បញ្ហា (The Problem)៖ តើការខ្វះការធ្វើពិពិធកម្មសេដ្ឋកិច្ច និងការពឹងផ្អែកខ្លាំងលើវិស័យប្រេង ជះឥទ្ធិពលយ៉ាងណាដល់ការអភិវឌ្ឍវិស័យកសិកម្ម និងឧស្សាហកម្មរបស់អ៊ីរ៉ាក់ ព្រមទាំងធ្វើឱ្យឱនភាពពាណិជ្ជកម្មជាមួយប្រទេសតួកគី និងអ៊ីរ៉ង់កាន់តែធ្ងន់ធ្ងរ?
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការសិក្សានេះប្រើប្រាស់ទិន្នន័យស៊េរីពេលវេលាពីឆ្នាំ ២០០៣ ដល់ ២០២៣ ដោយអនុវត្តវិធីសាស្ត្រគំរូសេដ្ឋកិច្ចមាត្រដើម្បីវាស់ស្ទង់ឥទ្ធិពលអថេរនិងទំនាក់ទំនងរយៈពេលវែង។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Autoregressive Distributed Lag (ARDL) Model គំរូ Autoregressive Distributed Lag (ARDL) សម្រាប់វិភាគទំនាក់ទំនងរយៈពេលខ្លី និងវែង |
អាចវិភាគទិន្នន័យដែលមានលក្ខណៈចម្រុះកម្រិត (I(0) និង I(1)) និងមានប្រសិទ្ធភាពខ្ពស់ក្នុងការកំណត់ទំនាក់ទំនងទាំងរយៈពេលខ្លីនិងរយៈពេលវែង។ វាស័ក្តិសមសម្រាប់ទំហំសំណាកតូច ឬមធ្យម។ | មិនអាចប្រើប្រាស់បានទេ ប្រសិនបើមានអថេរណាមួយស្ថិតក្នុងកម្រិតស្ថិរភាព I(2)។ វាទាមទារឱ្យមានការកំណត់ Lag Length ត្រឹមត្រូវដើម្បីទទួលបានលទ្ធផលដែលមិនលម្អៀង។ | ស្វែងរកឃើញទំនាក់ទំនងតុល្យភាពរយៈពេលវែង ដោយមានមេគុណកែតម្រូវកំហុស (Error Correction Coefficient) ស្មើនឹង -១,១៤ (សម្រាប់តួកគី) និង -០,៣២ (សម្រាប់អ៊ីរ៉ង់)។ |
| Unit Root Tests (ADF and PP) ការធ្វើតេស្តឫសឯកតា (Augmented Dickey-Fuller និង Phillips-Perron) ដើម្បីពិនិត្យស្ថិរភាពទិន្នន័យ |
ជួយបញ្ជាក់ពីស្ថិរភាពនៃទិន្នន័យស៊េរីពេលវេលា និងជៀសវាងបញ្ហានៃការវាយតម្លៃខុស (Spurious Regression) មុនពេលឈានដល់ការវិភាគគំរូ។ | អាចមានភាពទន់ខ្សោយ ឬខ្វះប្រសិទ្ធភាពក្នុងការចាប់យកភាពមានស្ថិរភាព ប្រសិនបើទំហំសំណាកទិន្នន័យមានចំនួនតិចពេក។ | អថេរភាគច្រើនមានស្ថិរភាពនៅកម្រិតភាពខុសគ្នាទី១ (First Difference) ដែលអនុញ្ញាតឱ្យអនុវត្តគំរូ ARDL បន្តបាន។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការសិក្សានេះតម្រូវឱ្យមានទិន្នន័យម៉ាក្រូសេដ្ឋកិច្ចប្រវត្តិសាស្ត្ររយៈពេលវែង និងកម្មវិធីកុំព្យូទ័រជំនាញសម្រាប់វិភាគទិន្នន័យសេដ្ឋកិច្ចមាត្រ។
