បញ្ហា/ប្រធានបទ (The Problem/Topic)៖ ឯកសារនេះដោះស្រាយពីបញ្ហាប្រឈមក្នុងការវិភាគអំពី "ការផ្លាស់ប្តូរ" (Transitions) ផ្នែកសេដ្ឋកិច្ច កសិកម្ម សង្គម និងប្រជាសាស្ត្រនៅតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ (ជាពិសេសប្រទេសវៀតណាម) ដោយពិនិត្យមើលគម្លាតរវាងគោលនយោបាយដែលបានប្រកាសពីថ្នាក់លើ និងការអនុវត្តជាក់ស្តែងនៅថ្នាក់មូលដ្ឋាន។
វិធីសាស្ត្រ (Approach)៖ ការស្រាវជ្រាវ និងវគ្គបណ្តុះបណ្តាលនេះប្រើប្រាស់វិធីសាស្ត្រចម្រុះអន្តរកម្មសិក្សា ដោយរួមបញ្ចូលវិធីសាស្ត្របរិមាណម៉ាក្រូសេដ្ឋកិច្ច និងវិធីសាស្ត្រគុណភាពមីក្រូនរវិទ្យា។
សេចក្តីសន្និដ្ឋានសំខាន់ៗ (Key Conclusions)៖
របាយការណ៍នេះបង្ហាញពីការវិភាគស៊ីជម្រៅអំពីការផ្លាស់ប្តូរ (Transitions) លើវិស័យកសិកម្ម សេដ្ឋកិច្ចក្រៅប្រព័ន្ធ និងប្រជាសាស្ត្រនៅតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ ដោយសង្កត់ធ្ងន់ថាវិស័យក្រៅប្រព័ន្ធមិនមែនជាបាតុភូតបណ្តោះអាសន្នទេ ហើយការពង្រីកដីកសិកម្មកំពុងគំរាមកំហែងយ៉ាងខ្លាំងដល់ប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ី។
| ការរកឃើញ (Finding) | ព័ត៌មានលម្អិត (Detail) | ភស្តុតាង (Evidence) |
|---|---|---|
| និរន្តរភាពនៃវិស័យក្រៅប្រព័ន្ធ (Persistence of the Informal Sector) | វិស័យសេដ្ឋកិច្ចក្រៅប្រព័ន្ធដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ និងយូរអង្វែងក្នុងអំឡុងពេលអន្តរកាលសេដ្ឋកិច្ច មិនមែនគ្រាន់តែជាតំបន់ទ្រនាប់បណ្តោះអាសន្ននោះទេ។ វាផ្តល់ការងារយ៉ាងច្រើនដល់ប្រជាជនដែលមិនអាចចូលទៅក្នុងវិស័យរដ្ឋ ឬឯកជនផ្លូវការបាន។ | នៅប្រទេសវៀតណាម វិស័យនេះស្រូបយកជិត ៥០% នៃកម្លាំងពលកម្មក្រៅវិស័យកសិកម្ម និងរួមចំណែកដល់ទៅ ២០% នៃផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប (GDP) របស់ជាតិ។ |
| ការពង្រីកកសិកម្មពាណិជ្ជកម្ម និងការបាត់បង់ព្រៃឈើ (Cash Crop Expansion and Deforestation) | ការផ្លាស់ប្តូរកសិកម្មនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ត្រូវបានជំរុញដោយការពង្រីកដីដាំដំណាំពាណិជ្ជកម្ម និងការធ្វើប្រពលវប្បកម្ម (Intensification) ដែលនាំឲ្យមានការកាប់បំផ្លាញព្រៃឈើយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរនៅតាមបណ្តាប្រទេសក្នុងតំបន់។ | ផ្ទៃដីដាំដុះដំណាំពាណិជ្ជកម្ម (ដូចជា កៅស៊ូ ដូងប្រេង និងកាហ្វេ) បានកើនឡើងយ៉ាងគំហុកតាំងពីឆ្នាំ ១៩៦០ ដោយជំនួសផ្ទៃដីព្រៃឈើ ជាក់ស្តែងប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ីបានបាត់បង់ព្រៃឈើប្រមាណ ៧០ លានហិកតាក្នុងចន្លោះទសវត្សរ៍ថ្មីៗនេះ។ |
