បញ្ហា (The Problem)៖ ឯកសារនេះដោះស្រាយបញ្ហាទាក់ទងនឹងការយល់ដឹងពីរបៀបដែលភាពច្នៃប្រឌិត (Creativity) ត្រូវបានដាក់បញ្ចូល និងរួមចំណែកដល់ដំណើរការសិក្សានៅក្នុងវិធីសាស្ត្រអប់រំ ដែលផ្ដោតលើការអភិវឌ្ឍប្រកបដោយចីរភាព (Sustainable Development) និងទស្សនវិស័យប្រព័ន្ធអេកូសង្គម (Ecosocial Perspectives) ដើម្បីឆ្លើយតបទៅនឹងវិបត្តិសកលលោកបច្ចុប្បន្ន។
វិធីសាស្ត្រ (The Methodology)៖ ការសិក្សានេះប្រើប្រាស់វិធីសាស្ត្រត្រួតពិនិត្យជាប្រព័ន្ធ (Systematic Review) ដោយផ្អែកលើអត្ថបទស្រាវជ្រាវវិទ្យាសាស្ត្រក្នុងមូលដ្ឋានទិន្នន័យ Web of Science និង SCOPUS ដែលបានបោះពុម្ពចន្លោះឆ្នាំ ២០២០ ដល់ ២០២៤។
លទ្ធផលសំខាន់ៗ (The Verdict)៖
| វិធីសាស្ត្រ (Method) | គុណសម្បត្តិ (Pros) | គុណវិបត្តិ (Cons) | លទ្ធផលគន្លឹះ (Key Result) |
|---|---|---|---|
| Design Thinking (DT) ការគិតបែបច្នៃប្រឌិត |
ជំរុញការបង្កើតថ្មី ការធ្វើការងារជាក្រុម និងការយល់ចិត្តសហគមន៍ ដែលជួយសម្រួលដល់ការភ្ជាប់អារម្មណ៍ជាមួយបញ្ហាជាក់ស្តែង។ | ទាមទារបរិស្ថានសិក្សាដែលអាចបត់បែនបាន ការសហការគ្នាយ៉ាងជិតស្និទ្ធ និងពេលវេលាច្រើនសម្រាប់ការធ្វើតេស្តសាកល្បង។ | ត្រូវបានប្រើប្រាស់ក្នុង ១១.១១% នៃការសិក្សា ដើម្បីរចនាយុទ្ធសាស្ត្រគរុកោសល្យ។ |
| Creative Problem Solving (CPS) ការដោះស្រាយបញ្ហាប្រកបដោយភាពច្នៃប្រឌិត |
ជួយជំរុញការគិតបែបបែកខ្នែង (Divergent thinking) និងងាយស្រួលសម្របតាមមុខវិជ្ជា ឬបរិបទសង្គមផ្សេងៗ។ | ទាមទារឱ្យមានការផ្លាស់ប្តូរពីការគិតបែបកាត់កង (Deductive) មកជាការគិតបែបត្រិះរិះពិចារណា (Critical thinking) ដែលអាចជាការពិបាកសម្រាប់សិស្សដែលធ្លាប់រៀនតាមបែបប្រពៃណី។ | ត្រូវបានប្រើប្រាស់ក្នុង ៦.៦៦% នៃការសិក្សា ដោយបង្ហាញប្រសិទ្ធភាពខ្ពស់ក្នុងការដោះស្រាយបញ្ហាចីរភាព។ |
| Experiential Learning ការសិក្សាតាមរយៈបទពិសោធន៍ផ្ទាល់ |
បង្កើតចំណាប់អារម្មណ៍ ការលើកទឹកចិត្ត និងអភិវឌ្ឍជំនាញជាក់ស្តែងតាមរយៈការលេងតួនាទី (Role-play) និងការធ្វើត្រាប់តាម។ | ត្រូវការការរៀបចំខ្ពស់ពីសំណាក់គ្រូបង្រៀន និងធនធានសម្ភារៈជាក់ស្តែងដើម្បីអនុវត្តក្នុងថ្នាក់រៀន។ | ជាវិធីសាស្រ្តដែលត្រូវបានប្រើប្រាស់ច្រើនជាងគេ ពោលគឺរហូតដល់ ១៧.៧% នៃការសិក្សា។ |
| Mindfulness ការតាំងសមាធិ និងការដឹងខ្លួន |