ការសិក្សានេះពឹងផ្អែកទាំងស្រុងលើទិន្នន័យម៉ាក្រូសេដ្ឋកិច្ចរបស់ប្រទេសអ៊ីរ៉ាក់ (២០០៣-២០២៣) ដែលជារដ្ឋពឹងផ្អែកលើការនាំចេញប្រេង (Rentier State)។ ទោះបីជាកម្ពុជាមិនមែនជាប្រទេសនាំចេញប្រេងក្តី ក៏កម្ពុជាមានបញ្ហាអតុល្យភាពរចនាសម្ព័ន្ធស្រដៀងគ្នា ដូចជាការពឹងផ្អែកខ្លាំងលើការនាំចូលទំនិញប្រើប្រាស់ និងវត្ថុធាតុដើមពីប្រទេសជិតខាង ទន្ទឹមនឹងភាពទន់ខ្សោយនៃវិស័យកែច្នៃកសិកម្ម និងឧស្សាហកម្មក្នុងស្រុក។
វិធីសាស្ត្រគំរូ ARDL នៅក្នុងការសិក្សានេះ មានប្រយោជន៍ខ្លាំងណាស់សម្រាប់ការវិភាគទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្ម និងបញ្ហាម៉ាក្រូសេដ្ឋកិច្ចនៅប្រទេសកម្ពុជា។
ការអនុវត្តវិធីសាស្ត្រសេដ្ឋកិច្ចមាត្រនេះ នឹងផ្តល់ជាភស្តុតាងវិទ្យាសាស្ត្ររឹងមាំជូនអ្នករៀបចំគោលនយោបាយកម្ពុជា ក្នុងការតម្រង់ទិសការវិនិយោគទៅលើវិស័យផលិតកម្ម ដើម្បីពង្រឹងឯករាជ្យភាពសេដ្ឋកិច្ចជាតិ។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Structural Imbalances (អតុល្យភាពរចនាសម្ព័ន្ធ) | ស្ថានភាពសេដ្ឋកិច្ចដែលពឹងផ្អែកខ្លាំងលើវិស័យតែមួយ (ដូចជាវិស័យប្រេងកាត) ខណៈវិស័យស្នូលផ្សេងទៀត (ដូចជាកសិកម្ម និងឧស្សាហកម្ម) មានភាពទន់ខ្សោយ ដែលធ្វើឱ្យសេដ្ឋកិច្ចជាតិងាយរងគ្រោះពីវិបត្តិខាងក្រៅ និងមិនមានចីរភាពយូរអង្វែង។ | ដូចជារទេះដែលមានកង់ម្ខាងធំ កង់ម្ខាងតូច ដែលធ្វើឱ្យពិបាករុញទៅមុខដោយរលូន និងងាយក្រឡាប់។ |
| Rentier State (រដ្ឋពឹងផ្អែកចំណូលពីធនធានធម្មជាតិ / រដ្ឋជួល) | ប្រទេសដែលទទួលបានចំណូលជាតិភាគច្រើនពីការជួល ឬលក់ធនធានធម្មជាតិរបស់ខ្លួន (ដូចជាប្រេងកាត) ទៅឱ្យបរទេស ជាជាងបានមកពីការផលិតទំនិញ ឬសេវាកម្មក្នុងស្រុក ដែលជារឿយៗបណ្តាលឱ្យផលិតកម្មក្នុងស្រុកចុះខ្សោយ។ | ដូចជាគ្រួសារមួយដែលរស់នៅយ៉ាងស្រួលដោយសារប្រាក់ឈ្នួលជួលដីកេរ ជំនួសឱ្យការខិតខំធ្វើការងាររកស៊ីប្រកបមុខរបរដោយខ្លួនឯង។ |
| Autoregressive Distributed Lag / ARDL Model (គំរូ ARDL) | វិធីសាស្ត្រស្ថិតិសេដ្ឋកិច្ចមាត្រដែលប្រើសម្រាប់វិភាគទំនាក់ទំនងរវាងអថេរផ្សេងៗ ទាំងក្នុងទំហំឥទ្ធិពលរយៈពេលខ្លី និងរយៈពេលវែង ជាពិសេសនៅពេលដែលទិន្នន័យមានកម្រិតស្ថិរភាពខុសគ្នា (I(0) និង I(1))។ | ដូចជាឧបករណ៍គណនាដើម្បីមើលថា តើទម្លាប់ញ៉ាំអាហារកាលពីឆ្នាំមុន និងឆ្នាំនេះ ជះឥទ្ធិពលរួមគ្នាដល់សុខភាពរបស់យើងនៅថ្ងៃអនាគតយ៉ាងដូចម្តេចខ្លះ។ |
| Cointegration Test by Bounds Test (ការធ្វើតេស្តសមាហរណកម្មដោយវិធីសាស្ត្រ Bounds Test) | ការធ្វើតេស្តសេដ្ឋកិច្ចមាត្រដើម្បីបញ្ជាក់ថា ទោះបីជាអថេរសេដ្ឋកិច្ចពីរឬច្រើនប្រែប្រួលខ្លាំងក្នុងរយៈពេលខ្លីយ៉ាងណាក្តី ប៉ុន្តែពួកវាមានទំនាក់ទំនងតុល្យភាព ដែលតែងតែដើរស្របគ្នានៅក្នុងរយៈពេលវែង។ | ដូចជាសត្វឆ្កែនិងម្ចាស់ដែលដើរលេងជាមួយគ្នា ទោះឆ្កែរត់ចុះឡើងឆ្វេងស្តាំ (រយៈពេលខ្លី) តែទីបំផុតវានៅតែដើរតាមម្ចាស់វាជានិច្ច (ទំនាក់ទំនងរយៈពេលវែង)។ |
| Error Correction Coefficient / CointEq (មេគុណកែតម្រូវកំហុស) | សូចនាករនៅក្នុងគំរូសេដ្ឋកិច្ច ដែលបង្ហាញពីល្បឿននៃការវិលត្រលប់ទៅរកភាពមានតុល្យភាពរយៈពេលវែងវិញ បន្ទាប់ពីមានការរំខាន ឬបម្រែបម្រួលណាមួយក្នុងរយៈពេលខ្លី (តម្លៃអវិជ្ជមានបញ្ជាក់ពីអត្ថិភាពនៃតុល្យភាពនេះ)។ | ដូចជារ៉ឺស័រដែលទាញលាតហើយ វាតែងតែទាញរծឹបត្រលប់មករកប្រវែងដើមរបស់វាវិញក្នុងល្បឿនណាមួយ។ |
| Economic Exposure Index (សន្ទស្សន៍នៃការសាយភាយសេដ្ឋកិច្ច) | រង្វាស់ដែលបង្ហាញពីកម្រិតនៃការពឹងផ្អែករបស់សេដ្ឋកិច្ចជាតិទៅលើទីផ្សារបរទេស ដោយគណនាពីផលបូកនៃការនាំចេញនិងការនាំចូល ចែកនឹងផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប (GDP) របស់ប្រទេសនោះ។ | ដូចជាការវាស់មើលថា តើហាងលក់ចាប់ហួយមួយពឹងផ្អែកលើការទិញទំនិញពីអ្នកផ្គត់ផ្គង់ក្រៅស្រុកកម្រិតណា ដើម្បីយកមកលក់បន្ត។ |
| Broad Money Supply (ការផ្គត់ផ្គង់ម៉ាសប្រាក់ទូលំទូលាយ / M2) | បរិមាណទឹកប្រាក់សរុបដែលកំពុងចរាចរនៅក្នុងសេដ្ឋកិច្ច រួមទាំងសាច់ប្រាក់សុទ្ធ ប្រាក់បញ្ញើដែលអាចដកបានភ្លាមៗ និងប្រាក់បញ្ញើមានកាលកំណត់ ដែលជះឥទ្ធិពលដល់អំណាចទិញ និងអតិផរណា។ | ដូចជាបរិមាណឈាមសរុបដែលកំពុងរត់ក្នុងសរសៃឈាមនៃរាងកាយសេដ្ឋកិច្ចទាំងមូល ដែលកំណត់ពីកម្លាំងក្នុងការទិញទំនិញនិងសេវាកម្មផ្សេងៗ។ |
| Unit Root Test (ការធ្វើតេស្តឫសឯកតា) | ដំណើរការសាកល្បងនៅក្នុងសេដ្ឋកិច្ចមាត្រ ដើម្បីពិនិត្យមើលថា តើទិន្នន័យស៊េរីពេលវេលាមានលក្ខណៈថេរ (Stationary) ឬប្រែប្រួលគ្មានព្រំដែនតាមពេលវេលា (Non-stationary) ដើម្បីជៀសវាងការទាញសេចក្តីសន្និដ្ឋានខុស។ | ដូចជាការពិនិត្យមើលគ្រឹះផ្ទះឱ្យបានរឹងមាំ និងមានលំនឹង មុននឹងចាប់ផ្តើមសាងសង់ជាន់ទីពីរពីលើវា។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