| ការផ្លាស់ប្តូរប្រជាសាស្ត្រ និងរចនាសម្ព័ន្ធគ្រួសារ (Demographic and Family Transitions) | អត្រាកំណើតនៅតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍បានធ្លាក់ចុះយ៉ាងខ្លាំង ស្របពេលដែលអាយុសង្ឃឹមរស់កើនឡើង ដែលនិន្នាការនេះកំពុងនាំទៅរកបញ្ហាមនុស្សចាស់ជរាក្នុងសង្គម និងការផ្លាស់ប្តូរទម្រង់គ្រួសារជាមូលដ្ឋាន។ | អត្រាស្ត្រីមានកូន (TFR) នៅប្រទេសថៃ និងវៀតណាមបានធ្លាក់ចុះមកនៅត្រឹមប្រហែល ២ នាក់/ស្ត្រីម្នាក់ ក្នុងទសវត្សរ៍ ២០០០ បើធៀបនឹងទសវត្សរ៍ ១៩៦០ ដែលមានកូនដល់ទៅជាង ៦ នាក់/ស្ត្រីម្នាក់។ |
| សារៈសំខាន់នៃវិធីសាស្ត្រចម្រុះ (Importance of Mixed Methods) | ការយល់ដឹងពីការផ្លាស់ប្តូរសង្គម-សេដ្ឋកិច្ចមួយឲ្យបានគ្រប់ជ្រុងជ្រោយ ទាមទារការរួមបញ្ចូលគ្នារវាងការវិភាគទិន្នន័យម៉ាក្រូ (បរិមាណ) និងការស្រាវជ្រាវមីក្រូ (គុណភាព/នរវិទ្យា)។ | ការសិក្សារបស់គម្រោង CHATSEA និង DIAL បានបង្ហាញថា ការប្រើប្រាស់ស្ថិតិរួមជាមួយការសម្ភាសន៍ស៊ីជម្រៅ និងប្រព័ន្ធ GIS អាចជួយពន្យល់ពីមូលហេតុពិតប្រាកដនៃជម្លោះដីធ្លី និងការសម្រេចចិត្តធ្វើចំណាកស្រុករបស់ប្រជាជន។ |
របាយការណ៍នេះផ្តល់នូវអនុសាសន៍សំខាន់ៗសម្រាប់អ្នករៀបចំគោលនយោបាយ និងអ្នកស្រាវជ្រាវ ដើម្បីឆ្លើយតបទៅនឹងបញ្ហាប្រឈមនៃការផ្លាស់ប្តូរសេដ្ឋកិច្ច-សង្គម។
| គោលដៅ (Target) | សកម្មភាព (Action) | អាទិភាព (Priority) |
|---|---|---|
| រាជរដ្ឋាភិបាល (Government) | ត្រូវបង្កើតគោលនយោបាយគាំពារសង្គម និងធានារ៉ាប់រងការងារសម្រាប់កម្មករក្នុងវិស័យសេដ្ឋកិច្ចក្រៅប្រព័ន្ធ ដោយទទួលស្គាល់ថាវិស័យនេះនឹងបន្តមានវត្តមានយូរអង្វែង មិនមែនគ្រាន់តែជាបាតុភូតបណ្តោះអាសន្នឡើយ។ | ខ្ពស់ (High) |
| ក្រសួងកសិកម្ម និងបរិស្ថាន (Ministries of Agriculture and Environment) | ត្រូវតាមដាន និងគ្រប់គ្រងការពង្រីកដីកសិកម្មពាណិជ្ជកម្ម (Cash crops) ឲ្យបានតឹងរ៉ឹង ដោយប្រើប្រាស់ប្រព័ន្ធផែនទី GIS ដើម្បីទប់ស្កាត់ការកាប់បំផ្លាញព្រៃឈើ និងរក្សាជីវចម្រុះ។ | ខ្ពស់ (High) |
| ស្ថាប័នស្រាវជ្រាវ និងសាកលវិទ្យាល័យ (Research Institutions & Universities) | គួរតែអនុវត្តវិធីសាស្ត្រស្រាវជ្រាវចម្រុះ (Mixed Methods) ដោយរួមបញ្ចូលទិន្នន័យស្ថិតិ ជាមួយការចុះអង្កេតបែបនរវិទ្យា ដើម្បីវាយតម្លៃផលប៉ះពាល់នៃគម្រោងអភិវឌ្ឍន៍នានាឲ្យបានសុក្រឹត។ | មធ្យម (Medium) |
| រាជរដ្ឋាភិបាល និងអាជ្ញាធរមូលដ្ឋាន (Government & Local Authorities) | ត្រូវធានាឲ្យមានតម្លាភាពក្នុងការទូទាត់សំណង និងការរៀបចំផែនការតាំងទីលំនៅថ្មីប្រកបដោយសមធម៌ សម្រាប់ប្រជាពលរដ្ឋដែលរងផលប៉ះពាល់ពីការដកហូតដីធ្លីសម្រាប់គម្រោងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ ឬទេសចរណ៍។ | ខ្ពស់ (High) |
របាយការណ៍នេះមានសារៈសំខាន់ខ្លាំងសម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា ព្រោះកម្ពុជាកំពុងឆ្លងកាត់ដំណាក់កាលអន្តរកាលស្រដៀងគ្នានឹងវៀតណាម និងថៃដែរ ជាពិសេសការផ្លាស់ប្តូរពីកសិកម្មទៅឧស្សាហកម្ម នគរូបនីយកម្មលឿន កំណើននៃវិស័យក្រៅប្រព័ន្ធ និងបញ្ហាជម្លោះដីធ្លីដែលកើតចេញពីគម្រោងអភិវឌ្ឍន៍ធំៗ។
ប្រទេសកម្ពុជាអាចប្រើប្រាស់មេរៀនពីអន្តរកាលរបស់ប្រទេសជិតខាង ដើម្បីរៀបចំយុទ្ធសាស្ត្រអភិវឌ្ឍន៍ប្រកបដោយបរិយាប័ន្ន (Inclusive development) ដោយធ្វើតុល្យភាពរវាងកំណើនសេដ្ឋកិច្ចរហ័ស ការអភិរក្សបរិស្ថាន និងសមធម៌សង្គមសម្រាប់ប្រជាពលរដ្ឋងាយរងគ្រោះ។
ដើម្បីអនុវត្តតាមអនុសាសន៍នៃរបាយការណ៍នេះ គួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Informal Sector | វិស័យសេដ្ឋកិច្ចដែលមិនបានចុះបញ្ជីជាផ្លូវការ មិនស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងតឹងរ៉ឹងរបស់រដ្ឋ និងមិនមានប្រព័ន្ធធានារ៉ាប់រងសង្គមសម្រាប់កម្មករ។ ក្នុងបរិបទគោលនយោបាយ វាដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ជាកន្លែងស្រូបយកកម្លាំងពលកម្មកំឡុងពេលអន្តរកាលសេដ្ឋកិច្ច ប៉ុន្តែក៏បង្កើតបញ្ហាប្រឈមទាក់ទងនឹងលក្ខខណ្ឌការងារ និងការប្រមូលពន្ធផងដែរ។ | ដូចជាអ្នកលក់ដូរតាមរទេះ តូបតូចៗតាមផ្លូវ ឬជាងជួសជុលម៉ូតូ ដែលរកប្រាក់ចំណូលចិញ្ចឹមជីវិតប្រចាំថ្ងៃដោយមិនមានកិច្ចសន្យាការងារ ឬច្បាប់គ្រប់គ្រងផ្លូវការ។ |
| Agrarian Transition | ដំណើរការនៃការផ្លាស់ប្តូរពីរចនាសម្ព័ន្ធសង្គមដែលពឹងផ្អែកលើកសិកម្មប្រពៃណី និងជនបទ ទៅជាសេដ្ឋកិច្ចដែលពឹងផ្អែកលើឧស្សាហកម្ម សេវាកម្ម និងទីក្រុង ដោយរួមបញ្ចូលនូវការធ្វើប្រពលវប្បកម្មកសិកម្ម និងការពង្រីកដីដាំដំណាំពាណិជ្ជកម្ម។ | ដូចជាការផ្លាស់ប្តូរពីការធ្វើស្រែចម្ការតូចតាចដើម្បីតែចិញ្ចឹមគ្រួសារ ទៅជាការដាំដំណាំខ្នាតធំដើម្បីលក់លើទីផ្សារអន្តរជាតិ និងការផ្លាស់ប្តូរមុខរបរទៅធ្វើការរោងចក្រ។ |
| Demographic Transition | ការផ្លាស់ប្តូរទ្រង់ទ្រាយប្រជាសាស្ត្រពីដំណាក់កាលដែលមានអត្រាកំណើតនិងអត្រាមរណៈខ្ពស់ ទៅជាដំណាក់កាលដែលមានអត្រាកំណើតនិងអត្រាមរណៈទាប ដែលជាលទ្ធផលនៃការអភិវឌ្ឍសេដ្ឋកិច្ច នគរូបនីយកម្ម និងការធ្វើឲ្យប្រសើរឡើងនូវប្រព័ន្ធថែទាំសុខភាព ដែលទាមទារឲ្យមានការកែសម្រួលគោលនយោបាយគាំពារសង្គមជាបន្ទាន់ដើម្បីទប់ទល់នឹងបញ្ហាមនុស្សចាស់ជរា។ | ដូចជាការវិវត្តពីជំនាន់តាយាយដែលមានកូន៧ទៅ៨នាក់ មកជំនាន់បច្ចុប្បន្នដែលគ្រួសារមួយមានកូនតែ១ ឬ២នាក់ ដោយសារកម្រិតជីវភាព ការយល់ដឹង និងសេវាសុខាភិបាលកាន់តែប្រសើរជាងមុន។ |
| Cash Crops | ដំណាំកសិកម្មដែលត្រូវបានដាំដុះសម្រាប់គោលបំណងពាណិជ្ជកម្មសុទ្ធសាធ ដើម្បីលក់យកប្រាក់ចំណេញលើទីផ្សារជាតិ ឬអន្តរជាតិ ជាជាងដាំសម្រាប់ជាអាហារបរិភោគប្រចាំថ្ងៃរបស់កសិករ។ ការពង្រីកដំណាំនេះជារឿយៗនាំឲ្យមានការកាប់បំផ្លាញព្រៃឈើ និងការផ្លាស់ប្តូរប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ី។ | ដូចជាការដាំដើមកៅស៊ូ កាហ្វេ ឬដូងប្រេងរាប់ពាន់ហិកតាដើម្បីលក់យកលុយ ជាជាងការដាំស្រូវឬបន្លែសម្រាប់ហូបចុកក្នុងគ្រួសារ។ |
| Geographic Information System (GIS) | ប្រព័ន្ធបច្ចេកវិទ្យាដែលត្រូវបានរចនាឡើងដើម្បីចាប់យក រក្សាទុក វិភាគ និងបង្ហាញទិន្នន័យដែលទាក់ទងនឹងទីតាំងភូមិសាស្ត្រ។ ក្នុងការស្រាវជ្រាវគោលនយោបាយ វាត្រូវបានប្រើប្រាស់យ៉ាងសំខាន់ដើម្បីវិភាគការផ្លាស់ប្តូរការប្រើប្រាស់ដីធ្លី ការពង្រីកទីក្រុង និងការបាត់បង់ព្រៃឈើពីមួយឆ្នាំទៅមួយឆ្នាំ។ | ដូចជាផែនទីឆ្លាតវៃក្នុងកុំព្យូទ័រដែលអាចប្រាប់យើង និងតាមដានពីការផ្លាស់ប្តូរផ្ទៃដីព្រៃឈើទៅជាដីកសិកម្ម ឬដីទីក្រុង ដោយប្រើរូបភាពផ្កាយរណប។ |
| Mixed Methods | អភិក្រមស្រាវជ្រាវដែលរួមបញ្ចូលគ្នានូវវិធីសាស្ត្របរិមាណ (ការស្ទង់មតិទិន្នន័យស្ថិតិ/លេខធំៗ) និងវិធីសាស្ត្រគុណភាព (ការសម្ភាសន៍ស៊ីជម្រៅ/ការចុះសង្កេតបែបនរវិទ្យា) ដើម្បីទទួលបានការយល់ដឹងកាន់តែស៊ីជម្រៅ ត្រឹមត្រូវ និងគ្រប់ជ្រុងជ្រោយសម្រាប់ការវាយតម្លៃគោលនយោបាយសាធារណៈណាមួយ។ | ដូចជាការប្រើប្រាស់ទាំងទិន្នន័យតួលេខដើម្បីដឹងពីទំហំនៃបញ្ហា និងការចុះសួរផ្ទាល់នៅមូលដ្ឋានដើម្បីដឹងពីមូលហេតុពិតប្រាកដដែលនៅពីក្រោយបញ្ហានោះ។ |
| Desakota | ពាក្យដែលមានប្រភពពីភាសាឥណ្ឌូនេស៊ី (Desa=ភូមិ, Kota=ទីក្រុង) សំដៅលើតំបន់ដែលមានការលាយឡំគ្នារវាងសកម្មភាពកសិកម្ម និងសកម្មភាពមិនមែនកសិកម្ម (ឧស្សាហកម្ម/សេវាកម្ម) ដែលជារឿយៗស្ថិតនៅតំបន់ជាយក្រុងធំៗក្នុងទ្វីបអាស៊ី ដែលទាមទារឲ្យមានការរៀបចំផែនការអភិវឌ្ឍន៍ទីក្រុងប្រភេទថ្មី។ | ដូចជាតំបន់ជាយក្រុងភ្នំពេញ ដែលយើងឃើញមានទាំងរោងចក្រកាត់ដេរ ផ្ទះល្វែង និងវាលស្រែ ឬកសិដ្ឋានស្ថិតនៅលាយឡំគ្នា។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
