយកសាច់នំពីលើដល់ក្រោមមកពិនិត្យមើលស្រទាប់របស់វា។
Sandy clay loam (ដីល្បាយខ្សាច់)	ជាប្រភេទដីដែលមានសមាមាត្រល្បាយរវាងខ្សាច់ (sandy) ដីឥដ្ឋ (clay) និងដីល្បាប់ (loam) ដែលធ្វើឱ្យវាងាយស្រួលភ្ជួររាស់ ជ្រាបទឹកបានល្អបង្គួរ ប៉ុន្តែត្រូវការការបន្ថែមសារធាតុសរីរាង្គដើម្បីរក្សាជីវជាតិឱ្យបានយូរ។	ដូចជាល្បាយស៊ីម៉ងត៍ដែលលាយត្រូវខ្នាត មិនរឹងពេក មិនរលាយពេក ងាយស្រួលឱ្យឫសរុក្ខជាតិដុះទម្លុះបាន។
Line intersect method (វិធីសាស្ត្រវាស់ប្រវែងតាមចំណុចប្រសព្វ)	ជាបច្ចេកទេសសម្រាប់ប៉ាន់ស្មានប្រវែងសរុបនៃឫសរុក្ខជាតិ ដោយរាប់ចំនួនដងដែលឫសដេកកាត់ពីលើបន្ទាត់ក្រឡាចត្រង្គ (Grid lines) ដែលបានគូសជាមុន ជាជាងការវាស់ប្រវែងឫសនីមួយៗផ្ទាល់ដែលចំណាយពេលយូរ។	ដូចជាការរាប់ចំនួនដងដែលសរសៃគុយទាវដេកកាត់ខ្សែបន្ទាត់ក្រឡានៅលើចាន ដើម្បីប៉ាន់ស្មានថាមានគុយទាវប្រវែងប៉ុន្មានសរុប ជំនួសឱ្យការទាញវាស់ម្តងមួយសរសៃ។

៦. ប្រធានបទពាក់ព័ន្ធ (Further Reading)

អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖

ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