ជួយពង្រឹងការយកចិត្តទុកដាក់ គ្រប់គ្រងអារម្មណ៍ កាត់បន្ថយការព្រួយបារម្ភពីបញ្ហាបរិស្ថាន (Eco-anxiety) និងជួយឱ្យខួរក្បាលបើកទូលាយ។ | អាចជួបការលំបាកក្នុងការដាក់បញ្ចូលទៅក្នុងម៉ោងសិក្សាស្តង់ដារ និងត្រូវការគ្រូដែលមានបទពិសោធន៍ផ្នែកនេះផ្ទាល់។ | ត្រូវបានប្រើប្រាស់ក្នុង ៤.៤៤% នៃការសិក្សា ដើម្បីកែលម្អការយកចិត្តទុកដាក់និងភាពបត់បែននៃផ្លូវចិត្ត។ |
ការចំណាយលើធនធាន (Resource Cost)៖ ការអនុវត្តវិធីសាស្ត្រអប់រំអេកូសង្គមទាំងនេះមិនផ្តោតខ្លាំងលើចំណាយបច្ចេកវិទ្យាទំនើបនោះទេ ប៉ុន្តែទាមទារការវិនិយោគជាចម្បងលើការអភិវឌ្ឍសមត្ថភាពគ្រូបង្រៀន និងការរៀបចំបរិយាកាសសិក្សា។
ការស្រាវជ្រាវនៅក្នុងឯកសារនេះភាគច្រើនត្រូវបានធ្វើឡើងនៅតំបន់ដែលមានលក្ខខណ្ឌសេដ្ឋកិច្ចសង្គមអំណោយផល ដូចជាទ្វីបអាមេរិកខាងជើង អឺរ៉ុប អាស៊ី (ប្រទេសអភិវឌ្ឍន៍) និងអូសេអានី ខណៈការសិក្សានៅទ្វីបអាហ្វ្រិក និងអាមេរិកខាងត្បូងមានកម្រិតនៅឡើយ។ ចំណុចនេះមានសារៈសំខាន់ណាស់សម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា ពីព្រោះការអនុវត្តជាក់ស្តែងនៅតាមសាលារៀនជួបប្រទះបញ្ហាកង្វះខាតធនធាន និងគម្លាតនៃការយល់ដឹងអំពីបរិស្ថាន ដែលទាមទារឱ្យមានការសម្របសម្រួលវិធីសាស្រ្តទាំងនេះទៅតាមបរិបទមូលដ្ឋាន។
ទោះបីជាមានបញ្ហាប្រឈមផ្នែកធនធានក៏ដោយ គោលការណ៍នៃការអប់រំចីរភាពដោយផ្អែកលើភាពច្នៃប្រឌិតនេះ គឺមានភាពចាំបាច់ និងអាចយកមកអនុវត្តបាននៅក្នុងបរិបទនៃការកែទម្រង់វិស័យអប់រំនៅកម្ពុជា។
ការជំរុញភាពច្នៃប្រឌិតក្នុងការអប់រំអេកូសង្គម នឹងជួយកម្ពុជាផ្លាស់ប្តូរពីការរៀនសូត្របែបចាប់យកចំណេះដឹងទូទៅ ទៅជាការបង្កើតធនធានមនុស្សដែលមានសមត្ថភាពដោះស្រាយបញ្ហាប្រឈមសកល និងក្នុងស្រុកប្រកបដោយចីរភាព។
ដើម្បីអនុវត្តតាមការសិក្សានេះ និស្សិតគួរអនុវត្តតាមជំហានខាងក្រោម៖
| ពាក្យបច្ចេកទេស | ការពន្យល់ជាខេមរភាសា (Khmer Explanation) | និយមន័យសាមញ្ញ (Simple Definition) |
|---|---|---|
| Ecosocial education | គឺជាវិធីសាស្ត្រអប់រំដែលចាត់ទុកបញ្ហាបរិស្ថាននិងបញ្ហាសង្គម (ដូចជាភាពក្រីក្រ ឬវិសមភាព) ថាមានឫសគល់តែមួយ ដោយជំរុញឱ្យមានការផ្លាស់ប្តូរវប្បធម៌ និងទម្លាប់រស់នៅ ដើម្បីធានាបាននូវយុត្តិធម៌សង្គមនិងនិរន្តរភាពបរិស្ថានព្រមៗគ្នា។ | ដូចជាការមើលថែដើមឈើមួយដើម ដែលយើងត្រូវស្រោចទឹកដល់ឫស (ដោះស្រាយបញ្ហាសង្គម) ព្រមទាំងការពារស្លឹកពីសត្វល្អិត (ការពារបរិស្ថាន) ក្នុងពេលតែមួយ ទើបវាអាចលូតលាស់បានល្អ។ |
| Design Thinking | គឺជាវិធីសាស្ត្រដោះស្រាយបញ្ហាជាប្រព័ន្ធដោយផ្តោតលើតម្រូវការមនុស្សជាចម្បង តាមរយៈការចុះទៅស្វែងយល់ពីអារម្មណ៍អ្នករងគ្រោះ បង្កើតគំនិតថ្មីៗ និងធ្វើតេស្តសាកល្បងដំណោះស្រាយរហូតដល់ទទួលបានលទ្ធផលល្អបំផុត។ | ដូចជាជាងកាត់ដេរដែលវាស់ទំហំ និងសួរពីចំណូលចិត្តភ្ញៀវសិន រួចទើបកាត់ចេញជាទម្រង់ព្រាងឱ្យភ្ញៀវលសាក មុននឹងដេរចេញជាខោអាវសម្រេច។ |
| Systemic Thinking | គឺជាដំណើរការនៃការគិតដែលមើលឃើញពីទំនាក់ទំនង និងឥទ្ធិពលទៅវិញទៅមករវាងផ្នែកផ្សេងៗនៅក្នុងប្រព័ន្ធទាំងមូល ជាជាងការមើលឃើញត្រឹមតែបញ្ហាមួយជ្រុងតូចដាច់ដោយឡែកពីគ្នា។ | ដូចជាការយល់ដឹងពីបណ្តាញសរសៃពួរក្នុងរាងកាយមនុស្ស ដែលការឈឺចុកចាប់នៅបាតជើង តាមពិតអាចបណ្តាលមកពីបញ្ហានៅឆ្អឹងខ្នង។ |
| Abductive Reasoning | គឺជាទម្រង់នៃការគិតបែបសន្និដ្ឋាន ដោយផ្តើមចេញពីការសង្កេតឃើញបាតុភូត ឬទិន្នន័យជាក់លាក់ណាមួយ រួចបង្កើតជាសម្មតិកម្ម ឬការពន្យល់ដែលសមហេតុផលបំផុតដែលអាចកើតមាន ទោះបីជាមិនទាន់មានព័ត៌មានគ្រប់ជ្រុងជ្រោយក៏ដោយ។ | ដូចជាគ្រូពេទ្យដែលឃើញរោគសញ្ញារបស់អ្នកជំងឺ រួចទាញការសន្និដ្ឋានថាតើអ្នកជំងឺអាចមានជំងឺអ្វី មុននឹងធ្វើតេស្តឈាមបញ្ជាក់បន្ថែម។ |
| Divergent Thinking | គឺជាដំណើរការនៃការគិតបើកទូលាយ ដើម្បីបង្កើតគំនិត ជម្រើស ឬដំណោះស្រាយឱ្យបានច្រើន និងប្លែកៗពីគ្នា ឆ្លើយតបទៅនឹងបញ្ហាតែមួយ ដោយមិនកម្រិតការស្រមើស្រមៃ ឬប្រើតែចម្លើយចាស់ៗឡើយ។ | ដូចជាការសួរសិស្សថាតើដបទឹកផ្លាស្ទិកទទេមួយអាចយកទៅច្នៃធ្វើអ្វីបានខ្លះ ហើយសិស្សម្នាក់ៗផ្តល់គំនិតរាប់សិបផ្សេងៗគ្នាមិនចម្លងគ្នា។ |
| Transformative Thinking | គឺជាការគិតដែលឈានទៅដល់ការផ្លាស់ប្តូរផ្នត់គំនិត ជំនឿ និងទម្លាប់ចាស់ៗដែលធ្លាប់តែអនុវត្តកន្លងមក ដើម្បីទទួលយកទស្សនៈថ្មីៗដែលឆ្លើយតបទៅនឹងភាពមិនប្រាកដប្រជា និងបញ្ហាប្រឈមបច្ចុប្បន្ន។ | ដូចជាការប្តូរពីការជឿថា 'សំរាមត្រូវតែដុតចោល' ទៅជាការជឿថា 'សំរាមគឺជាធនធានដែលអាចកែច្នៃចេញជាលុយបាន'។ |
| Transgressive Thinking | គឺជាការគិតដែលហ៊ានប្រឆាំង ឬបំបែកច្បាប់ទម្លាប់សង្គម និងប្រព័ន្ធចាស់ៗដែលហួសសម័យ ដើម្បីបង្កើតដំណោះស្រាយរ៉ាឌីកាល់ដែលចាំបាច់ក្នុងការសង្គ្រោះ ឬដោះស្រាយវិបត្តិធំៗដែលការគិតធម្មតាមិនអាចដោះស្រាយបាន។ | ដូចជាអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រសម័យមុនដែលហ៊ានប្រឆាំងនឹងជំនឿថាផែនដីសំប៉ែត ដោយបញ្ជាក់ថាផែនដីមូល ទោះបីជាត្រូវសង្គមនៅពេលនោះប្រឆាំងក៏ដោយ។ |
អត្ថបទដែលបានបោះពុម្ពនៅលើ KhmerResearch ដែលទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះ៖
ប្រធានបទ និងសំណួរស្រាវជ្រាវដែលទាក់ទងនឹងឯកសារនេះ ដែលអ្នកអាចស្វែងរកបន្ថែម៖
